भाऊ चासकर : रचनावाद म्हंजी काय रे भाऊ?

सर्वांसाठी शिक्षण ........समतेसाठी शिक्षण.........
रचनावाद म्हंजी काय रे भाऊ
आपल्या देशातल्या औपचारिक शिक्षणाचा इतिहास साधारण दोनेकशे वर्षांचा आहे. ब्रिटीशकाळात मेकॉलेने(१८३५) इथल्या शिक्षणाला औपचारिक चौकट दिली. त्याआधी परंपरेने चालत आलेले शिक्षण इथे सुरु होते. शिक्षणाचा प्रसार-प्रचार झाला. महत्त्व पटल्याने प्राथमिक, माध्यमिक आणि उच्च शिक्षणाचा टप्प्याटप्प्याने विस्तार होत गेला. या काळात शिक्षणात निरनिराळे प्रयोग झाले. काळ बदलतो तसे शिक्षण बदलते. सध्या बदलांनी प्रचंड वेग घेतलाय. बालशिक्षणाची दिशा स्पष्ट करणारा २००५चा राष्ट्रीय अभ्यासक्रम आराखडा, २००९साली आलेला शिक्षण हक्काचा कायदा, त्यातल्या निरनिराळ्या तरतुदी, त्यानुसार होणारे निर्णय... वर्तनवादी शिक्षण पद्धतीकडून रचनावादाच्या दिशेने सुरु झालेला प्रवास... एकूणच शिक्षणक्षेत्राच्या दृष्टीने सध्याचा काळ संक्रमणाचा काळ आहे. नव्याने आलेल्या रचनावादाचा कितीही बोलबाला सुरु असला तरी इथले वास्तव अजूनही वर्तनवादीच आहे, हे कसे बरे नाकारता येईल
शिक्षणासारख्या जनसामान्यांच्या दृष्टीने अत्यंत जिव्हाळ्याच्या, मुलभूत क्षेत्रात क्रांतिकारक ठरू शकतील, असे हे बदल आहेत. हे मान्यच करावे लागेल. मात्र एका पाठोपाठ एक असे अत्यंत वेगाने आलेल्या या बदलांनी एकूणच शिक्षणविश्वात भांबावलेपण आलेले दिसतेय. या बदलांचे स्वागत करतानाच ते अतिशय काळजीपूर्वक, संयमाने लागू करायला हवे होते, असे वाटत राहते. आता हे बदल अंगावर आलेतच तर मग आता किमान त्यांना सामोरे जाण्यासाठी समाजमन घडविण्याचे काम आगामी काळात सरकार आणि शिक्षणक्षेत्रातील धुरिणांना करावे लागणार आहे. त्यासाठी लोकशिक्षणाला पर्याय नाही.
नव्याने आलेल्या बदलांविषयी बोलण्याआधी पार्श्वभूमी लक्षात घेणे गरजेचे आहे. १९१२ साली जे. बी. वॉटसन नावाच्या अमेरिकन मानसशास्रज्ञाने वर्तन प्रक्रियेचा अभ्यास करून वर्तनवादाची मांडणी केली. मानसशास्र वर्तनाचे शास्र आहे, असे त्याचे मत होते. वर्तनवादाचा जनक वॉटसन मूलत: प्राणीशास्रज्ञ होता. तो परिस्थितीवादी होता. व्यक्तीच्या जडणघडणीत परिस्थितीचा महत्त्वाचा वाटा असतो असे त्याचे आग्रही मत. ‘ कोणतेही नवजात अर्भक माझ्या हाती द्या. विशिष्ट परिस्थिती निर्माण करून त्यातून मी मिल्टनसारखा श्रेष्ठ कवी सहज घडवू शकेन ’, असे उद्गार वॉटसन काढलेले आहेत हे इथे मुद्दाम लक्षात घेण्यासारखे आहे
विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला वॉटसन महाशयांच्या या विचारांनी जगभरातल्या अनेक मानसशास्रज्ञांना आकर्षित केले. एकूण कार्याचा विचार करता वर्तनवादी संप्रदायाने मानसशास्रात जशी एकप्रकारची क्रांती घडवून आणली, तशी शिक्षणाच्या परिणामकारकतेतही मोठी भर घातली. शिक्षणातल्या अध्ययन प्रक्रियेचा सखोल विचार करण्याचा प्रयत्न वर्तनावादाने केलाय. किंबहुना काल-परवापर्यंत वर्तन-परिवर्तन हेच शिक्षणाचे खरेखुरे उद्दिष्ट मानले जात होते. विद्यार्थ्यांच्या मन:स्थितीचा निष्कारण बाऊ न करता त्यांच्या शारीरिक वर्तनावर नियंत्रण ठेऊन शिकण्याची प्रक्रिया घडवून आणणे सहज शक्य आहे, हे शिक्षणक्षेत्रातील कार्यकर्त्यांच्या मनावर वर्तनवादाने बिंबवलेय.
वास्तविक वर्तनवादाच्या (Behaviourism) मांडणीच्या दरम्यान एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात निरनिराळ्या मानसशास्रज्ञांनी रचनावाद (Structuralism), कार्यवाद (Functionalism), साहचर्यवाद (Associationism), मनोविश्लेषणवाद (Psychoanalysm), हेतुवाद (Purposivism), समष्टीवाद (gestallism) वेगवेगळे पाश्चात्य संप्रदाय उद्याला आले होते. मानसशास्राच्या अंगाने शिक्षणाचा विचार करण्याचे ते दिवस असल्याने या सगळ्या संप्रदायांचा कमी अधिक प्रमाणात परिणाम शिक्षण प्रक्रियेवर होत होता. तसा तो आजही होतो आहेच.
परिस्थितीच विद्यार्थ्यांना विशिष्ट वर्तन करायला भाग पाडते. एखाद्या व्यक्तीची सामाजिक, कौटुंबिक, शारीरिक परिस्थिती लक्षात घेऊन उपक्रमांचे आयोजन करावे. अज्ञात, अमूर्त मनावर लक्ष केंद्रित करण्यापेक्षा वर्तन करणारे शरीर, त्या वर्तनाला चेता पुरविणारी परिस्थिती यांचा विचार शिक्षणाने करावा, असा वास्तवमार्ग वर्तनवादाने शिक्षणाला सुचविला. तो स्वीकारलाही गेला. पुढे त्याची एक पोलादी चौकट तयार झाली. तिच्या अनेक मर्यादा होत्या. विशेषतः दुसऱ्या महायुद्धानंतर युरोप-अमेरिकेत शिक्षण पद्धतीचा पुनर्विचार सुरु झाला. स्व-तंत्र विचार करण्यास प्रवृत्त करणारी ज्ञानरचनावादी पद्धती (Constructivism)आली. वर्तनवाद म्हणजे ‘मुलांच्या वर्तनात अपेक्षित बदल होणे म्हणजे शिक्षण’, असे मानणारी विचारसरणी. मूल म्हणजे चिखलाचा गोळा मूल म्हणजे कोरी पाटी मूल म्हणजे कोरी पाटी असे जॉन लॉक नावाच्या मानसशास्रज्ञाने सांगून ठेवलेय. शिक्षक हाच ज्ञानाचा स्रोत असतो. केवळ तो शिकवतो म्हणून मुलं शिकतात, असे मानणारे हे तत्त्वज्ञान.
ही मांडणी कालसुसंगत असेलही. पण मुलांना मात्र मोठ्या हायरारकीतून जावे लागे. कविता तोंडपाठ म्हणा. पाढे घोका. स्पेलिंग पाठ करा. व्याकरणाचे नियम स्मरणात ठेवा. व्याख्या लिहा... काय काय करावे लागे. डोक्यात माहितीच्या थप्प्या लावायच्या. परीक्षा नावाच्या भितीग्रस्त, प्रचंड शिस्तबद्ध वातावरणातल्या प्लॅटफॉर्मवर सारे खाली करायचे. हुं नाही की चू नाही परीक्षा म्हणजे व्यवस्थेने आमच्याविरुद्ध पुकारलेले युद्ध आहे, असे मुलांना वाटू लागले परीक्षा म्हणजे व्यवस्थेने आमच्याविरुद्ध पुकारलेले युद्ध आहे, असे मुलांना वाटू लागले परीक्षांचा अतिरेक झाला. मुलं केवळ परीक्षार्थी बनली. ‘समज’ विकसित होण्यापेक्षा ‘टक्के म्हणजे पक्के’ असा समज रूढ झाला. या सगळ्यात स्मरणाला नको इतके महत्त्व होते. फक्त ‘हुशार’ मुलांना पुढे नेणारी शिक्षण पद्धती अशी टीका होऊ लागली.
समाजातल्या उतरंडीत स्मरणशक्ती ज्या वर्गातल्या मुलांचे भांडवल नव्हते, अशा मुलांना हे फार जड जात असे. त्यातून अनेक मुलं शिक्षणाच्या प्रवाहाबाहेर फेकली गेली असतील, याची कल्पनाच केलेली बरी. मुख्य म्हणजे तेव्हा शिक्षण पद्धतीवर वर्तनवादाचा वरचष्मा होता. वर्तनातील बदलांच्या अंगाने यश-अपयश तपासले जाई. पुढे हावर्ड गार्डनने मेंदूचे विश्लेषण करून बहुविध बुद्धीमात्तांचा सिद्धांत मांडला. मेंदू हाच शिकण्याच्या प्रक्रियेतला महत्त्वाचा अवयव आहे, बुद्धिमत्ता एक नसून अनेक प्रकारच्या असतात, असे त्याने ठामपणे सांगितले. पुढे काळानुरूप शिक्षणाचे संदर्भ बदलत गेले. वर्तनवाद म्हणजे जनावरे कसे शिकतात, हे सांगणारे शास्र आहे, याची सत्यता आता आता आपल्याला पटू लागली. तोपर्यंत म्हणजे अगदी काल-परवापर्यंत कुत्री, उंदीर, कबुतरे अशा प्राण्यांवर केलेले प्रयोग मुलांवर करीत राहिलो
शिक्षण ही निरंतर बदलत जाणारी प्रक्रिया आहे. समाज बदलतो तसे शिक्षणही आपली कुस बदलत जाते. अलीकडच्या काळात जगभर जी काही संशोधनं झाली. त्यातून शिक्षणात नवे प्रवाह आले. शिक्षणात आधीचा वर्तनवादी विचार मागे पडतो आहे. नव्या संदर्भासह नवी ज्ञानसंरचनावादी (constructivism) विचारसरणी उद्याला आलीय. जीन पियाजे(जर्मनी) आणि वायगोटस्की या दुकलीने याविषयी प्रचंड मोठे काम केले आहे. मुलभूत संशोधन आणि प्रयोगांनंतर जगभरातल्या ठिकठीकाणच्या समुदायांनी या विचारसरणीचे स्वागत केले आहे. १९२५च्या सुमारास या ज्ञानरचनावादी विचारसरणीचा उदय झाला. १९५०च्या आसपास युरोप आणि पुढे १९७०च्या दरम्यान अमेरिकेसह जगभरातल्या इतर देशांत या तत्त्वानुसार बालशिक्षण सुरु झाले. गेल्या काही वर्षांपासून आपणही ज्ञानसंरचनावादी विचारसरणीकडे वळलो आहोत. सरकारी पातळीवर स्वीकार होण्याआधी काही प्रयोगशील शाळांतून या तत्त्वानुसार काम सुरु होते. २००५ साली नवी दिल्ली येथील आपल्या देशातल्या राष्ट्रीय शिक्षण संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेने (NCERT) तज्ज्ञांच्या मदतीने राष्ट्रीय अभ्यासक्रम आराखडा तयार केला. देशातल्या शिक्षणाची एकूणच दिशा स्पष्ट करणारा, शिक्षण कशासाठी, कसे असावे यामागील भूमिका सांगणारा तो अधिकृत सरकारी दस्ताऐवज आहे. रचनावादी विचारसरणी हा या सगळ्याचा गाभा आहे.
नव्याने आलेला ज्ञानरचनावाद म्हणजे काय आहे तर मूल कसं शिकतं याचा सर्व अंगांनी शास्रीय अभ्यास करून केलेली ही मांडणी आहे. मुलं स्वतंत्र विचार करतात. मुलांचे शिकणे केवळ शाळेत नाही; तर घर, परिसर, समाज असे सगळीकडे होते. स्वतःच अनुभवातून ती शिकतात. शिकणे सतत सूरू असते. मुलांची प्रत्येक कृती म्हणजे ज्ञानाचा स्रोत असते. (Every child’s every act is the source of knowledge.) मुलं स्वतः ज्ञानाची निर्मिती करतात, यावर विश्वास दाखवणारे हे तत्त्वज्ञान आहे. मुलांचे जीवन आणि शिक्षण वेगळे करता येत नाही. मात्र त्यांचा मेळ घालायला हवा. जीवनाशी शिक्षण जोडण्यासाठी शिक्षणात मुलांचे सांस्कृतिक भांडवल (Cultural Capital)) वापरले पाहिजे. अशा अध्ययन अनुभवांची, कृतींची रेलचेल असली पाहिजे. यावर ज्ञानरचनावादाचा मुख्यत्वेकरून भर आहे. शिक्षण क्षेत्रात सध्या हे नवे वारे वाहत आहेत.
२००९साली आलेल्या शिक्षण हक्काच्या कायद्यामुळे परीक्षांचे महत्त्व काहीसे कमी झालेय. ‘मार्क्सवादा’च्या कचाट्यातून आणि परीक्षांच्या ताणातून बालशिक्षण बाहेर आणलेय, हे बरे झाले. कठोर परीक्षांऐवजी सध्या वर्षभर मुलांचे सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन (Comprehensive And Continuous Evaluation) सुरु आहे. केवळ पेपर लिहून पास होणे नाही, तर निरनिराळ्या तंत्रांनी मुलांच्या शिकण्याच्या नोंदी घेतल्या जाताहेत. आठवीपर्यंत गुणांऐवजी श्रेण्या दिल्या जात आहेत. मुलांना व्यक्ती म्हणून समजून आणि सामावून घेणारा, त्यांच्या विश्लेषक वृत्तीला पोषक बालस्नेही दृष्टीकोन शिक्षणात आलाय. त्यामुळे शिक्षण प्रक्रियेचे एका अर्थाने लोकशाहीकरण होण्यास मदत होतेय.
इथे एक गोष्ट लक्षात आणून द्यायचीय. ती म्हणजे कोणतीही जुनी व्यवस्था त्या व्यवस्थेत काम करणाऱ्या बहूतेक घटकांच्या अंगात पक्की मुरलेली असते. त्यामुळे एखादा कायदा आला. अध्यादेश निघाला म्हणून रात्रीत आधीची व्यवस्था बदलता येत नाही. पण पाश्चात्य लोकांचे अंधानुकरण करण्यात आपण भलते पटाईत आहोत. कुठे काही प्रयोग झाले की, वाहवा होते. आपल्या मनाला त्याची भुरळ पडते. खरे तर जग आपल्याला तुम्ही भारी आहात, असे म्हणत असते. आपण मात्र भलत्याच्याच मागे धावत असतो
एक मात्र खरेय की, आधी म्हटल्याप्रमाणे एका पाठोपाठ एक असे अत्यंत वेगाने आलेल्या बदलांनी शिक्षणविश्वात भांबावलेपण आणलेय. म्हणूनच एकीकडे या बदलांचे स्वागत करताना ते अतिशय काळजीपूर्वक, संयमाने लागू करायला हवे होते असे वाटते. इथला समाज, प्रादेशिकता, संस्कृती त्यातील व्यामिश्रता, गुंतागुंत, लोकांच्या जगण्यातले वैविध्य, शाळांतील सोयीसुविधा, एकूणच शैक्षणिक पर्यावरणावर परिणाम करणारे सारे घटक विचारात घ्यायला हवे होते. तसे झालेले दिसत नाही. सत्तेला वाटते अमुक एक गोष्ट आम्ही ठरवली की ती झाली पाहिजे. बस्स असे मोठे धोरणात्मक बदल एक तर लादलेले असतात किंवा ते कुणाचे तरी अनुकरण करण्याच्या प्रवृत्तीतून येत असतात. पण असे करताना ज्यांच्या खांद्यावर तो डोलारा उभा आहे त्यांना ते बदल खरेच झेपू शकतात काय, याचाही विचार होणे महत्त्वाचे ठरते.
त्यामुळे असे वाटतेय की, हे सारे आणण्यापूर्वी जे लोकं खरंच फिल्डवर असं काम करतायेत त्यांचे अनुभव, मते अभ्यासायला हवी होती. संभाव्य अडचणी लक्षात घेऊन त्यावर करावयाच्या उपाययोजना याचा साकल्याने विचार झालेला दिसत नाहीये. एवढा आमुलाग्र बदल शिक्षकांच्या एकदम पचनी पडणं, यासाठी त्यांचं ‘मानस’ घडवणं. त्यांना पूर्वतयारीसाठी पुरेसा वेळ देणं. या गोष्टी झाल्याच नाहीत नवीन गोष्ट वास्तवात आणताना संबंधितांनी जो गृहपाठ करायला हवा होता, तोच काहीसा कच्चाच राहिला असे अनेकांचे म्हणणे आहे. कारण तळातला घटक असलेल्या शिक्षकाच्या पचनी हे बदल पडले नाहीत तर शिक्षण व्यवस्थेपुढेच मोठे प्रश्नचिन्ह उभे राहिल, अशी साधार भीती मनात आहे.
अजून एक गंमत आहे. नवा रचनावादी विचार शिक्षकांपर्यंत पोचविण्यासाठी शिक्षक प्रशिक्षणं सुरु असतात. वास्तविक हे तत्त्व लक्षात घेता प्रशिक्षणं अधिकाधिक शिक्षक समावेशी आणि क्रिएटीव्ह झाली पाहिजेत. इथे होतेय उलटेच ही प्रशिक्षणे १०० टक्के वर्तनवादी पद्धतीने होताहेत. एक व्यक्ती बोलतेय. वर्ग ऐकतोय. अलिकडेच पहिली-दुसरीच्या नवीन अभ्यासक्रमाच्या प्रशिक्षणांचीही अशीच दशा झाली. शिक्षण क्षेत्रात ‘अस्पृश्य’ झालेला वर्तनवाद पुन्हा पेरण्याचे काम सरकारी प्रशिक्षणांतून सुरु आहे. त्याला रचनावादाचे अंकुर फुटतील, फुले-फळे लागतील, असे समजणे निव्वळ भाबडेपणाचे वाटते ही प्रशिक्षणे १०० टक्के वर्तनवादी पद्धतीने होताहेत. एक व्यक्ती बोलतेय. वर्ग ऐकतोय. अलिकडेच पहिली-दुसरीच्या नवीन अभ्यासक्रमाच्या प्रशिक्षणांचीही अशीच दशा झाली. शिक्षण क्षेत्रात ‘अस्पृश्य’ झालेला वर्तनवाद पुन्हा पेरण्याचे काम सरकारी प्रशिक्षणांतून सुरु आहे. त्याला रचनावादाचे अंकुर फुटतील, फुले-फळे लागतील, असे समजणे निव्वळ भाबडेपणाचे वाटते बरं प्रशिक्षण संपलं की, नव्या पद्धतीने काम सुरु करायचे आदेश निघतात. प्रशिक्षणं होऊनही त्यातल्या आशय गळतीमुळे शिक्षकांच्या पदरात काहीच पडत नाही. एकूणच प्रशिक्षणांतील गुणवत्ता आणि दर्जा सुधारणेला प्रचंड मोठा वाव आहे. प्रशिक्षणांत शिक्षण क्षेत्रातील कृतीशील तज्ज्ञांशी, अभ्यासकांशी व्हिडीओ कॉन्फरन्सिंगमार्फत संवाद, प्रयोगशील शाळांतील कर्त्याधर्त्या व्यक्तींचा अनुभव शेअर करणे, त्यांचा सहभाग, विविध संकेतस्थळाचा प्रभावी वापर, शैक्षणिक क्लिप्स, माहितीपट दाखवून त्यावर चर्चा, ग्रुप डिस्कशनसवर भर देणे गरजेचे अशा गोष्टी सहज शक्य आहेत. पण यासाठी सरकारीकडे इच्छाशक्ती असायला हवी. आशयहीन प्रशिक्षणांमुळे सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन, शिक्षण हक्क कायद्याचा अर्थ याबाबत मुख्याध्यापक-शिक्षक, अधिकारी, तज्ज्ञ मंडळी आणि स्वयंसेवी संस्था-संघटनांत एकवाक्यता नाहीये. उलट तिकडे संभ्रम आणि गोंधळाची स्थिती दिसतेय.
रचनावादी तत्त्वानुसार सर्व शाळांतील कामकाज चालले पाहिजे, ही रास्त अपेक्षा. परंतु सरकारी यंत्रणेतल्या किती घटकांना रचनावाद कळला हे मुळातून शोधावे लागेल. न कळलेल्या लोकांची संख्या दुर्दैवाने मोठी असणार, हे कटुसत्य आहे. सरकारी प्रशिक्षणाचीच एकूण ‘ऐशीतैशी’ असल्यामुळे रचनावाद या शब्दांपलीकडे बहुतेक शिक्षकांच्या कानावर फारसे काही पडलेलेच नसावे. तात्त्विक, सैद्धांतिक चर्चा करणाऱ्या लोकांची बऱ्याचदा जमिनीवरच्या कामाशी ‘सोयरीक’ नसते असे लोक खाली येऊन प्रशिक्षणे देऊन जातात. एक मोठा गॅप पडतो. तो सांधण्याचा प्रयत्न होताना दिसत नाही. आज घाईघाईने या सगळ्या बदलांना सामोरं जाताना तळातला घटक असलेल्या शिक्षकांच्या मनावर ताण येत असल्याचे दिसतेय. त्यामुळे शिक्षक त्रस्त आहेत. शिक्षण हक्क कायद्यानुसार मुलांना आठवीपर्यंत किमान संपादणूक पातळीपर्यंत नेण्याची जबाबदारी शिक्षकांवर निश्चित केलीय. हे सारे कसे करायचे याबाबत शिक्षकांना योग्य ते प्रशिक्षण आणि मार्गदर्शन कुठेच मिळत नाही. याचाही अतिरिक्त संबधित ताण शिक्षक आणि शाळांवर येतोय. रचनावादी विचारसरणीने अभ्यासक्रमाची पुनर्रचना करण्यात आली खरी. पण नवीन अभ्यासक्रमात नेमका बदल काय आहे, तो का केलाय, हे शिक्षकांना समजून सांगण्यात व्यवस्था खूपच कमी पडतेय. शिक्षकांपर्यंत हे बदल नीटपणे नाही पोहोचले तर मुलापर्यंत ते कसे जाणार असे लोक खाली येऊन प्रशिक्षणे देऊन जातात. एक मोठा गॅप पडतो. तो सांधण्याचा प्रयत्न होताना दिसत नाही. आज घाईघाईने या सगळ्या बदलांना सामोरं जाताना तळातला घटक असलेल्या शिक्षकांच्या मनावर ताण येत असल्याचे दिसतेय. त्यामुळे शिक्षक त्रस्त आहेत. शिक्षण हक्क कायद्यानुसार मुलांना आठवीपर्यंत किमान संपादणूक पातळीपर्यंत नेण्याची जबाबदारी शिक्षकांवर निश्चित केलीय. हे सारे कसे करायचे याबाबत शिक्षकांना योग्य ते प्रशिक्षण आणि मार्गदर्शन कुठेच मिळत नाही. याचाही अतिरिक्त संबधित ताण शिक्षक आणि शाळांवर येतोय. रचनावादी विचारसरणीने अभ्यासक्रमाची पुनर्रचना करण्यात आली खरी. पण नवीन अभ्यासक्रमात नेमका बदल काय आहे, तो का केलाय, हे शिक्षकांना समजून सांगण्यात व्यवस्था खूपच कमी पडतेय. शिक्षकांपर्यंत हे बदल नीटपणे नाही पोहोचले तर मुलापर्यंत ते कसे जाणार जसा 'इनपुट तसा तसा आउटकम जसा 'इनपुट तसा तसा आउटकम
इयत्ता पहिली ते पाचवी ३० विद्यार्थ्यांमागे तर सहावी ते आठवी ३५ विद्यार्थ्यांमागे एक शिक्षक असे प्रमाण कायद्याला अभिप्रेत आहे. तेच रचनावादासाठी पोषक आहे. अनुदानित खासगी शाळांच्या बाबतीतही शिक्षक-विद्यार्थी गुणोत्तर हेच आहे. आज अनेक माध्यमिक शाळांत एका वर्गात ६०, ७०, ८०-८५ मुलं कोंबली जाताहेत. दुबार पद्धतीने शाळा भरविल्या जाताहेत. त्यामुळे त्या-त्या वर्गाला अनुरूप बैठक आणि एकूण मांडणी करण्यात अडचणी येतात. दुबार पद्धतीने चालणाऱ्या शाळांत भौतिक सोयीसुविधांवर जास्तीचा ताण येतो. या मर्यादांमुळे स्वाभाविकच रचनावाद तिथे ‘मिसिंग’ आहे.
शाळांचे पर्यवेक्षण करणारे अधिकारी नवीन संकल्पना स्वीकारायला तयार नाहीत. अजून ते जुनाट धरणांना पक्के चिकटून आहेत. शाळाभेटीला गेलेले अधिकारी दहावीचा निकाल टक्के किती लागला शिष्यवृत्तीच्या यादीत कितीजण आले शिष्यवृत्तीच्या यादीत कितीजण आले असे पहिल्यांदा विचारतात. फार तर शाळाबाह्य-गैरहजर मुले किती, त्याची कारणे आणि शालेय पोषण आहाराचा मेनू कोणता, अशी विचारपूस होते. हजेरीपट आणि पाठ टाचण अशा दोन ऐतिहासिक दस्तऐवजांवर सह्या झाल्या की शाळा तपासाणी संपते असे पहिल्यांदा विचारतात. फार तर शाळाबाह्य-गैरहजर मुले किती, त्याची कारणे आणि शालेय पोषण आहाराचा मेनू कोणता, अशी विचारपूस होते. हजेरीपट आणि पाठ टाचण अशा दोन ऐतिहासिक दस्तऐवजांवर सह्या झाल्या की शाळा तपासाणी संपते वार्षिक तपासणीच्या वेळेस कविता म्हणा. हे उदाहरण सोडवा. स्पेलिंग सांगा. वाक्य लिहा. वाचा. यावरून शिक्षकांच्या कामाचे मूल्यमापन होते. कोणी काही म्हणोत पण आज हेच जमिनीवरचे उघडेनागडे वास्तव आहे वार्षिक तपासणीच्या वेळेस कविता म्हणा. हे उदाहरण सोडवा. स्पेलिंग सांगा. वाक्य लिहा. वाचा. यावरून शिक्षकांच्या कामाचे मूल्यमापन होते. कोणी काही म्हणोत पण आज हेच जमिनीवरचे उघडेनागडे वास्तव आहे उदाहरणार्थ- ९८१ भागिले ९ असे उदाहरण दिले. मुलांकडून आलेली त्याची उत्तरे निरनिराळी असू शकतात. आपल्याला माहिती असलेली रीत ही गणिततज्ज्ञांच्या मते अनेकातली एक असू शकते. पण शिक्षकच काय कोणीच हे सगळी उत्तरे स्वीकारण्याचा उमदेपणाने दाखवताना दिसत नाहीये. हे बदलायला हवे. शिक्षकाकडून अपेक्षा रचनावादी कामाची. सरकारी यंत्रणेतल्या संबधित घटकांचे वागणे मात्र परंपरावादी उदाहरणार्थ- ९८१ भागिले ९ असे उदाहरण दिले. मुलांकडून आलेली त्याची उत्तरे निरनिराळी असू शकतात. आपल्याला माहिती असलेली रीत ही गणिततज्ज्ञांच्या मते अनेकातली एक असू शकते. पण शिक्षकच काय कोणीच हे सगळी उत्तरे स्वीकारण्याचा उमदेपणाने दाखवताना दिसत नाहीये. हे बदलायला हवे. शिक्षकाकडून अपेक्षा रचनावादी कामाची. सरकारी यंत्रणेतल्या संबधित घटकांचे वागणे मात्र परंपरावादी इथे नवे तत्त्व नापास होते
सगळ्यात दुर्दैवाची बाब म्हणजे रचनावाद कशाला म्हणतात, त्यानुसार वर्गातले काम कसे करता येईल, हे शिक्षकाला नीट समजून सांगण्यात व्यवस्था अपयशी ठरलीय. शिक्षक आधीच्या वातावरणात शिकलेले आणि रमलेले आहेत. रचनावादी तत्त्वानुसार शिक्षकाने शिकवू नये तर सुलभकाचे काम करावे अशी अपेक्षा आहे. सुलभक (Facilitator) म्हणजे मुलांचे शिकणे सोपे करणारी व्यक्ती. वेगळ्या भाषेत सांगायचे तर सुलभक म्हणजे शिक्षणाची अभिक्रीया घडवून आणणारा उत्प्रेरक मात्र तसे होत नाही. आजही शिक्षक भाषणे दिल्यासारखे मोठमोठ्यानं बोलतात. मुलं बिचारी गुमान ऐकून घेतात. धडे-कविता वाचल्या जातात. त्याचे ‘निरुपण’ होते मात्र तसे होत नाही. आजही शिक्षक भाषणे दिल्यासारखे मोठमोठ्यानं बोलतात. मुलं बिचारी गुमान ऐकून घेतात. धडे-कविता वाचल्या जातात. त्याचे ‘निरुपण’ होते प्रश्नोत्तरे तपासली जातात. गणिताचे एखादे उदाहरण फळ्यावर सोडवून झाले की, उदाहरणसंग्रह घरी सोडवायचा. व्यवहारी दृष्टीकोनाच्या आभावामुळे गणित विषय मुलांना जड जातो. खडे, काड्या किंवा इतर साहित्य वापरल्यास कृतीची जोड मिळले. विषय सोप्पा होऊ शकेल. मुलांना आवडीने शिकावेसे वाटेल. इंग्लिश विषय अजूनही त्या भाषेच्या व्याकरणातून बाहेर आलेला नाहीये प्रश्नोत्तरे तपासली जातात. गणिताचे एखादे उदाहरण फळ्यावर सोडवून झाले की, उदाहरणसंग्रह घरी सोडवायचा. व्यवहारी दृष्टीकोनाच्या आभावामुळे गणित विषय मुलांना जड जातो. खडे, काड्या किंवा इतर साहित्य वापरल्यास कृतीची जोड मिळले. विषय सोप्पा होऊ शकेल. मुलांना आवडीने शिकावेसे वाटेल. इंग्लिश विषय अजूनही त्या भाषेच्या व्याकरणातून बाहेर आलेला नाहीये विज्ञानातले प्रयोग करायचे, निरीक्षणे नोंदवून अनुमान काढायचे. पण शाळांकडे प्रयोगाचे साहित्यच नाहीये. प्रयोगशाळा ही फार पुढची गोष्ट विज्ञानातले प्रयोग करायचे, निरीक्षणे नोंदवून अनुमान काढायचे. पण शाळांकडे प्रयोगाचे साहित्यच नाहीये. प्रयोगशाळा ही फार पुढची गोष्ट माध्यमिक विद्यालये काय आणि प्राथमिक शाळा काय स्थिती सारखीच. असलीच तरी दोन-अडीच-तीन हजार मुलांसाठी एक प्रयोगशाळा माध्यमिक विद्यालये काय आणि प्राथमिक शाळा काय स्थिती सारखीच. असलीच तरी दोन-अडीच-तीन हजार मुलांसाठी एक प्रयोगशाळा बर अनेक प्रयोग साधे साहित्य वापरून सहज करणे शक्य आहे. पण ते शिक्षकांच्या गावी नाही बर अनेक प्रयोग साधे साहित्य वापरून सहज करणे शक्य आहे. पण ते शिक्षकांच्या गावी नाही मुलांची गट चर्चा, परिसर भेटी, अभ्यास सहली, कृतीतून शिकता यावे यासाठी तशा अध्ययन अनुभवांची योजना करणे हे होत नाहीये. हे करताना साधनांची अभावग्रस्तता हे मुख्य कारण नाहीचय. शिक्षकांत स्पष्टता नाहीये. नवीन वातावरणात काम करण्यासाठी आम्ही त्यांचे मानस घडविण्यात कमी पडलो आहोत, याची कबुली दिवून पुढे दुरुस्ती करण्याची ही वेळ आहे. जमीनीवरचे वास्तव हे असे आहे.
शिक्षकांना एक्स्पोझर नाही. आवश्यकता असेल तेव्हा मदतीला येईल अशी सपोर्ट सिस्टीम नाही. त्यांचे भरणपोषण नीट होत नाही. हे कमी म्हणून की काय सटरफटर शंभर कामे त्यांच्यामागे लावून दिलेली. सरकारी शाळांत माहितीचा महापूर बारा महिने सुरु असतो. वर्गातले काम नाही झाले तरी चालेल. माहिती वेळेत सादर करावी लागते. रोज एक ना एक माहितीचा अहवाल शिक्षकांना लिहावाच लागतो. तो नेऊन द्यावाच लागतो. पर्यवेक्षकीय यंत्रणेतल्या अधिकाऱ्यांच्या कामाला नीट दिशा देणे अत्यंत गरजेचे आहे. सातारा जिल्ह्यातल्या कुमठे भागाच्या शिक्षण विस्तार अधिकारी प्रतिभा भराडे यांनी रचनावादाचे ३५-४० शाळांतून पथदर्शी काम उभे केलेय. ज्ञानसंरचनावादी विचारसरणी प्रत्यक्षात आणण्याचा जोरकस प्रयत्न तिकडे सुरू आहे. इथल्या मान्यवर अभ्यासकांसह परदेशी व्यक्तीही हे प्रयोग समजून घेताहेत. वाई तालुक्यात शिक्षणतज्ज्ञ रमेश पानसे यांच्या मार्गदर्शनाखाली काम सुरु आहे. मिरजेत नामदेव माळी, माजलगावच्या तृप्ती अंधारे या गट शिक्षण अधिकाऱ्यांनी मनावर घेतलेय. एकूण पसऱ्यात हे प्रयत्न खुपच तोकडे वाटतात. असे असले तरी इतर अधिकाऱ्यांना, शिक्षकांना हे काम आवर्जून दाखवायला हवे. याचे अनुकरण व्हायला हवे. त्याचा विधायक अर्थाने संसर्ग पोचायला पाहिजे. सर्व मुलं शाळेत आली पाहिजेत. त्यांना सर्वसमावेशक, गुणवत्तापूर्ण शिक्षण मिळाले पाहिजे, असा आग्रह कृतीत यायला हवा. ते सध्या तरी नीटपणे होताना दिसत नाहीये.
सगळ्या प्रतिकूलतेवर मात करून अनेक उत्साही आणि प्रयोगशील शिक्षक वेगळे काही करू पाहताहेत. त्यांनी समृद्धीची बेटे फुलवलीत. वाळवंटातल्या झाडांची मुळं पाणी शोधतात, तसे शिक्षक नव्या वाटा शोधताहेत. काहीजणांनी स्वयंसेवी संस्थांची, प्रयोगशील शाळांतील जाणकार मंडळींची, अभ्यासकांची, कार्यकर्त्यांची बोटं धरलीत. शिक्षणातले नवे तत्त्व समजून घेताहेत. यंत्रणेतले अधिकारी आणि पालकांच्या अज्ञानामुळे त्यांच्याही पदरी निराशा पडते मग तेही बे एके बे असा चाकोरीतला रस्ता पकडतात. पुस्तक ‘प्रमाण’ मानून शिकवत राहतात. निमशहरी आणि ग्रामीण भागातल्या इंग्लिश माध्यमाच्या शाळांत केवळ घोकंपट्टी आणि पोपटपंची सुरुय. नवे तत्त्व आलेय, त्याने रोजच्या कामात लवचिकता आणली असली तरी अजून पाठटाचण (Lesson note), घटक नियोजन आणि वार्षिक नियोजन हद्दपार झालेले नाही मग तेही बे एके बे असा चाकोरीतला रस्ता पकडतात. पुस्तक ‘प्रमाण’ मानून शिकवत राहतात. निमशहरी आणि ग्रामीण भागातल्या इंग्लिश माध्यमाच्या शाळांत केवळ घोकंपट्टी आणि पोपटपंची सुरुय. नवे तत्त्व आलेय, त्याने रोजच्या कामात लवचिकता आणली असली तरी अजून पाठटाचण (Lesson note), घटक नियोजन आणि वार्षिक नियोजन हद्दपार झालेले नाही हे परंपरावादाचे नाही तर कशाचे लक्षण आहे हे परंपरावादाचे नाही तर कशाचे लक्षण आहे रचनावादाचा विचार केवळ मुलांच्या शिकण्याच्या अंगाने होतो आहे. तेच तत्त्व शिक्षकासाठी लागू होते. शिक्षण बालस्नेही असावे तसे ती प्रक्रिया शिक्षकस्नेही असली पाहिजे. एका गावात जास्त दिवस काम केलेला शिक्षक तिथल्या समाजजीवनाशी, संस्कृतीशी एकरूप होत असतो. पण गेल्या तीन वर्षांपासून सुरु झालेल्या प्रशासकीय बदल्यानी शिक्षकांची फेकझोक सुरु झाली. नव्या शिक्षकांना रुळताना वेळ जातो.
आधी नमूद केल्याप्रमाणे रचनावादासाठी विशिष्ट प्रकारच्या पार्श्वभूमीची गरज असते. मुलांमध्ये स्वतंत्र विचार, विश्लेषक वृत्ती येण्यासाठी, निरीक्षण शक्ती वाढण्यासाठी कुटुंब आणि समाजात खुलेपणा लागतो. अलीकडेच घडलेला एक नमुनेदार किस्सा पुरेसा बोलका आहे. त्याचे असे झाले की, एका शिक्षकाने घरातल्या नातेवाईकांच्या कोणत्या गोष्टी आवडतात आणि आवडत नाहीत याविषयी मुलांना लिहून आणायला सांगितले. उद्देश छान होता. पण माझे वडील दारू पितात. सिगारेट ओढतात. आईला मारतात. पत्ते खेळतात. अशा नावडत्या गोष्टी मुलांनी लिहिल्या. त्याची वर्गात मस्त चर्चा झाली. मुलांना योग्य तो संदेश मिळाला होता. मात्र त्यातल्या काही पालकांना या ‘प्रकारा’ची कुणकुण लागली. त्यांना ते अजिबात आवडले नव्हते याविषयी मुलांना लिहून आणायला सांगितले. उद्देश छान होता. पण माझे वडील दारू पितात. सिगारेट ओढतात. आईला मारतात. पत्ते खेळतात. अशा नावडत्या गोष्टी मुलांनी लिहिल्या. त्याची वर्गात मस्त चर्चा झाली. मुलांना योग्य तो संदेश मिळाला होता. मात्र त्यातल्या काही पालकांना या ‘प्रकारा’ची कुणकुण लागली. त्यांना ते अजिबात आवडले नव्हते शाळेत शिकवायचे सोडून हे काय भलते उद्योग सुरु आहेत शाळेत शिकवायचे सोडून हे काय भलते उद्योग सुरु आहेत असा जाब विचारलाच शिवाय त्या शिक्षकाची तक्रार थेट मुख्याध्यापकाकडे केली गेली. शिक्षकाने भूमिका सांगण्याचा केविलवाणा प्रयत्न केला. अखेर माफी मागून प्रकरण मिटले. मुलांनी ग्रामसभांना उपस्थित राहीलेले मोठ्यांना आवडत नाही. त्यांना ती नसती लूडबूड वाटते. गावातल्या एखाद्या प्रश्नावर मुलांनी भूमिका घेतली तर तिचे कौतुक सोडाच; जाचच जास्ती. जिथे मुलं मोकळेपणाने बोलू लागलीत. स्वतंत्र विचार करू लागलीत. तिथे पालकांच्या तक्रारी वाढल्यात. मुलं उद्धट बनलीत. शिस्त उरली नाहीये. अशी ओरड होतेय असा जाब विचारलाच शिवाय त्या शिक्षकाची तक्रार थेट मुख्याध्यापकाकडे केली गेली. शिक्षकाने भूमिका सांगण्याचा केविलवाणा प्रयत्न केला. अखेर माफी मागून प्रकरण मिटले. मुलांनी ग्रामसभांना उपस्थित राहीलेले मोठ्यांना आवडत नाही. त्यांना ती नसती लूडबूड वाटते. गावातल्या एखाद्या प्रश्नावर मुलांनी भूमिका घेतली तर तिचे कौतुक सोडाच; जाचच जास्ती. जिथे मुलं मोकळेपणाने बोलू लागलीत. स्वतंत्र विचार करू लागलीत. तिथे पालकांच्या तक्रारी वाढल्यात. मुलं उद्धट बनलीत. शिस्त उरली नाहीये. अशी ओरड होतेय मुलांनी नजरेला नजर भिडवून बोलणे हा ज्या समाजात ‘गुन्हा’ ठरतो, तिथे वेगळी अपेक्षा तरी काय करणार मुलांनी नजरेला नजर भिडवून बोलणे हा ज्या समाजात ‘गुन्हा’ ठरतो, तिथे वेगळी अपेक्षा तरी काय करणार तात्पर्य, ही विचारसरणी पचनी पडण्यासाठी, प्रत्यक्षात आणण्यास समाज म्हणून आपल्यात मोकळेपणा असायला हवा. केवळ भौतिक सुविधांसाठी समाजाचा सहभाग पुरेसा नाही. ज्ञानाच्या निर्मितीतही त्यांची भूमिका आणि सहकार्य महत्त्वपूर्ण ठरणार आहे.
जिथे चांगले काम सुरु आहे तेथील शिक्षकांचे अनुभव संमिश्र आहेत. सरकारी शाळेत शिकविणाऱ्या आणखीन एका सर्जनशील शिक्षक मित्राने सांगितलेला अनुभव इथे शेअर केला पाहिजे. मुलांना स्वातंत्र्य द्यावे. जीवनानुभवातून शिकू द्यावे. यासाठी खूप प्रयोग, नवे नवे उपक्रम आणि कृती शिक्षक करीत असत. यंदा शाळा सुरु झाल्या तेव्हा पहिल्याच पालक सभेत पालकांनी एका सुरात गंभीर तक्रार केली. ती ऐकून शिक्षक चक्रावून गेले. तक्रार अशी होती की, शाळेतली मुलं कायम वर्गाबाहेर असतात. शाळा भरली की सुटली तेच कळत नाही तुम्ही मुलांना खूपदा शाळेबाहेर घेऊन जाता. त्यामुळे वेळ वाया जातो. पुस्तकातले नीट शिकणे होत नाही तुम्ही मुलांना खूपदा शाळेबाहेर घेऊन जाता. त्यामुळे वेळ वाया जातो. पुस्तकातले नीट शिकणे होत नाही (रचनावाद पाठ्यपुस्तकांच्या पलीकडे शिक्षण नेण्याचा आग्रह धरतो, शिक्षक तसे काही प्रयत्न करीत होते, हे इथे लक्षणीय आहे.) आमच्या मुलांना झाडावर चढायला, डोहात पोहायला शिकवू नका, ते त्यांना आपोआप येईल. शेतात, रानांत नेण्यापेक्षा त्यांना फाडफाड इंग्रजी बोलायला शिकवा... कंप्युटर चालवायला शिकवा. अशा त्यांच्या मागण्या होत्या
आजही ग्रामीण आदिवासी भागात अनेक घरांतली पहिलीच पिढी शिकतेय. आता कुठे साक्षर होतेय. शाळेबाहेरच्या जगात कोणी काहीही म्हणोत. नोकरी-करिअरसाठी म्हणजे पैसे कमवण्यासाठी शिक्षण हेच त्यांच्यासमोरचे उद्दिष्ट आहे. आपला रचनावाद त्यांची ‘समज’ आणि आकलन वाढविण्यावर भर देणार समज खाऊन पोट भरत नाही, पुस्तकातले गणित सुटले की, आयुष्याचे गणितही आपोआप सुटेल असे पालकांचे म्हणणे येते. इथे आपण निरुत्तर होवून जातो. शाळेत चिमुकल्यांनी बाजार भरविल्यावर सुरुवातीला पालकांना कोण आनंद व्हायचा. तेच पालक अशा उपक्रमांकडे फिरकत नाहीत.
आठवीपर्यंत नापास नाही, अशी शिक्षण हक्क कायद्यात ‘तरतूद’ आहे. याचा अर्थ आता आठवीपर्यंत परीक्षा असल्या काय नि नसल्या काय. काही एक फरक पडणार नाही, असा अनेकांचा खास गैरसमज झालाय. खरे तर असा जावईशोध लावत तेव्हा माध्यमांनी अत्यंत उथळपणे भलते चित्र रंगवले. त्यातून चुकीचा संदेश गेला. आता सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापनाविरुद्ध सध्या मोठीच ओरड सुरु झालीय. पूर्वीप्रमाणेच परीक्षा सुरु करण्याची मागणी पुन्हा जोर धरतेय. आपल्याकडचे कारभारीदेखील पूर्वीप्रमाणेच परीक्षा सुरु करावी यासाठी आग्रही आहेत
मुद्दा असा आहे की, एखादी नवीन पद्धत कुठे पचनी पडतेय, तोच दुसरी... तिसरी...असे बदल होत राहतात. एक गोष्ट लागू केली की थोडासा धीर धरावा लागतो. पण असे होत नाही. एकुणात पुन्हा पूर्वीप्रमाणे परीक्षा घ्याव्या लागणार की काय, अशी अस्वस्थता शिक्षकांमध्ये पसरलीय. एके काळी महाराष्ट्र ही देशाची शिक्षणाची प्रयोगशाळा होती, असे मोठ्या अभिमानाने सांगितले जाई. दरम्यानच्या काळात घसरलेली शिक्षणाची गाडी पुन्हा रुळावर आणण्यासाठी केवळ कायदा आणून किंवा निव्वळ जुजबी बदल करून भागणार नाही. एक निश्चित धोरण ठरवायला हवे. काही वर्षे सातत्याने संपूर्ण क्षमतेनिशी त्याचा पाठपुरावा व्हावा. सर्व घटकांनी एकमेकावर विश्वास टाकायला हवा. इगो बाजूला केले पाहिजेत. या कामात अनुभवी व्यक्ती, स्वयंसेवी संस्था, संघटनांचा तसेच प्रयोगशील शाळांचा सहभाग घेण्यात आम्हाला कोणता कमीपणा वाटतो, हे खरेच कळत नाही. परस्पर सहभागाने, पारदर्शकपणे आणि चिकित्सकपणे एकमेकांचे काम तपासत-सुधारत पुढे जायला हवे. आज हा खुलेपणा शिक्षक, शासन, स्वयंसेवी संस्था सर्वानीच दाखवण्याची आज गरज आहे. या सर्व घटकांच्या संगमावर रचनावादी शिक्षणाचा मळा फुलेल बहरेल, असा विश्वास वाटतो.
प्रयोगशील शिक्षक , शिक्षण शास्राचे अभ्यासक , Active teachers forum संयोजक .
रचनावाद म्हंजी काय रे भाऊ
- भाऊसाहेब चासकर आपल्या देशातल्या औपचारिक शिक्षणाचा इतिहास साधारण दोनेकशे वर्षांचा आहे. ब्रिटीशकाळात मेकॉलेने(१८३५) इथल्या शिक्षणाल...
प्रमाणभाषेचा अतिरेकी आग्रह घातकच
- भाऊसाहेब चासकर मुल ज्या सहजतेनं कुटुंबात भाषा शिकते , ती वापरते , त्यात व्यवहार करते , तितक्या नैसर्गिक पद्धतीनं , सहजतेनं म...
भाऊसाहेब चासकर , bhauchaskar@gmail.com देशातल्या भावी नागरिकांना संसदीय शासन प्रणालीचा म्हणजेच लोकशाहीतील स्वातंत्र्य , समता , ...
रचनावाद म्हंजी काय रे भाऊ
सरकारी शाळांमधील समृद्धीची बेटं
पाठीवरचे जड झाले ओझे
प्रमाणभाषेचा अतिरेकी आग्रह घातकच


’त्या’ कविता: अजुनी ना जखम बुजे- विंदा करंदीकर

निखळ, ख-याखु-या कविता पूर्ण समजायच्याही कितीतरी आधी आपल्याशी संवाद साधतात
अजुनी ना जखम बुजे- विंदा करंदीकर
अजुनी ना जखम बुजे.
संथ निळा खोल डोह;
या ब्लॉगवरील कविता कॉपी-पेस्ट करता येणार नाहीत.
आपणांस या कविता विनासायास, कुठलेही कष्ट न घेता आंतरजालावर एकाच ठिकाणी उपलब्ध करुन देण्याच्या बदल्यात आपण किमान कवितांच्या बाबतीत तरी कॉपी-पेस्टची अंगवळणी पडलेली सवय बाजूला ठेवावी असे संग्राहकाला वाटते.
कविता सरसकट कॉपी-पेस्ट करणं टाळा.
सुमारे साडे-तीनशेच्यावर कविता टा‌ईप करताना संग्राहकाने इन्व्हेस्ट केलेला वेळ, श्रम याचसाठी आहेत की तुम्ही या उत्तमोत्तम कविता वाचाव्यात, त्यांचा आनंद घ्यावा.
काही शंका असल्यास कमेंट लिहा, प्रश्न विचारा- त्यांची उत्तरं देण्याचा यथाशक्ती, यथामती प्रयत्न केला जा‌ईल.
एखादी कविता तुमच्या संग्रही असावी असं वाटलं तर ती लिहून काढा, टा‌ईप करा. कवितेचं ते खरंखुरं हस्तांतरण असेल.
कॉपी-पेस्ट्चा शॉर्टकट चोखाळू नये.
आपण रसिक आहात, आपल्याकडून हे अपेक्षित नाही.
अरविंद वामन कुलकर्णी (1)
गजानन माधव मुक्तिबोध (1)
भिलोरी बोलीतील कविता (3)
मलिका अमर शेख (6)
वि. दा. सावरकर (1)
शमशेर बहादूर सिंग (2)
श्री. कृ. कोल्हटकर (1)
हरिवंश राय बच्चन (1)
एक बार वक्त से, लम्हा गिरा कहीं
वहॉं दास्तां मिली, लम्हा कहीं नहीं
हे लम्हें वेचून जपण्याकरताच मी लिहिते, लिहीत राहीन.
’त्या’ कवितांचा संग्रह करण्यातून संग्राहकाला कोणताही आर्थिक लाभ नाही. संग्राहक आर्थिक लाभाकरिता या कवितांचा वापर करत नाही; आणि, तसे करण्यास कोणालाही प्रोत्साहन देत नाही.


अ‍ॅड. एम. डी. रामटेके.: लाल सलाम-२ : प्रकाश आंबेडकर देशद्रोहीच.

अ‍ॅड. एम. डी. रामटेके.
॥मी प्रखर आंबेडकरवादी आहे, इतका की बाबासाहेबांना आधुनिक बुध्द समजतो॥
शुक्रवार, ५ जानेवारी, २०१८
लाल सलाम-२ : प्रकाश आंबेडकर देशद्रोहीच.
काल म्हटल्या प्रमाणे लाल सलामचा आंबेडकरी चळवळीत जो शिरकाव होत आहे तो शिरकाव निव्वड ब्राह्मण द्वेषातून होऊ दिला जात आहे. पण लाल सलामची मूलभूत मांडणी व त्यांची विचारसरणी याचा विचार केल्यास आर.एस.एस.मधून येणा-या संभाव्य धोक्यापेक्षा लाल सलामचा धोका अधीक तीव्र नि विनाशकारी आहे. जगभरात जिथे कुठे लाल सलामची(कमुनिस्टांची) सत्ता आहे वा ते वरचढ झाले आहेत तिथे सगळ्यात आधी मानवी मुल्ये नाकारली गेली आहेत. रशिया, चीन वा आजून कोणतेही कमुनिस्ट राष्ट्र असो, जेंव्हा लाल सलामनी सत्ता हाती घेतली तेंव्हा तिथे सगळ्यात आधी मूलभूत हक्कावर बंधी आली व ती सर्व ताकत लावून टिकविली गेली. संविधान वगैरे प्रकार लाल सलामला अजिबात मान्य नसून पॉलित-ब्युरोची पोलादी पकड यात लोकशाही नि मानवी मुल्ये तुडविले जातात हा जगभरातला इतिहास आहे. लाल सलाम वाल्यांची मोडस ओपरेंडी ठरलेली आहे. आधी कामगारांना हाताशी धरुन चळवळ उभी करा. त्यानंतर शेतकरी व इतर वर्ग जोडत न्या. सत्ताधा-यांविषयी लोकांना पेटवा आणि त्यातून मग रक्तरंजित क्रांती घडवत सत्ता ताब्यात घ्या. मात्र ही मोडस आपरेंडी भारतात फेल गेली. मग काही वर्षे चिंतन व मनन करुन आता कमुनिस्टांनी जय-भीम ला सोबत घेण्याचे ठरविले. मग बाबासाहेबांचे गुणगाण गात लाल सलाम त्यांच्या कार्यक्रमांतून जयभीम म्हणू लागले. जयभीमवाल्यांना खेचण्यासाठी एवढं पुरेसं असतं. मग जोडीला आर.एस.एस. ला झोडपणे सुरु झाले. यामुळे तर जयभीमवाले भारावूनच गेले. संघाचा धाक दाखविला की आंबेडकरी माणूस डोकं गहाण टाकून रस्त्यावर उतरतो हे एक दूर्दैवी सत्य आहे. पण इथे मात्र ज्याच्या सोबतीने रस्त्यावर उतरतो तो लाल सलाम संघापेक्षा हजारोपटीने विघातकी आहे याचं कोणालाच भान राहिलेलं नाही. अशाच भान सुटलेल्या नेत्यांमध्ये पहिला नंबर लागतो तो प्रकाश आंबेडकर यांचा.
मुळात प्रकाश आंबेकरांचा स्वभाव जरा इगोइस्टीक आहे. त्यामुळे त्यांची कायमच अडचण झाली आहे. भाजप वगैरे तर वैचारीक बैठक जुडत नाही म्हणून ठीक आहे, पण त्यांचं कॉंग्रेस सारख्या पक्षाशी सुद्धा फारसं जमलं नाही. आठवले, गवई, ढसाळ व कवाडे वगैरे नेत्यांनी जो काही रिपब्लिकन ऐक्याचा प्रयत्न केला त्यात खोडा घालण्याचे काम प्रकाश आंबेडकरांच्या इगोने बजावले. त्यातून मग इतर नेते कॉंगेसच्या तंबूत दाखल होऊ लागले व प्रकाश आंबेडकर एकटे पडत गेले. इतर नेते मंत्री-संत्री पदं उपभोगतांना प्रकाश आंबेडकरांना मात्र स्वबळावर साधी आमदारकी कधी नशिबी आली नाही. अकोल्यात तसा त्यांचा प्रभाव जरुर होता पण स्वबळावर नेमका किती याची चाचणी व्हायची होती. ती जेंव्हा झाली तेंव्हा प्रकाश आंबेडकरांची अकोल्यातली ताकद ही नुसती स्थानिक निवडणूकां पुरती असून विधानसभा व लोकसभेच्या लढतीत प्रकाश आंबेडकरांची अकोल्यातली ताकद नुसतं बढेजावपणा आहे हे सिद्ध होत गेले. एकूण काय तर आंबेडकरी चळवळीतील प्रकाश आंबेडकर हे नाव नुसताच फुगा बनून राहिला व इतर आंबेडकरी नेते मात्र सरकार दरबारी पदं भुषवू लागली. या सगळ्याला प्रकाश आंबेडकर यांचा इगो कारणीभूत होता. यातूनच मग त्यांचा नव्या जोडिदाराचा शोध सुरु झाला व तिकडून लाल-सलामच्या तंबुतून जयभीमचा नारा ऐकू आल्यावर आंबेडकरांचा शोध संपला.
वर म्ह्टल्या प्रमाणे लाल सलामवाले आंबेडकरी चळवळीत घुसू पाहत होते तर आंबेडकर चळवळीतील नेता प्रकाश आंबेडकर नव्या चळवळ्यांच्या शोधात होते. कारण आंबेडकरी जनतेने प्रकाश आंबेडकर यांचं नेतृत्व मतदानाच्या पेटीतून साफ नाकारलं होतं. त्यामुळे यांची राजकीय कारकीर्द भुईसपाट झाली. त्यातून उठण्यासाठी कोणाचीतरी गरज होतीच. तिकडे लाल सलामवाल्यांनाही आंबेडकरी चळवळीत घुसायचे होते. दोघांचीही वेळ खराब होती व त्यामूळे दोन्ही विचारधारांना एकमेकांची गरज होती. स्वत:ची संघटना भक्कम करण्याच्या स्वार्थातून प्रकाश आंबेडकरांनी कमुनिस्टांशी दोस्ती केली. ईथेच आंबेडकरी चळवळीशी सर्वात मोठा घात झाला, पण तो झाला हे कळायला आजून काही वर्षे जावी लागतील. सध्या मात्र या मैत्रीचा हनीमून पिरीयड सुरु असून लाल-सलाम व जयभीमचा नारा एका मंचावरुन देणारे तमाम कार्यकर्ते येणा-या विनाशाचं बेधूंद होऊन स्वागत करीत आहेत हे आंबेडकरी चळवळीचं दुर्दैव.
कमुनिस्टांच्या विविध संघटना व जे.एन.यू. मधील टाळकी यांनी प्रकाश आंबेडकरांना देशभर त्यांचं व्यासपिठ उपलब्ध करुन दिल. त्यामुळे प्रकाश आंबेडकरांना लाल सलामचा पुडका आला असून महाराष्ट्रातील आंबेडकरी जनतेला लाल सलामच्या दावणीला बांधण्याचे काम प्रकाश आंबेडकर करत आहेत. पण या दोन चळवळींमध्ये मूलभूत फरक आहे व तो एकमेकांशी ताळमेळ खात नाही ही गोष्ट प्रकाश आंबेडकर विसरलेत. त्यापेक्षा भाजपच्या गटात उडी मारणारे जोकर आठवले एकदाचे परवडले. खूप अक्कल असण्यापेक्षा ती नसणे कधीकधी परवडते हे आठवलेंच्या बाबतीत मी मान्य करतो. त्यांनी किमान देशद्रोही वृत्तीशी मैत्री केलेली नाही एवढा दिलासा नक्कीच आहे.राहिला जातीयवादी वृत्तीचा...भाजपची राजकीय लालसा जातीयवादावर लगाम लावण्याचे काम करीत राहिल. त्याचं फार लावून घ्यायची गरज नाही.
राजकीय नेतृत्व आमान्य असलं तरी वैयक्तीक पातळीवर आंबेडकरी समाजाला प्रकाश आंबेडकरांबद्दल काही प्रमाणात कायमच आदर राहिला आहे. पण त्यांनी राजकीय स्वार्थापायी महाराष्ट्रातील आंबेडकरी चळवळीचा जो दूरुपयोग चालविला आहे त्याची किंमत मोजायची वेळ जेंव्हा केंव्हा येईल तेंव्हा प्रकाश आंबेडकरांना अंगाखांद्यावरचं विकून भिकेला लागावं लागेल एवढं नक्की. लाल सलामचा आंबेडकरी चळवळीत जो शिरकाव चालू आहे, त्याला फक्त नि फक्त प्रकाश आंबेडकर जबाबदार असून त्यांच्यामुळे आंबेडकर चळवळीची मूलभूत मांडणी विस्खटीत होत आहे. आंबेडकर चळवळ ही संविधानाला मानणारी नि स्वातंत्र्य, समता, बंधूता या तत्वावर चाचणारी संघटना आहे. लाल सलामला मुळात संविधानच मान्य नाही. हा बेसीक फरक लक्षात घ्या. लाल सलामला साम्यवादी शासन मान्य असून त्यात सगळ्यात आधी मूलभूत अधिकार नि स्वातंत्र्य नाकारले जाते. अशा मूलभूत अधिकार नाकारणा-या संघटनांच्या सोबतीने प्रकाश आंबेडकर नेमकं काय साधायचा प्रयत्न करीत आहेत स्वत:चा राजकीय स्वार्थ संविधानापेक्षा अचानक मोठा कसा काय होऊ शकतो स्वत:चा राजकीय स्वार्थ संविधानापेक्षा अचानक मोठा कसा काय होऊ शकतो उदया लाल-सलामच्या जोडीने समजा क्रांती झालीच व प्रकाश आंबेडकर सत्तेत आलेच तर सगळ्यात आधी संविधान हटविले जाईल. मग प्रकाश आंबेडकर त्यांच्याच आजोबाने लिहलेलं संविधान हटविण्याच्या पापात हातभार लावणार आहेत की कसे उदया लाल-सलामच्या जोडीने समजा क्रांती झालीच व प्रकाश आंबेडकर सत्तेत आलेच तर सगळ्यात आधी संविधान हटविले जाईल. मग प्रकाश आंबेडकर त्यांच्याच आजोबाने लिहलेलं संविधान हटविण्याच्या पापात हातभार लावणार आहेत की कसे आर.एस.एस. हा संविधान विरोधी आहे म्हणून प्रचार करणारे आंबेडकर ज्यांच्या सोबतीने जात आहेत ते कमुनिस्ट तर देश ही संकल्पनाच मान्य करीत नाहीत. त्यांच्या मते तर जागतीक कामगार हाच देश असतो. मग त्या निकषावर भारत देश जागतीक कामगार असा बनताना सर्वात आधी संविधान पेटविले जाईल त्याचं काय आर.एस.एस. हा संविधान विरोधी आहे म्हणून प्रचार करणारे आंबेडकर ज्यांच्या सोबतीने जात आहेत ते कमुनिस्ट तर देश ही संकल्पनाच मान्य करीत नाहीत. त्यांच्या मते तर जागतीक कामगार हाच देश असतो. मग त्या निकषावर भारत देश जागतीक कामगार असा बनताना सर्वात आधी संविधान पेटविले जाईल त्याचं काय दुसरा मुद्दा कमुनिस्टांना देशात कामगारांची हुकूमशाही हवी आहे... लाल सलाम म्हणतांना कामगारांची हुकूमशाही हा कायमच त्यांचा अजेंडा राहिला आहे. मग ही कामगारांची हुकूमशाही प्रकाश आंबेडकरांना चालणार आहे का दुसरा मुद्दा कमुनिस्टांना देशात कामगारांची हुकूमशाही हवी आहे... लाल सलाम म्हणतांना कामगारांची हुकूमशाही हा कायमच त्यांचा अजेंडा राहिला आहे. मग ही कामगारांची हुकूमशाही प्रकाश आंबेडकरांना चालणार आहे का नसेल तर मग कमुनिस्टांना आंबेडकरी चळवळीत घुसू देण्याचे कारण काय नसेल तर मग कमुनिस्टांना आंबेडकरी चळवळीत घुसू देण्याचे कारण काय किंवा स्वत:च्या वैयक्तीक स्वार्थापोटी कमुनिस्टांशी संधान बांधणारे प्रकाश आंबेडकर खरे संविधानद्रोही ठरत नाही का किंवा स्वत:च्या वैयक्तीक स्वार्थापोटी कमुनिस्टांशी संधान बांधणारे प्रकाश आंबेडकर खरे संविधानद्रोही ठरत नाही का संघाला संविधान द्रोही दाखवून लोकांमध्ये भिती निर्माण करत ख-या संविधानद्रोही लाल-सलामशी मैत्री करणारे प्रकाश आंबेडकर देशाच्या विनाशाची पायाभरणी करीत नाहीत का
कमुनिस्टांशी संधान बांधून लाल सलाम म्हणत हिंडणारे नवे आंबेडकरवादी जन्मास घालणारे प्रकाश आंबेडकर खरे संविधानद्रोही व दोशद्रोही ठरतात. त्यांचा हा गुन्हा अक्षम्य असून लाल सलामशी केलेली मैत्री देशाचा घात करते की सजग नागरिकांमुळे त्यांचाच आत्मघात होतो हे येणारं काळच सांगेल. तरी आजच्या घडिला लाल सलामशी केलेल्या दोस्तीमुळे प्रकाश आंबेडकर माझ्या नजरेत तरी देशद्रोहीच ठरतो. बास
Posted by एम. डी. रामटेके at १२:१८ म.उ.
Twitter वर शेअर कराFacebook वर शेअर कराPinterest वर शेअर करा
Labels: कमुनिस्ट, प्रकाश आंबेडकर, लाल सलाम
mahen ६ जानेवारी, २०१८ रोजी ३:२२ म.उ.
Sudam Rathod ६ जानेवारी, २०१८ रोजी ४:२३ म.उ.
मूर्खपणाचा कळस आहे हा लेख
Amol ८ जानेवारी, २०१८ रोजी ६:४९ म.पू.
छान लेख . लाल सलाम चा धोका वेळीच ओळखावा
अनामित ८ जानेवारी, २०१८ रोजी ६:०८ म.उ.
ज्या दिवशी लाल सलाम उरावर बसेल नं तेव्हा सगळे दिवास्वप्न उडुन जातील
Bhimrao Bansod १८ जानेवारी, २०१८ रोजी ४:०३ म.उ.
नवीनतम पोस्ट थोडे जुने पोस्ट मुख्यपृष्ठ
याची सदस्यता घ्या: टिप्पणी पोस्ट करा (Atom)
विचारवंतानी सत्तेला शरण न जाता चुका निदर्शनास आणून देत कानपिचक्या द्यावे. यातून एक वचक निर्माण होतो व सत्तेचा समतोल राखण्याचे कार्य घडते. पण विचारवंतानी स्वार्थापायी सत्तेची भाटगिरी सुरु केली की सत्ता नि विचारवंत दोघांचाही -हास होतो.
अ. भा. साहित्य संमेलन (2)
अंधश्रद्धा निर्मुलन समिती (4)
अर्थशास्त्र आणि भारत (2)
आम आदमी पार्टी (AAP) (5)
आम्ही माडिया मधून (1)
इस्लाम आणि आतंकवाद (5)
एकवीरा देवीचे अतिक्रमण (1)
कबीर कला मंच (4)
कार्ल मार्क्स आणि कम्यूनिजम (9)
काळाराम मंदिर सत्याग्रह (1)
कॉंग्रेस आणि राष्ट्रवादी (6)
ख्रिश्चन धर्म आणि विचार (1)
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (30)
दारु आणि व्यसनमुक्ती (1)
पुणे विद्यापीठ नामविस्तार (2)
पुरस्कार व सन्मान (1)
बाबासाहेबांची अमूल्य़ पत्रं (10)
बौद्धधम्म आणि पौर्णिमा (1)
मणिभवन गांधी भेट (1)
मरणान्तानि वैराणि लबाडी (2)
माझी प्रकाशित पुस्तकं (2)
मुलूख वेगळी माणसं (2)
राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघ (RSS) (3)
रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (RPI) (4)
लक्ष्मण माने प्रकरण (4)
वारकरी आणि वारी (4)
शेतकरी नावाचा नवदलित (1)
शेती व शेतकरी (3)
सुप्रिम कोर्टाचे दणके (2)
सेलिब्रिटीज व सिनेमावाले (1)
स्त्री आणि स्त्री-विचार (2)
स्वतंत्र विदर्भ चळवळ (1)
हिंदू देवदर्शन आणि मृत्यू (2)
हिंदू व हिंदू धर्म (3)
हिंदू संत व आरोप (1)
सुप्रिम कोर्टातले चार चिल्लर
लाल सलाम-४ : क्रांती अटळ आहे
संभाजी भिडेला आधी ताब्यात घ्या
लाल सलाम-३ : सावधान... कमुनिस्ट येत आहेत.
उदयनराजे नावाचा उपहास आम्ही खपवून घेऊ
लाल सलाम-२ : प्रकाश आंबेडकर देशद्रोहीच.
लाल सलाम-१ : आंबेडकर चळवळीची आत्महत्याच
भीमा-कोरेगाव- माझ्या पुर्वजाना श्रद्धांजली माझा अध...
MPSC अभ्यास: सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवा
या गॅझेटमध्ये एक एरर होती.


बिली ग्रॅहाम - विकिपीडिया

येथे जा:	सुचालन, शोधयंत्र
विल्यम फ्रँकलिन ग्रॅहाम जुनियर (नोव्हेंबर ७, १९१८ - २१ फेब्रुवारी, २०१८) हा ख्रिश्चन धर्मप्रसारक होता.
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.
इ.स. १९१८ मधील जन्म
इ.स. २०१८ मधील मृत्यू
प्रेसिडेन्शियल मेडल ऑफ फ्रीडम विजेते
येथे काय जोडले आहे
या पानातील शेवटचा बदल २२ फेब्रुवारी २०१८ रोजी १०:२८ वाजता केला गेला.
येथील मजकूर हा क्रियेटीव्ह कॉमन्स अट्रीब्युशन/शेअर-अलाईक लायसन्स या अंतर्गत उपलब्ध आहेत;अतिरिक्त अटी लागू असू शकतात. अधिक माहितीसाठी हे बघा वापरण्याच्या अटी.


बळीराजावरील नवीन लेखन | बळीराजा डॉट कॉम

पिढ्यान्-पिढ्याच्या अबोलतेला लिहीते करण्याचा एक इवलासा प्रयत्न
गझलेची बाराखडी व मराठी वृत्ते
२) रानमेवा - भूमिका
३) प्रस्तावना - मा. शरद जोशी
५) ‘रानमेवा’ - प्रकाशन समारंभ
स्वतंत्र भारत पक्ष कार्यकारिणी
 बळीराजावर आपले स्वागत आहे.
महाराष्ट्राच्या दुर्दशेची पन्नाशी - शरद जोशी
वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा.
21/04/2018 तुलना दोन शरदांची अनंत देशपांडे 171 21/04/18
20/04/2018 किसान समन्वय समिती गंगाधर मुटे 8 20/04/18
20/04/2018 युवा आघाडी गंगाधर मुटे 8 20/04/18
20/04/2018 स्वतंत्र भारत पक्ष गंगाधर मुटे 19 20/04/18
20/04/2018 अध्यक्षांचा स्तंभ गंगाधर मुटे 12 20/04/18
20/04/2018 शेतकरी संघटना अध्यक्षीय कार्यकारिणी दि. १२ डिसेंबर २०१६ पासुन. Ghanwat 22 20/04/18
20/04/2018 ४ थे अ.भा.म.शे.सा.सं : छायाचित्र गंगाधर मुटे 130 20/04/18
11/04/2018 ग्रामपंचायत विकास आराखडा गंगाधर मुटे 53 1 19/04/18
18/04/2018 आंबेठाण : राज्य कार्यकारिणी बैठक रद्द गंगाधर मुटे 30 18/04/18
18/04/2018 आकोट : शेतकरी संघटना युवा परिषद गंगाधर मुटे 34 18/04/18
23/05/2011 शेतकरी पात्रता निकष गंगाधर मुटे 1,903 2 17/04/18
14/04/2018 "ग्राम पंचायत" मोबाईल ऍपचे लोकार्पण गंगाधर मुटे 51 14/04/18
13/04/2018 ग्राम पंचायत - ऍपचा उद्देश गंगाधर मुटे 24 13/04/18
12/04/2018 ग्रामपंचायतीने करावयाची कामे गंगाधर मुटे 44 12/04/18
12/04/2018 परिवर्तन पॅनलचा दणदणीत विजय गंगाधर मुटे 55 12/04/18
12/04/2018 आर्वी छोटी गावाचा नकाशा (Google Map) गंगाधर मुटे 60 12/04/18
12/04/2018 ग्राम पंचायत कर आकारणी दर गंगाधर मुटे 52 12/04/18
12/04/2018 आर्वी (छोटी) : लोकसंख्या व इतर माहिती गंगाधर मुटे 49 12/04/18
12/04/2018 इंदिरा गांधी राष्ट्रीय अपंग निवृत्ती वेतन योजना गंगाधर मुटे 34 12/04/18
12/04/2018 श्रावणबाळ सेवा राज्य निवृत्ती वेतन योजना गंगाधर मुटे 35 12/04/18
12/04/2018 संजय गांधी निराधार अनुदान योजना गंगाधर मुटे 16 12/04/18
12/04/2018 हिवरे बाजार जि. अहमदनगर : समृद्ध एक हिरवगार गाव गंगाधर मुटे 21 12/04/18
12/04/2018 ग्राम पंचायत संदर्भातील महत्वाचे महाराष्ट्र शासन निर्णय (GR) गंगाधर मुटे 25 12/04/18
12/04/2018  पंधरावा वित्त आयोग स्थापन गंगाधर मुटे 20 12/04/18
11/04/2018 अजूनही क्रांतिसूर्य महात्मा फुलेंचे विचार उमजले नाहीत का... पंकज गायकवाड 31 11/04/18
11/04/2018 ग्राम पंचायत पदाधिकारी - कार्यकाळ - २०१७ ते २०२२ गंगाधर मुटे 61 11/04/18
11/04/2018 ग्राम पंचायत पदाधिकारी - कार्यकाळ - २०१२ ते २०१७ गंगाधर मुटे 34 11/04/18
11/04/2018 अटल पेन्शन योजना : वृद्धापकाळाचा आधार गंगाधर मुटे 19 11/04/18
11/04/2018 प्रधानमंत्री आवास योजना गंगाधर मुटे 21 11/04/18
11/04/2018 गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात विमा योजना गंगाधर मुटे 16 11/04/18
11/04/2018 क्रीडा क्षेत्रातील विविध योजना-उपक्रम गंगाधर मुटे 13 11/04/18
11/04/2018 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर कृषि स्वावलंबन योजना गंगाधर मुटे 17 11/04/18
11/04/2018 भारतरत्न डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर विशेष सामाजिक प्रोत्साहन योजना गंगाधर मुटे 13 11/04/18
11/04/2018 वीज बिल : कृषी संजीवनी योजना गंगाधर मुटे 14 11/04/18
10/04/2018 'माझी कन्या भाग्यश्री' योजना गंगाधर मुटे 21 10/04/18
10/04/2018 परंपरागत कृषी विकास सेंद्रीय शेती योजना गंगाधर मुटे 20 10/04/18
10/04/2018 प्रधानमंत्री पीक विमा योजना गंगाधर मुटे 19 10/04/18
10/04/2018 महिला उद्योजकांसाठी विविध योजना गंगाधर मुटे 24 10/04/18
10/04/2018 खादी व ग्रामोद्योग : उद्योगाची संधी गंगाधर मुटे 17 10/04/18
10/04/2018 भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर कृषी स्वावलंबन योजना गंगाधर मुटे 19 10/04/18
10/04/2018 मतदार यादीत तुमचे नाव आहे की नाही ते शोधा गंगाधर मुटे 25 10/04/18
10/04/2018 आदर्शगाव संकल्प व प्रकल्प गंगाधर मुटे 16 10/04/18
10/04/2018 महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना गंगाधर मुटे 30 10/04/18
10/04/2018 युगात्मा परिवार मोबाईल अ‍ॅप गंगाधर मुटे 19 10/04/18
14/02/2012 असा आहे आमचा शेतकरी गंगाधर मुटे 3,531 1 10/04/18
09/04/2018 १४ व्या वित्त आयोगाचा निधी ग्रा.पं ने कसा वापरला ते जाणून घ्या. गंगाधर मुटे 52 09/04/18
09/04/2018 एक आगळेवेगळे आदर्श गाव : पाटोदा गंगाधर मुटे 30 09/04/18
03/04/2018 त्रैमासिक अंगारमळा : अंक - ५ गंगाधर मुटे 273 03/04/18
18/08/2011 वादळाची जात अण्णा गंगाधर मुटे 2,652 6 01/04/18
28/05/2013 अन्नधान्य स्वस्त आहे गंगाधर मुटे 1,050 2 26/03/18
21/04/2015 पाहून घे महात्म्या गंगाधर मुटे 849 3 24/03/18
बळीराजा डॉटवर कॉम जे हवे ते शोधा
वाचकांनी आजपर्यंत दिलेल्या एकूण भेटी
बळीराजा डॉट कॉमवर उपस्थित पाहुणे
नव्या संकेताक्षरासाठी विनंती करा.
* आवागमन आणि सदस्य खाते सूचना
अंगारमळा : मार्च २०१८ - अंक - ५
सध्या साईटवर हजर सदस्य
सध्या बळीराजावर 0 नोंदणीकृत सदस्य ऑनलाईन आहेत.
रानमेवा - भूमिका (14)
माझे फेसबूक स्टेटस (12)
नागपुरी तडका - ई पुस्तक (10)
कविता रसग्रहण - 'मातीत जगणं, मातीत मरनं' (9)
गझल: लागेल इथनं वाट आमची (8)
उद्देश आणि भूमिका (6)
ये तू मैदानात : शेतकरी गीत (6)
४ थे मराठी शेतकरी साहित्य संमेलन मुंबई : नियोजन (6)
ऑनलाईन अग्रिम प्रतिनिधी नोंदणी (6)
कापूस निर्यात बंधनमुक्त (5)
मा. शरद जोशी यांना वाढदिवसाच्या शुभेच्छा - बरं झालं देवाबाप्पा (5)
नागपुरी तडका - ई पुस्तक (43,080)
माझे फेसबूक स्टेटस (26,609)
सेंद्रिय शेती आणि रासायनिक शेती : संभ्रावस्था आणि वास्तविकता (22,823)
कापसाचा उत्पादन खर्च. (16,201)
माय मराठीचे श्लोक - रिंगटोन डाउनलोड करा. (14,588)
भोंडला, हादगा आणि भुलाबाईची गाणी : महिलांच्या व्यथा (10,617)
कुलगुरू साहेब, आव्हान स्वीकारा....
उद्देश आणि भूमिका (9,864)
“माझी गझल निराळी” गझलसंग्रहाचा प्रकाशन समारंभ (8,729)
हंबरून वासराले चाटते जवा गाय (7,306)
शेतकरी संघटना लोगो, बिल्ला (6,974)
nice... 3 दिवस 18 तास आधी
ग्राम संसाधन गटाची स्थापना 4 दिवस 18 तास आधी
फेसबुक लिंक 6 दिवस 22 तास आधी
फेसबुक लिंक १ आठवडा 6 दिवस आधी
 3 आठवडे १ दिवस आधी
अतिशय बिनधास्त गझल 3 आठवडे १ दिवस आधी
फेसबुक लिंक 3 आठवडे 3 दिवस आधी
मस्त आहे.. 4 आठवडे 18 तास आधी
फेसबुक लिंक 4 आठवडे 18 तास आधी
अतिशय सुंदर गझल 1 month 17 तास आधी
फेसबुक पोस्ट 1 month १ दिवस आधी
संकेतस्थळ शुभारंभ : मिती वैशाख कृ.६, रोज सोमवार, दिनांक २३ मे २०११, वेळ - सकाळी ८.२९
© लेखनाचे सर्व हक्क प्रकाशकाचे स्वाधीन. नियमावली


घटोत्कच लेणी

घटोत्कच लेण्या ह्या महाराष्ट्रातल्या औरंगाबाद जिल्ह्यातील सिल्लोड तालुक्यात जंजाळा गावी वसलेल्या बौद्ध लेण्या आहेत. अजिंठा लेण्यांकडे जाताना गोळेगावापासून डावीकडे पंधरा कि.मी.वर असलेल्या अंभई गावापासून पुढे बोरगावजवळ घटोत्कच लेणी आहेत. प्राचीन काळी येथे असणाऱ्या घटोत्कच गावामुळे या लेण्याला घटोत्कच हे नाव पडले असावे. जंजाळा गाव हे पठारावर वसलेले असुन गावाच्या उजव्या बाजूला घटत्कोच लेणी तर डाव्या बाजूच्या पठारावर जंजाळा किल्ला आहे. गडाच्या पूर्वेकडील दरीत ह्या लेण्या कोरलेल्या असुन लेणीत जाण्यासाठी पुरात्तत्व खात्याने पायऱ्या बांधल्या आहेत. जगप्रसिद्ध अजिंठा लेण्यांपासून २८ किमी अंतरावर असूनही घटोत्कच लेणी दुर्लक्षित वाटतात पण सिमेंटच्या पायऱ्या आणि विहारांना लाकडी कवाड बांधली असल्यामुळे पुरातत्त्व खात्यानुसार लेणी अगदीच दुर्लक्षित नाही. मधोमध एक भव्य आणि प्रशस्त असं विहार, विहारात मोठमोठे खांब आणि त्याच्या दोन्ही बाजुला छोट्या छोट्या खोल्या असा घटोत्कच लेण्यांचा थाट आहे. पायऱ्या उतरल्यावर सर्वप्रथम उजव्या बाजुला सात नागफणा धारण केलेली एक मुर्ती पहायला मिळते. या मुर्तीच्या पुढे अजुन एक शिल्प आहे पण प्रचंड झिज झाल्याने ते ओळखू येत नाही. येथुन पुढे आपला प्रवेश लेण्याच्या दरवाजासमोर होतो. हे चैत्यगृह असुन त्याला आत जाण्यासाठी तीन दरवाजे आहेत. चैत्यगृहाच्या बाहेर उजव्या व डाव्या बाजुस दालने कोरलेली असुन उजव्या दालनाबाहेर अनेक बुद्धमुर्ती कोरल्या आहेत तर डाव्या दालनाबाहेर भिंतीवर वराहदेवचा शिलालेख कोरला आहे. पुरातत्व खात्याने थोड्याफार माहितीचा एक फलक येथे लावला आहे. लेण्यातील चैत्यागृहाचे दर्शनी दालन प्रशस्त असून त्याला २० अष्टकोनी स्तंभ आहेत. मधल्या दोन व कोपऱ्यातील दोन खांबांचा आकार व त्यावरील नक्षी इतरांपेक्षा वेगळी आहे. दालनाच्या डाव्या बाजूला अर्धस्तंभांवर बुद्धाची मूर्ती आणि ये धर्मा हेतुप्रभवः असा श्लोक आहे. मंडपाच्या मागील भिंतीत तीन गर्भगृह असुन मधील मोठया गाभाऱ्यात सिंहासनाधिष्ठित धर्मचक्रप्रवर्तन मुद्रेतील बुद्धाची भव्य मूर्ती असून आसनाखाली हरणे व मधे धर्मचक्र आहे. उजवीकडे वज्रपाणी आणि डावीकडे पद्मपाणी यांच्या चामरधारी मूर्ती आहेत पण त्यांच्या हातात हातात कमळे दिसत नाही. उरलेले दोन लहान गाभारे रिकामे आहेत. या दालनात डाव्या बाजुस ७ तर उजव्या बाजुस ५ असे एकुण बारा लहान विहार खोदण्यात आले आहेत. दोन्ही बाजुच्या मधल्या विहारच्या दरवाजासमोर स्तंभ कोरलेले आहेत. चैत्यगृहातुन बाहेर आल्यावर पुढे डाव्या बाजुस तीन अर्धवट कोरलेले विहार आहेत तर उजव्या बाजुला खालच्या अंगास खडकात अर्धवट कोरलेले पाण्याचे टाके आहे पण त्यातील पाणी पिण्यायोग्य नाही. सन २०१३-१४ साली या टाक्यातील गाळ काढताना आतील बाजूस एक शिल्प उजेडात आले. या शिल्पात चार हरिणे असुन या चारही हरिणांच्या धडास एकच डोके दाखवले आहे. या लेण्याच्या समोरील बाजुस दरीच्या दुसऱ्या अंगास अर्धवट कोरलेल्या दुमजली गुहा दिसुन येतात. घटोत्कच लेणी अजंठा लेण्यांच्या तुलनेत लहान असली तरी पश्चिम महाराष्ट्रातील महायानपंथीय लेण्यातील पहिली व अत्यंत महत्वाची लेणी आहेत. मोठ्या लेण्यात व्हरांड्याच्या उत्तरेला वाकाटक राजा हरिषेणाचा मंत्री वराहदेव याचा बाविस ओळींचा ब्राम्ही लिपीतील एक खंडित शिलालेख आहे. त्याचा खालचा भाग अस्पष्ट झाला असून वरील भागात वराहदेवाची सुरुवाती पासूनची वंशावळ दिली आहे. या शिलालेखात अशमाकच्या राजकन्येचा उल्लेख आहे. वाकाटाक नरेशाचा मंत्री वराहदेव याने इ.स. ५ व्या शतकात हे विहार लेणे कोरण्यासाठी दान दिल्याचे समजते. अजिंठ्याच्या १६ आणि १७ क्रमांकाच्या गुंफा बांधल्या जात असताना वराहदेवाने अजिंठ्यापासून अकरा मैल अंतरावर घटोत्कच येथे देणगी देउन आणखी एका विहार उभारणीला सुरूवात केली. ही विहार-गुंफा जरी अपुरी राहिली असली तरी वाकाटक काळातील अजिंठा गुंफांचा अचूक कालक्रम ठरवण्यासाठी आणि दण्डीचा वृतान्त पडताळून पाहण्यासाठी अत्यंत महत्वाची आहे. वाकाटक राजा हरिषेण याच्या मृत्यूनंतर राज्यावर आलेल्या त्याच्या वारसदाराला मांडलीक राजांनी सिंहासनावरून पदच्युत केले. वाकाटक इतिहासातील या घटनेमुळे घटोत्कच येथील लेण्यांचे काम अर्धवट राहिले. या लेणीविषयी सर्वप्रथम कॅप्टन रोज यांनी लक्ष वेधले व श्री डब्ल्यू गुच ब्रॅडली यांनी या लेणीचे वर्णन केले. घटोत्कच लेणी पुरातत्व खात्याने राज्य संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित केलेली असून सहाय्यक संचालक पुरातत्व विभाग, औरंगाबाद यांच्या अखत्यारित आहे.--------------------------सुरेश निंबाळकर
लेणीप्रकार - बौद्ध लेणी


चापोरा

चापोरा किल्ला त्याच्या इतिहासाबरोबर गोव्यातील एक प्रमुख पर्यटक आकर्षण केंद्र म्हणुन प्रसिद्ध आहे. म्हापसा पासून अंदाजे 10 किमी असलेला हा किल्ला मराठ्यांपासून आपल्या प्रदेशाचे संरक्षण करण्यासाठी इ.स.1617 मध्ये पोर्तुगीजांनी बांधला. हा प्रदेश पोर्तुगीज आपल्या ताब्यात घेण्यापूर्वी येथे विजापूरच्या अली आदिलशाहची सत्ता होती व त्याच्या अधिकाऱ्याने येथे किल्ला बांधला होता. आदिल शाह कारकिर्दीच्या नंतर पोर्तुगीजानी किल्ला आपल्या ताब्यात घेतला आणि १६१७ मध्ये त्याची पुनर्बांधणी करण्यात आली. आणीबाणीच्या काळात बचाव करण्यासाठी पोर्तुगीजानी त्यात भूमिगत बोगदे बांधले. पोर्तुगीजानी १५०हुन अधिक वर्षे या किल्ल्यावर राज्य केले. संभाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत मराठ्यांनी हा किल्ला जिंकला पण पोर्तुगीजानी पुन्हा त्याच्यावर ताबा मिळवला.आज किल्ल्याचा अंतर्गत भाग पूर्ण उजाड झाला असला तरी आणीबाणीच्या काळात बचाव करण्यासाठी पोर्तुगीजानी बांधलेल्या भुयारात शिरण्याची तोंडे आजही दिसून येतात.आज या किल्ल्याने आपले पूर्वी असलेले वैभव गमावले असले तरी येथून निसर्गाचे अप्रतीम दर्शन होते. संभाजी महाराजांनी जिंकलेला आणि सुंदर विहंगम दृश्य पाहण्यासाठी एकदा तरी या किल्ल्याला भेट दयायला हवी
दुर्गप्रकार - सागरी किल्ला


नवीन किस्सा

पत्ता विचारणारी / सांगणारी मंडळी आणि प्रकार
पत्ता विचारणारे आणि सांगणारे यांच्या नाना तर्हा
Posted in पुटो च्या लेखणीतूनTagged अनुभव, नवीन किस्सा, नवीन लेख, पुणेरी टोमणे, मजेदार, लेख, puto च्या लेखणी मधून, PUTO च्या लेखणीतूनLeave a comment
Whatsapp Group वरील हा किस्सा वाचलाच पाहिजे
एक नंबर किस्सा झाला
Posted in पुटो च्या लेखणीतूनTagged किस्सा, नवीन किस्सा, पुणेरी टोमणे, लेक, puneri tomneLeave a comment
इंग्रजी नावाच्या कंपन्या मराठी माणसाने काढल्या असत्या तर...
चाणक्य के 20 सूत्र जो आपके जीने का तरीका बदल सकते हैं
"TITANIC" पुण्यात बनला असता तर
द परफेक्ट लाईफस्टाईल - I
"शोले" जर पुण्यात बनला असता तर.
पु ल देशपांडे यांचे दुर्मिळ कलेक्शन - पुणेकर, मुंबईकर आणि नागपूरकर
बाहेरून पुण्यात येणाऱ्यांसाठी पुणेरी सूचना
आरोग्याच्या दृष्टीने सुरक्षित प्लास्टिक वॉटर बाॅटल कशी निवडावी
इंग्रजी नावाच्या कंपन्या मराठी माणसाने काढल्या असत्या तर…
आरोग्याच्या दृष्टीने सुरक्षित प्लास्टिक वॉटर बाॅटल कशी निवडावी
नक्की वाचा – STEPHEN HAWKING – संघर्षमय विज्ञानाचा अंत
जगात सर्वकाही उलटे असते तर
Sagar Gaikwad on जगात सर्वकाही उलटे असते तर
Rishabh Dhumal on जगात सर्वकाही उलटे असते तर
Rajshree on अत्यंत हुशार लोकच या कोड्याचे…
इंग्रजी नावाच्या कंपन्या मराठी माणसाने काढल्या असत्या तर...
चाणक्य के 20 सूत्र जो आपके जीने का तरीका बदल सकते हैं
"TITANIC" पुण्यात बनला असता तर
द परफेक्ट लाईफस्टाईल - I
"शोले" जर पुण्यात बनला असता तर.
इंग्रजी नावाच्या कंपन्या मराठी माणसाने काढल्या असत्या तर… 16/04/2018
आरोग्याच्या दृष्टीने सुरक्षित प्लास्टिक वॉटर बाॅटल कशी निवडावी
नक्की वाचा – STEPHEN HAWKING – संघर्षमय विज्ञानाचा अंत 16/03/2018
जगात सर्वकाही उलटे असते तर
भन्नाट विनोद – बिल तुमचा नातू देईल 08/01/2018
व्हाट्सअप्प फेसबुक वरून लोकांचा स्वभाव 😂😂😂 24/12/2017
माझ्या मराठीची मजा 18/12/2017
जीवनात आपल्याला पुढे नेणारी स्त्री 12/12/2017
Sagar Gaikwad on जगात सर्वकाही उलटे असते तर
Rishabh Dhumal on जगात सर्वकाही उलटे असते तर
Rajshree on अत्यंत हुशार लोकच या कोड्याचे…


एस टी आय उपचार - एड्स मदत गट - मराठी

एच. आय. व्ही. म्हणजे काय
एच.आय.व्ही बद्दल काही तथ्य
शासनाने एड्स बाबत घेतलेली दखल
मुखपृष्ठ एस.टी.आय. एस टी आय उपचार
एस टी आय उपचार
जंतूंच्या लागणींमुळे होणारे गोनोरेहा, सिफिल्स, किंवा कॅंक्रोईड सारखे बॅक्टेरियल STI ह्यावर ऍन्टिबायोटिक्सने उपचार होऊ शकतात. त्यामुळे बॅक्टेरियल STI असलेल्या व्यक्तीला डॉक्टर सहसा ऍन्टिबायोटिक्सचा उपचार सुरू करतात. त्याचा गोनेरेहा आणि क्लॅमेडिया सारख्या STI साठी नक्कीच उपयोग होतो.
लैंगिक भागाजवळ होणारी नागिण HSV , ह्युमन पॅपिलोमाव्हायरस HPV , आणि ह्युमन इम्युनोडेफिशिएन्सी व्हायरस HIV , हे पूर्णत: बरे होत नाहीत, परंतु दिसणार्‍या लक्षणांच्या मदतीने आटोक्यात नक्कीच राहू शकतात.
फंगल (योनीमार्गावर येणार्‍या बुरशीचे इन्फेक्शन) आणि पॅरासिटिक (ट्रिकोमोनियासिस) STI हे ऍन्टिफंगल आणि ऍन्टिहेल्मिन्थिक एजण्ट्सच्या मदतीने आटोक्यात राहू शकतात.
STI चे उपचार हे त्याच्या इन्फेक्शनवर अवलंबून असतात. ऍमॉक्सिसिलीन(किंवा ऍम्पिसिलिन) आणि त्याच्या बरोबरीने टेट्रासायक्लिन अशी ट्रीटमेन्ट uncomplicated gonococcal infection ह्यासाठी सुचवली जाते. गोनोरेहा किंवा क्लॅमेडिया ह्यासाठी डॉक्टर कदाचित ऍझिथ्रोमायसिन किंवा फ़्लॉक्सिन ह्यासारखी ओरल ऍंन्टिबायोटिक्स सुचवू शकतात.
योनीमार्गाजवळ होणारी नागिण हे तर तुमची पाठ न सोडणारे इन्फेक्शन आहे. त्यावर सतत उपचार घ्यावे लागतात. परंतु जर लक्षणे दिसायला लागल्यावर लगेचच योग्य निदान करून उपचार सुरू केल्यास आजार नियंत्रणात राहू शकतो. त्यासाठी antiviral medication म्हणून acyclovir (Zovirax), famciclovir (Famvir) or valacyclovir (Valtrex) ही औषधे उपयोगी ठरू शकतात. अशी लागण असलेल्या रुग्णाने हा औषधांचा साठा सतत बरोबर ठेवला, तर अचानक आजार बळकावल्यासही लगेच उपचार सुरू करता येतील. STI असणार्‍या ८०% व्यक्तींना ह्याप्रकारची नागिण ही होतेच होते.
सिफिलिअस वर उपचार करण्यासाठी सहसा पेनिसिलिनचा वापर केला जातो. योनीमार्गाजवळ येणारे चट्ट्यांवर उपचार करण्यासाठी ऑईन्मेंट्सचा वापर केला जातो.
गरोदरपणात STI वर केले जाणारे उपचार
अनेक प्रकारच्या STI वर गरोदरपणात उपचार केले जाऊ शकतात. गरोदरपणात STI झाले असल्यास त्यावर त्वरित उपचार करणे हे अतिशय महत्त्वाचे असते. कारण काही प्रकारचे STI हे आईच्या रक्तातून, प्लॅसेंटामधून बाळामधे जाऊ शकतात.
STI एस.टी.आय. होण्याची कारणे
सेक्शुअल ट्रान्समिटेड इन्फेक्शन (STI) ची लक्षणे
एस टी आय चे निदान
एस टी आय उपचार
STI होणे कसे टाळाल
कॉपीराईट © २०१६ आरोग्य.कॉम. सर्व हक्क सुरक्षित.


वर्धा जिल्हापरिषदेचा अध्यक्ष कोण ?

राष्‍ट्रीय उद्याने आणि अभयारण्‍ये
रायगड - महामार्ग दरोडेखोरांना ७ वर्षे सक्त मजुरी व प्रत्येकी ५००० रु. दंड
मुंबई - जीटीएस विभागाच्या ४ अधिकाऱ्यांना लाच घेण्याच्या आरोपाखाली अटक
ठाणे - कल्याण रेल्वेस्थानकातील फलाटालगतच्या मोकळ्या जागेवरील कचऱ्याला आग
ठाणे - मुंब्रा बायपासच्या दुरुस्तीचे काम दोन दिवस पुढे ढकलले
ठाणे - उल्हासनगरमध्ये किरकोळ कारणावरुन मित्राने केली मित्राचीच हत्या
मुंबई- नाणारचे भूसंपादन रद्द करण्याचा अधिकार देसाईंना नाही - मुख्यमंत्री
रत्नागिरी- नाणार प्रकल्पाच्या जमीन अधिग्रहणाची अधिसूचना रद्द - उद्योगमंत्री
नवी दिल्ली- भाजप आणि संघाला संविधानाला हात लावू देणार नाही - राहुल गांधी
नवी दिल्ली- काँग्रसने संविधानला उद्ध्वस्त केल्याचा अमित शाहांचा आरोप
नवी दिल्ली- जिवाला धोका असल्याची व्यक्त केली इंद्राणी मुखर्जीने भीती
मुंबई- राज्यातील ६५४ ग्रामपंचायतींच्या निवडणुकांचा कार्यक्रम जाहीर
नवी दिल्ली- सानिया मिर्झा होणार आई,ट्विटरद्वारे सानियाने दिली गोड बातमी
नागपूर- कोरेगाव भीमा प्रकरणातील साक्षीदाराच्या मृत्यूची चौकशी करा - आंबेडकर
वर्धा जिल्हापरिषदेचा अध्यक्ष कोण
वर्धा - जिल्हापरिषदेच्या अध्यक्षपदाची माळ कोणाच्या गळ्यात पडणार हे २१ मार्चला जिल्हापरिषद सभागृहात ठरणार आहे. या मिनी मंत्रालयाच्या अध्यक्षपदासाठी अनुसूचित जातीचे आरक्षण आहे. नेमके हे पद कोणत्या विधानसभा क्षेत्रातील जिल्हापरिषद सदस्याला मिळते याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे.
पोलीस अन् वन अधिकाऱ्याच्या घरावरच दरोडा;...
वर्धा - नागपूर-अमरावती हायवेवर असणाऱ्या तळेगाव शामजी पंत
'शेतकर्‍यांच्या कृषीपंपांना तातडीने विद्युत...
वर्धा - शेतकऱ्यांच्या कृषिपंपांना विनाविलंब विद्युत जोडणी
अवैध दारूभट्ट्या पोलिसांकडून 'वॉश-आऊट', शहरात...
वर्धा - पोलिसांच्या विशेष पथकाने अवैध दारूभट्ट्यांविरोधात
रेती घाटावर अवैध वाळू उपसा, प्रशासनाचे...
वर्धा - एकीकडे नद्यांच्या संवर्धनासाठी सरकारकडून विविध
कठुआ बलात्कारप्रकरणी शहरात सामाजिक व पुरोगामी ३६ संघटनांचा 'शांती मार्च' वर्धा - जम्मू येथील
अवैध दारूभट्ट्या पोलिसांकडून 'वॉश-आऊट', शहरात मात्र कानाडोळा वर्धा - पोलिसांच्या विशेष
रेती घाटावर अवैध वाळू उपसा, प्रशासनाचे दुर्लक्ष वर्धा - एकीकडे नद्यांच्या संवर्धनासाठी
पोलीस अन् वन अधिकाऱ्याच्या घरावरच दरोडा; लाखोंचा ऐवज लंपास वर्धा - नागपूर-अमरावती हायवेवर
शहरात आढळलेली स्फोटके नव्हेत, निघाली चायनिज फटाके वर्धा - शहरातील शिवाजी चौकात असणाऱ्या
'शेतकर्‍यांच्या कृषीपंपांना तातडीने विद्युत जोडणी द्या' वर्धा - शेतकऱ्यांच्या कृषिपंपांना
'या' सेलिब्रिटीजना करावा लागला होता...
कठुआ बलात्कार प्रकरणी 'या' सेलिब्रिटीजनी...
'खुशी' ने केले ग्लॅमरस फोटोशूट... करतेय का...
२० वर्षांपासून 'सलमान'सोबत आहे शेरा......
दिशा पटानीची अशी आहे टायगरच्या बहिणीसोबत...
'या' अभिनेत्रींनी केल्या वेश्यांच्या...
'हा' आहे करिष्माचा स्टनिंग समर लुक...
'ही' आहे दिशाची 'लेफ्टनंट' बहिण...
सरकार स्थापनेसाठी कोणत्याही परिस्थितीत भाजपसोबत जाणार नाही - देवेगौडा


RBI to reimburse banks’ MDR charges on debit card transactions | डेबिटकार्डवरील व्यवहारात होणार लवकरच बदल - Latest News & Updates in Marathi at India.com Marathi

हे आहेत नवे बदल
डेबिटकार्डवरील व्यवहारात होणार लवकरच बदल
रिझर्व्ह बँकेने एक नवीन प्रस्ताव तयार केला आहे. त्या प्रस्त्वानुसार आरबीआय डेबिट कार्डद्वारे व्यवहारावर किती चार्जेस आकारावेत यावर ठोस बदल करणार आहेत. या प्रस्तावावर ३१ मार्चपर्यंत सूचना आणि हरकती स्वीकारल्या जातील. कोणतेही ठोस बदल यात नसले, तर १ एप्रिल २०१७ पासून आरबीआयने तयार केलेला प्रस्ताव जसाच्या तसा देशभर लागू होईल.
हे आहेत नवे बदल
१) लाख रुपयांची वार्षिक उलाढाल असणाऱ्या व्यापाऱ्यासाठी स्वाईप मशिनवर (पाँईट ऑफ सेल) व्यवहारासाठी चार्ज म्हणजे MDR जास्तीत जास्त ०.४ टक्के असेल.
२) हेच थोडं वेगळं सांगायचं तर, जर 1000 रुपयांपर्यंतच्या व्यवहारावर जास्तीत जास्त ४ रुपये आकारले जातील. मात्र, जर १००० ते २००० रुपयांदरम्यानच्या व्यवहारावर हीच रक्कम 8 रुपये असेल.
३) दुकानात स्वाईप मशिनऐवजी QR कोडद्वारे म्हणजे भीम किंवा पेटीएमसारख्या अॅपद्वारे व्यवहार केल्यास ०.३ टक्के चार्ज आकारला जाईल. म्हणजेच १००० रुपयांच्या व्यवहारावर ३ रुपये चार्ज असेल.
४) सर्व्हिस चार्जचे हे नवे दर वीज, पाणी इत्यादींसह आर्मी कॅन्टिन किंवा विमा प्रीमियमवरही लागू असतील.
५) २० लाखांहून अधिक उत्पन्न असलेल्या व्यापाऱ्यांसाठी व्यवहारावर MDR चे दर ०.९५ टक्के असेल. म्हणजेच १००० रुपयांवर जास्तीत जास्त साडेनऊ रुपये चार्ज द्यावा लागेल.
६) पासपोर्ट फी, टॅक्स, स्टॅम्प ड्युटी, रोड टॅक्स किंवा प्रॉपर्टी टॅक्सचा भरणा करण्यासाठी विशेष दर निश्चित करण्यात आले आहेत. १००० रुपयांपर्यंतच्या पेमेंटवर ५ रुपये, १००० ते २००० रुपयांदरम्यानच्या पेमेंटवर १० रुपये आणि २००० रुपयांपेक्षा अधिकच्या रकमेवर जास्तीत जास्त २५० रुपये चार्ज आकारला जाईल.
६) आरबीआयने लागू केलेल्या सर्व्हिस चार्जच्या नव्या दरांसोबत कोणत्याही प्रकारचे सुविधा कर किंवा अतिरिक्त सर्व्हिस चार्ज व्यापारी किंवा सेवा देणारी एजन्सी आकारु शकत नाही, असे आरबीआयने स्पष्ट केलं आहे.
हा निर्णय अद्याप होल्डवर
प्रस्तावात आरबीआयने म्हटलंय की, पेट्रोल-डिझेलची डेबिट कार्डवर खरेदी केल्यानंतर आकारला जाणाऱ्या चार्जबाबत अंतिम निर्णय तेल कंपन्या आणि सरकारमध्ये चर्चा करुन घेतला जाईल. रिझर्व्ह बँक डेबिट कार्डवरील चार्जची मर्यादा ठरवू शकते, मात्र क्रेडिट कार्डवरील मर्यादा ठरवण्याचा अधिकार रिझर्व्ह बँकेला नाही. कारण क्रेडिट कार्डच्या माध्यमातून काही विशिष्ट कालावधीसाठी उधारीच्या स्वरुपात काही रक्कम घेतली जाते, तर डेबिट कार्डद्वारे खर्च केलेली रक्कम ग्राहकाच्या खात्यावरून लगेच वजा होते.
‘फ्रीडम टू फ्लाय’ आता करा केवळ 799 रुपयांत विमान प्रवास
आजच पूर्ण करा बँकांची कामं नाहीतर होईल पश्चाताप
 आता नोकरी बदलताच आपोआप PF ट्रान्सफर होणार
एस्सेल फायनान्सला पिअरलेस अधिग्रहणासाठी सेबीची मान्यता
अवघ्या ९९९ रूपयांत करा हवाई प्रवास, एअर एशियाची खास ऑफर
२२ ऑगस्टला तारखेला १० लाख बँक कर्मचारी संपावर


8 असे भयानक? प्रश्न जे अजूनही अनुत्तरित आहेत

 प्रश्न जे अजूनही अनुत्तरित आहेत
← नवीख लेख: नेत्यांसाठी पुणेरी पाट्या लागल्या तर
TRUE CALLER कसे काम करते
इंग्रजी नावाच्या कंपन्या मराठी माणसाने काढल्या असत्या तर...
चाणक्य के 20 सूत्र जो आपके जीने का तरीका बदल सकते हैं
"TITANIC" पुण्यात बनला असता तर
द परफेक्ट लाईफस्टाईल - I
"शोले" जर पुण्यात बनला असता तर.
पु ल देशपांडे यांचे दुर्मिळ कलेक्शन - पुणेकर, मुंबईकर आणि नागपूरकर
बाहेरून पुण्यात येणाऱ्यांसाठी पुणेरी सूचना
आरोग्याच्या दृष्टीने सुरक्षित प्लास्टिक वॉटर बाॅटल कशी निवडावी
इंग्रजी नावाच्या कंपन्या मराठी माणसाने काढल्या असत्या तर…
आरोग्याच्या दृष्टीने सुरक्षित प्लास्टिक वॉटर बाॅटल कशी निवडावी
नक्की वाचा – STEPHEN HAWKING – संघर्षमय विज्ञानाचा अंत
जगात सर्वकाही उलटे असते तर
Sagar Gaikwad on जगात सर्वकाही उलटे असते तर
Rishabh Dhumal on जगात सर्वकाही उलटे असते तर
Rajshree on अत्यंत हुशार लोकच या कोड्याचे…
इंग्रजी नावाच्या कंपन्या मराठी माणसाने काढल्या असत्या तर...
चाणक्य के 20 सूत्र जो आपके जीने का तरीका बदल सकते हैं
"TITANIC" पुण्यात बनला असता तर
द परफेक्ट लाईफस्टाईल - I
"शोले" जर पुण्यात बनला असता तर.
इंग्रजी नावाच्या कंपन्या मराठी माणसाने काढल्या असत्या तर… 16/04/2018
आरोग्याच्या दृष्टीने सुरक्षित प्लास्टिक वॉटर बाॅटल कशी निवडावी
नक्की वाचा – STEPHEN HAWKING – संघर्षमय विज्ञानाचा अंत 16/03/2018
जगात सर्वकाही उलटे असते तर
भन्नाट विनोद – बिल तुमचा नातू देईल 08/01/2018
व्हाट्सअप्प फेसबुक वरून लोकांचा स्वभाव 😂😂😂 24/12/2017
माझ्या मराठीची मजा 18/12/2017
जीवनात आपल्याला पुढे नेणारी स्त्री 12/12/2017
Sagar Gaikwad on जगात सर्वकाही उलटे असते तर
Rishabh Dhumal on जगात सर्वकाही उलटे असते तर
Rajshree on अत्यंत हुशार लोकच या कोड्याचे…


राष्‍ट्रीय उद्याने आणि अभयारण्‍ये
रायगड - महामार्ग दरोडेखोरांना ७ वर्षे सक्त मजुरी व प्रत्येकी ५००० रु. दंड
मुंबई - जीटीएस विभागाच्या ४ अधिकाऱ्यांना लाच घेण्याच्या आरोपाखाली अटक
ठाणे - कल्याण रेल्वेस्थानकातील फलाटालगतच्या मोकळ्या जागेवरील कचऱ्याला आग
ठाणे - मुंब्रा बायपासच्या दुरुस्तीचे काम दोन दिवस पुढे ढकलले
ठाणे - उल्हासनगरमध्ये किरकोळ कारणावरुन मित्राने केली मित्राचीच हत्या
मुंबई- नाणारचे भूसंपादन रद्द करण्याचा अधिकार देसाईंना नाही - मुख्यमंत्री
रत्नागिरी- नाणार प्रकल्पाच्या जमीन अधिग्रहणाची अधिसूचना रद्द - उद्योगमंत्री
नवी दिल्ली- भाजप आणि संघाला संविधानाला हात लावू देणार नाही - राहुल गांधी
नवी दिल्ली- काँग्रसने संविधानला उद्ध्वस्त केल्याचा अमित शाहांचा आरोप
नवी दिल्ली- जिवाला धोका असल्याची व्यक्त केली इंद्राणी मुखर्जीने भीती
मुंबई- राज्यातील ६५४ ग्रामपंचायतींच्या निवडणुकांचा कार्यक्रम जाहीर
नवी दिल्ली- सानिया मिर्झा होणार आई,ट्विटरद्वारे सानियाने दिली गोड बातमी
नागपूर- कोरेगाव भीमा प्रकरणातील साक्षीदाराच्या मृत्यूची चौकशी करा - आंबेडकर
मुख्‍य पान क्रीडा इतर क्रीडावृत्त
'त्या दोघींनी' जर्मनीमधून दिला दहावीचा पेपर
नागपूर- स्टार बॅटमिंटनपटू रितीका ठक्कर व तिची मुंबईतील सहकारी सिमरन सिंघी यांची जर्मनीच्या कनिष्ठ खुली बॅडमिंटन स्पर्धेकरता निवड झाली होती. मात्र ऐन दहावीच्या परीक्षांच्या वेळेतच या स्पर्धा होत्या. त्यामुळे खेळाच्या नादात या २ बॅडमिंटनपटूंचे शैक्षणिक वर्ष वाया जाणार असे चित्र होते. त्यामुळे त्यांना स्पर्धेला पाठवावे की नाही, या दुहेरी अवस्थतेत त्यांचे पालक होते.
माझ्या गुरुंनी पाहिलेले स्वप्न साकार केल्याचा...
पुणे - ऑस्ट्रेलियातील गोल्ड कोस्टमध्ये पार पडलेल्या २१ व्या
राष्ट्रकुलमध्ये चार पदकांची कमाई करणारी मनिका...
नवी दिल्ली - गोल्ड कोस्ट राष्ट्रकुल स्पर्धेमध्ये ४ पदकांची
'रिओ ऑलिम्पिकमध्ये सुशीलला पाठवले असते तर...
नवी दिल्ली - गोल्ड कोस्ट राष्ट्रकुल स्पर्धेमध्ये सुवर्ण
सानिया मिर्झा होणार आई
नवी दिल्ली - भारतीय टेनिसपट्टू सानिया मिर्झाने आपल्या
सानिया मिर्झा होणार आई नवी दिल्ली - भारतीय टेनिसपट्टू सानिया मिर्झाने आपल्या चाहत्यांसाठी
'रिओ ऑलिम्पिकमध्ये सुशीलला पाठवले असते तर सुवर्ण मिळाले असते' नवी दिल्ली - गोल्ड कोस्ट
माझ्या गुरुंनी पाहिलेले स्वप्न साकार केल्याचा अभिमान - राहुल आवरे पुणे - ऑस्ट्रेलियातील
कॉमनवेल्थ २०१८ : भारताने पटकाविले ६६ पदक, ग्लास्गोपेक्षा २ पदकांची भर गोल्ड कोस्ट -
राष्ट्रकुलमध्ये चार पदकांची कमाई करणारी मनिका भारतात दाखल नवी दिल्ली - गोल्ड कोस्ट
राष्ट्रकुलमधून नेमबाजी वगळणे युवा खेळाडूंसाठी नुकसानीचे - जितू राय नवी दिल्ली - बर्मिंगहॅम
'या' सेलिब्रिटीजना करावा लागला होता...
कठुआ बलात्कार प्रकरणी 'या' सेलिब्रिटीजनी...
'खुशी' ने केले ग्लॅमरस फोटोशूट... करतेय का...
२० वर्षांपासून 'सलमान'सोबत आहे शेरा......
दिशा पटानीची अशी आहे टायगरच्या बहिणीसोबत...
'या' अभिनेत्रींनी केल्या वेश्यांच्या...
'हा' आहे करिष्माचा स्टनिंग समर लुक...
'ही' आहे दिशाची 'लेफ्टनंट' बहिण...
गडचिरोलीत सलग दुसऱ्या दिवशीही चकमक, ६ नक्षलवाद्यांचा खात्मा गडचिरोली - अहेरी
वाढदिवस विशेष : २० वर्षापूर्वी मास्टर ब्लास्टरने दिले होते अनमोल गिफ्ट हैदराबाद -


भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेच्या आस्थापनेवर विविध पदांच्या एकूण १७१ जागा - NMK

भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेच्या आस्थापनेवर विविध पदांच्या एकूण १७१ जागा
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेच्या आस्थापनेवर विविध पदांच्या एकूण १७१ जागा
भारत सरकार अधिनिस्त भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था यांच्या आस्थापनेवरील पुढील पदांच्या जागा भरण्यासाठी पदांनुसार पात्रताधारक उमेदवारांकडून अर्ज मागविण्यात येत आहेत.
कनिष्ठ वयक्तिक सहाय्यक पदाच्या १६६ जागा
शैक्षणिक पात्रता – मान्यताप्राप्त विद्यापीठातील कला/ वाणिज्य/ व्यवस्थापन/ विज्ञान पदवी प्रथम श्रेणीसह उत्तीर्ण किंवा व्यावसायिक/ सचिवालय कोर्स (प्रथम श्रेणी) उत्तीर्ण आणि एक वर्षाचा अनुभव आवश्यक.
स्टेनोग्राफर पदाच्या ५ जागा
शैक्षणिक पात्रता – मान्यताप्राप्त संस्थेतील स्टेनो टायपिस्ट/ स्टेनोग्राफर (इंग्रजी लघुलेखन ८० प्रति/ मिनिट) सह संगणक ज्ञान आवश्यक.
वयोमर्यादा – ३० एप्रिल २०१८ रोजी १८ ते २६ वर्षे आणि अनुसूचित जाती/ अनुसूचित जमातीच्या उमेदवारांसाठी ५ वर्ष आणि इतर मागासवर्गीय उमेदवारांना ३ वर्षे वयोमर्यादा शिथिल राहील. तसेच माजी सैनिक/ अपंग/ विधवा महिला उमेदवारांना केंद्र सरकारच्या नियमाप्रमाणे वयोमर्यादा लागू राहील.
ऑनलाईन अर्ज करण्याची तारीख – १० एप्रिल २०१८
परीक्षा फीस – सर्वसाधारण/ इतर मागासवर्गीय उमेदवारांसाठी १००/- रुपये आकारण्यात येईल. अनुसूचित जाती/ अनुसूचित जमाती/ माजी सैनिक/ महिला/ अपंग उमेदवारांसाठी फीस नाही.
परीक्षा – १२ ऑगस्ट २०१८ रोजी घेतली जाईल.
अर्ज करण्याची शेवटची तारीख – ३० एप्रिल २०१८
सौजन्य: चैतन्य कॉम्प्युटर, वांबोरी, जि. अहमदनगर.
महाराष्ट्रात प्रथमच आयटीआय पास उमेदवारांसाठी रेग्युलर ‘टेक्निकल’ बॅच उपलब्ध
पुणे येथे निवासी प्रशिक्षण केंद्रात मोफत प्रवेशासाठी सामाईक परीक्षेचे आयोजन
स्टेट बँक ऑफ इंडिया यांच्या आस्थापनेवर ‘प्रोबेशनरी ऑफिसर’ पदांच्या २०००…
बँक ऑफ बडोदा यांच्या आस्थापनेवर विविध कंत्राटी पदांच्या एकूण ४२४ जागा
राष्ट्रीय बियाणे महामंडळ यांच्या आस्थापनेवर विविध पदांच्या एकूण २५८ जागा
नगर रचना आणि मूल्यनिर्धारण विभागात ‘रचना सहय्यक’ पदांच्या ३९३ जागा
नवीन जाहिराती / घोषणा . . .
स्टेट बँक ऑफ इंडिया यांच्या आस्थापनेवर ‘प्रोबेशनरी ऑफिसर’ पदांच्या २००० जागा
कर सहाय्यक/ लिपिक-टंकलेखक/ जि.प.सरळसेवा/ तलाठी स्पेशल बॅच उपलब्ध
लक्ष्यवेध . . .
महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या २०१८ मधील स्पर्धा परीक्षांचे वेळापत्रक उपलब्ध
परिस्थितीमुळे वॉचमनची नोकरी केलेला ‘मंजूर दार’ यंदाच्या IPL स्पर्धेत खेळणार
प्रवेशपत्र . . .
वैद्यकीय शिक्षण व संशोधन अधिपरिचारिका (नर्स) परीक्षा प्रवेशपत्र उपलब्ध
संयुक्त प्रवेश (मुख्य) परीक्षा ‘JEE-Main-2018’ प्रवेशपत्र
निकाल . . .
पोलीस भरती-२०१८ मैदानी चाचणी/ लेखी परीक्षा निकाल
शिक्षक अभियोग्यता व बुद्धिमत्ता चाचणी (सीईटी) परीक्षा-२०१७ निकाल
मागोवा . . .
मुंबई उच्च न्यायालयाच्या औरंगाबाद खंडपीठात ‘शिपाई’ पदांच्या एकूण १३६ जागा
केंद्रीय विद्यालय संघटन यांच्या आस्थापनेवर ‘शिक्षक’ पदांच्या एकूण ५१९३ जागा


Suresh Dhurpate arrested for hawala fraud | हवाला गैरव्यवहारप्रकरणी सुरेश धुरपते यांना अटक | Loksatta

पासपोर्ट घोटाळ्यातील आरोपीला दिल्ली विमानतळावर अटक
घाऊक बाजारात दर घसरूनही साखर महागच
पृथ्वीच्या तापमानात २०१० पासून सातत्याने वाढ
ब्रसेल्स गोळीबारातील आरोपी अब्देसलामला २० वर्षे तुरुंगवास
अनैतिक संबंधातून तरुणाचा खून
हवाला गैरव्यवहारप्रकरणी सुरेश धुरपते यांना अटक
हवाला गैरव्यवहारप्रकरणी सुरेश धुरपते यांना अटक
एकूण ११ जणांना यापूर्वीच अटक करण्यात आली
तब्बल ३९० कोटी रुपयांची निर्यात करातील अवैध सूट तसेच हवाला गैरव्यवहारप्रकरणी भाळवणी पंचायत समिती गणाच्या सदस्या सुनंदा धुरपते यांचे पती सुरेश उर्फ सूर्यभान धुरपते यांना महसूल गुप्तवार्ता संचालनालयाने मुंबईत अटक केली. या गरव्यवहारप्रकरणी धुरपते यांना गेल्या जून महिन्यातच नोटीस बजावण्यात आली होती. त्यामुळे भारत सोडून दुबईकडे पलायन करण्याच्या तयारीत असलेल्या धुरपते यांना मुंबईच्या आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरच जेरबंद करण्यात आले.
धुरपते यांच्या मुंबईतील संकेत ओव्हरसीज या खासगी कंपनीमार्फत आयात-निर्यात व्यापारातील क्लिअिरग एजंटचे काम पाहिले जात होते. शासकीय करावर नकली चलन फॉर्मद्वारे अवैधरीत्या सूट मिळवणाऱ्या निर्यातदारांच्या रॅकेटशी धुरपते यांच्या संकेत ओव्हरसीजचे संबंध होते. बनावट चलन फॉर्म भरून देण्यात येऊन ५ हजार डॉलपर्यंतची रक्कम देशात आणण्याचे काम गेल्या काही वर्षांपासून सुरू होते. बनावट चलन फॉर्म कस्टम अधिकाऱ्यांनी पारित केल्यानंतर परदेशी चलन बँकेत जमा केले जात असे. या व्यवहारात व्यापारी आपली निर्यात जास्त दाखवून जास्त नफा कमवण्याचा धंदाही करण्यात येत होता. १०० रुपये मूल्याच्या वस्तूची किंमत अनेकपटींनी अधिक असल्याचे भासवूनही शासनास गंडा घालण्यात येत असे.
RTI द्वारे विचारलं, १५ लाख रुपये केव्हा मिळणार
पाक खेळाडूची विनंती : 'खेळताना अनेकदा भारताकडून विजय हिसकावला, पण आज मदतीची गरज'
मुलीच्या बॉयफ्रेंडला पत्र पाठवून बराक ओबामांनी मागितली माफी
विक्रमी शतकांचा आनंद विराटसोबत शॅम्पेन पिऊन साजरा करणार - सचिन
आजचे राशीभविष्य, मंगळवार, २४ एप्रिल २०१८
महसूल गुप्त वार्ता विभागास या रॅकेटची कुणकुण लागल्यानंतर त्यातील एकूण ११ जणांना यापूर्वीच अटक करण्यात आली असून, त्यात एका राष्ट्रीयीकृत बँकेच्या व्यवस्थापकाचाही समावेश आहे, तर धुरपते यांच्या नावे तपास, शोध व अटकेसाठी गेल्या जून महिन्यात नोटीस बजावण्यात आली होती. नोटीस बजावण्यात आल्यानंतर संचालनालयाने उपस्थित केलेल्या विविध प्रश्नांची उत्तरे देताना धुरपते यांची भंबेरी उडाली होती. त्यांच्यावर कारवाईची टांगती तलवार असतानाच ते देश सोडून दुबईत पलायन करण्याच्या तयारीत होते. गुप्तवार्ता संचलनालयाचे पथक मात्र त्यांच्या मागावरच होते. गेल्या महिन्यात धुरपते हे दुबई येथे जाण्यासाठी मुंबईच्या आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर पोहोचले. त्यांच्या पासपोर्टची पडताळणी सुरू असताना विमानतळ अधिकाऱ्यांनी महसूल संचलनालयाच्या अधिकाऱ्यांना सावध केले व दुबईच्या विमानाने उड्डाण करण्यापूर्वीच ते विमातनतळ सुरक्षा तसेच महसूल संचालनालयाच्या सापळय़ात अलगद अडकले.
अवैध मार्गाने निर्यात करून गरव्यवहार करणाऱ्या व्यापाऱ्यांचे प्रमुख हस्तक म्हणून धुरपते हे कार्यरत होते. हवालामार्फत व्यवहारासाठीही धुरपते यांचेच संबंध कार्यरत होते. त्यातून अनेक व्यापाऱ्यांनी शासनाच्या कोटय़वधींच्या करास चुना लावला आहे. रूमस्टर ट्रेडिंग प्रा. लि., बॉल्टन ट्रेडालिंक प्रा.लि., अल-हिंद एक्स्पोर्ट्स अँड इम्पोर्ट्स व सिस्की रेमन्ट्स या कंपन्या या गरव्यवहारात गुंतल्या आहेत. धुरपते यांना ताब्यात घेतल्यानंतर हवालामार्फत व्यवहार झाल्याची कबुलीही त्यांनी दिली आहे.
चलन घोषणापत्राचा फॉर्म भारतीय प्रवाशांच्या परकीय चलनाच्या घोषणेसाठी वापरण्यात येतो. धुरपते हा वैध प्रवाशांचे पासपोर्ट वापरून बनावट चलन फॉर्ममध्ये त्याची माहिती वापरत असे. धुरपते याच्याकडे अनेक पासपोर्ट आढळून आले असून, संबंधितांशी संपर्क करण्यात आल्यानंतर त्यांनी कोणासही परकीय चलन विकले नसल्याचे संचलनालयाच्या अधिकाऱ्यांकडून सांगण्यात आले. आतापर्यंत ३९० कोटींचा गरव्यवहार उघडकीस आला असून, संचनालयाकडून अजूनही झालेल्या गरव्यवहाराची मोजदाद सुरू आहे.
ताज्या बातम्यांसाठी लोकसत्ताचे मोबाईल अॅप डाऊनलोड करा.
मुंबईत ५८ वर्षांची 'आया' अटकेत, शाळेत चिमुकलीवर करत होती लैंगिक अत्याचार
रघुराम राजन बँक ऑफ इंग्लंडचे गव्हर्नर होणार
खालील बातम्या तुम्ही वाचल्या का
RTI द्वारे विचारलं, १५ लाख रुपये केव्हा मिळणार
पाक खेळाडूची विनंती : 'खेळताना अनेकदा भारताकडून विजय हिसकावला, पण आज मदतीची गरज'
मुलीच्या बॉयफ्रेंडला पत्र पाठवून बराक ओबामांनी मागितली माफी
विक्रमी शतकांचा आनंद विराटसोबत शॅम्पेन पिऊन साजरा करणार - सचिन
आजचे राशीभविष्य, मंगळवार, २४ एप्रिल २०१८
मी शाहरुखचा 'स्वदेस' पाहिलाच नाही- आमिर खान
शाहरुखने माझं आयुष्य उध्वस्त केलं, त्या तरुणीचा आरोप
सुनील ग्रोवरला जॅकपॉट; सलमानसोबत चित्रपटात करणार काम
'केसरी'च्या शूटिंगदरम्यान अक्षयला दुखापत, उपचारासाठी मुंबईला परतण्यास दिला नकार
अभिनेता अली जफरवर पाकिस्तानी गायिकेकडून लैंगिक अत्याचाराचा आरोप
मुन्ना यादवला सर्वोच्च न्यायालयातून तात्पुरता जामीन
अनैतिक संबंधातून तरुणाचा खून
पासपोर्ट घोटाळ्यातील आरोपीला दिल्ली विमानतळावर अटक
महापालिकेच्या ३४ मराठी शाळा बंद
जिल्ह्य़ात ६८ अपघात स्थळे
कर्नाक पूल पाडण्यास उच्च न्यायालयाचा हिरवा कंदील
नेहरू विज्ञान केंद्रातील ‘दि एनर्जी बॉल’ नव्या ढंगात
‘फटका चोरां’ची दहशत कायम
वाढलेल्या तापमानात विजेविना घामाघूम


आज ३१ ऑगस्ट २०१६ : आज मातृदिन | Webdunia Marathi

मंगळवार, 24 एप्रिल 2018
सेक्स लाईफसखीयोगलव्ह स्टेशनमराठी साहित्यमराठी कविता
आज ३१ ऑगस्ट २०१६ : आज मातृदिन
भारतामध्ये श्रावण अमावस्येच्या दिवशी मातृदिन साजरा केला जातो. आपल्या आईबद्दल आदर प्रेम आणि कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा दिवस असतो. भारतीय संस्कृतीमध्ये मातेच स्थान अतिशय उच्च असल्याचे सांगण्यात आलेले आहे. माता ही आपली सर्वश्रेष्ठ गुरु मानली गेली आहे.
ह्या दिवशी आई मुलांना वाण देते आणि मुलं आईच्या
पाया पडुन आशिर्वाद घेतात ही खरी आपली पारंपारिक परंपरा " आई - मुलाचं " नातं म्हणजे " विश्व " आणि म्हणूनच मदर्स डे सेलिब्रेट करण्यापेक्षा पिठोरी आमवस्येच्या दिवशी तरी आईला पाया पडा , खरं तर आई - वडीलांना रोज पाया पडण हे मुलांच कर्तव्य पण हल्ली ते घडत नाही.
ऋग्वेदामध्ये अनेक ठिकाणी मातेची महती वर्णन केलेली आहे. तिला सर्वांहून अधिक घनिष्ट आणि प्रिय मानले गेले आहे. अथर्ववेदामध्ये 'मात्रा भवतु सम्मना:' पुत्राने मातेला अनुकूल असा मनोभाव धारण करून राहावे असे सांगितलेले आहे. प्राचीन काळी गुरुकडील अध्ययन पूर्ण झाल्यानंतर शिष्याला निरोप देताना आचार्य उपदेश करीत असत. त्यात "मातृदेवो भव" मातेची देवाप्रमाणे पूजा कर असे सांगत असत. वसिष्ठाने मातेचे श्रेष्ठत्व वर्णन करताना पुढीलप्रमाणे म्हटले आहे -
"दहा उपाध्यायांपेक्षा एक आचार्य श्रेष्ठ आहे. शंभर आचार्यांपेक्षा एक पिता श्रेष्ठ आहे आणि एक सहस्र पित्यांपेक्षा एक माता ही अधिक श्रेष्ठ आहे."
धर्मसूत्रांनी मातेची सेवा-शुश्रूषा आणि तिचे भरणपोषण हे पुत्राचे आवश्यक कर्तव्य म्हणून सांगितलेले आहे. गौतम ऋषींचा पुत्र चिरकारी याने मातृमहात्म्याचे सुंदर चित्र इंद्रापुढे उभे केले होते.
नास्ति मातृसमा छाया नास्ति मातृसमा गति:|
नास्ति मातृसमं त्राणं नास्ति मातृसमा प्रिया||
मातेसारखी छाया नाही, मातेसारखे आश्रयस्थान नाही, मातेसारखे रक्षण नाही आणि मातेइतकं प्रिय कुणीही नाही.
रणवीरचं गाणं ऐकून सारे हसू लागले
काश्मीरमध्ये सैन्य घुसवा: हाफिज सईद
मंगळागौरीच्या खेळाची गाणी (पिंगा ग पोरी)
नानाच्या फोनमुळे मल्हार हैराण
यावर अधिक वाचा :
टीसीएसने केला 100 अब्ज अमेरिकी डॉलरचा टप्पा पार
टाटा समूहातील एक उपकंपनी असलेल्या टाटा कन्सल्टंसी सव्‍र्हिसेस (टीसीएस)ने ऐतिहासिक असा ...
मज्जा म्हणून १०० नंबरवर कॉल करू नका
आता मस्तीमध्ये १०० नंबरवर फोन करणाऱ्यांविरोधात पोलीस कठोर पावलं उचलणार आहेत. असा लोकांवर ...
नाणार होणार नाही: उद्धव ठाकरे
नाणार असो की जैतापूर, माझ्या कोकणाची राख करून गुजरातमध्ये रांगोळी घालणार असाल, तर तुमची ...
नायडूंनी महाभियोगाचा प्रस्ताव फेटाळला
नवी दिल्ली- सरन्यायाधीश दीपक मिश्रा यांच्याविरोधात काँग्रेससह इतर पक्षांनी दिलेल्या ...
अबब, उमेदवाराची संपत्ती 1020.5 कोटी
कर्नाटक विधानसभा निवडणुकीसाठी सर्वच राजकीय पक्षांनी धनाढ्य उमेदवारांना निवडणुकीचं तिकिट ...
स्वस्त झाला सॅमसंगचा हा स्मार्ट फोन
जर आपण सॅमसंगचा मोबाईल खरेदी करायला जात असाल तर आपल्यासाठी चांगली बातमी आहे की सॅमसंगने ...
व्हॉट्सअॅपवर अफवांचे मेसेज थांबवणारे फिचर
यापुढे व्हॉट्स अॅपवर एखादा मेसज जास्तवेळा फॉरवर्ड झाला तर तो आता पकडता येणार आहे. ...
फेसबुक आणि ट्विटरवर फेक युजर्स शोधता येणार
फेसबुक आणि ट्विटरवर खरे मित्र कोण आणि खोटे कोण याचा शोध आता लागणार आहे. सोशल नेटवर्किंग ...
जीमेलमध्ये येणार नव्या फीचर्स
जीमेल आपल्या युजर्ससाठी सुरक्षेच्या दृष्टीकोनातून नव्या फीचर्सवर काम करत आहे. लवकरच आता ...
माहिती अधिक सुरक्षित करण्याचा फेसबुकचा प्रयत्न
फेसबुकने भारतातील युजर्सना विश्वास देण्यासाठी अॅपमध्ये काही बदल करुन, युजर्सच्या माहितीला ...
मुख्यपृष्ठ आमच्याबद्दल फीडबॅक जाहिरात द्या घोषणापत्र आमच्याशी संपर्क साधा


प्राजु: नक्षत्रांची खणी..

माझ्या गीतांची ध्वनि-मुद्रीका ...
'साम' टी. व्ही. साठी झालेली माझी मुलाखत
नभ कसं दूर दूर... बेला शेंडे आणि प्राजक्ता पटवर्धन
'फुलांची आर्जवे' : मुख़पृष्ठ
आय ऍम अ कॉम्प्लॅन बॉय
मराठी टंकलेखकाचा वापर करा.
सोमवार, ३० मे, २०११
तुझेच यौवन, तुझेच हासू
हळूच मिटले यौवन ऐसे
दरवळ ऐसा भोवती माझ्या
मेघ सावळे दाटून आले
सलज्ज मोती भाव बोलके
सोनपरी, की फ़ुलराणी तू
दृष्ट काढतो तुझी फ़ुलांनी
मेघ सावळे दाटून आले
सलज्ज मोती भाव बोलके
५ जून, २०११ रोजी २:२६ म.उ.
प्राजू किती सुंदर लिहिता तुम्ही
जणू सरस्वतीची वीणा झंकारते शब्दा शब्दातून
खूपच प्रासादिक .. रसाळ .. आणि मनाला स्पर्श करणारे  खूप आवडल्या तुमच्या कविता
२२ नोव्हेंबर, २०१४ रोजी ३:२५ म.पू.
नवीनतम पोस्ट थोडे जुने पोस्ट मुख्यपृष्ठ
याची सदस्यता घ्या: टिप्पणी पोस्ट करा (Atom)
माझ्या ब्लॉगला भेट दिल्याबद्दल धन्यवाद
माझ्या ब्लॉगला भेट देण्याकरिता यापुढे तुम्हाला http://praaju.blogspot.com/ असा लांबलचक पत्ता (URL) लिहायची गरज नाही. आता तुम्ही http://www.praaju.net/ किंवा praaju.net असे लिहून माझ्या ब्लॉगपर्यंत पोहोचू शकाल.
माझ्या ब्लॉगबद्दल तुमच्या सुचनांचे स्वागत आहे.
ई प्रसारण (इंटरनेट रेडीओ)
आजवर इतक्या वाचकांनी संस्थळाला भेट दिली


तिकोना

माझ्या मनात घट्ट रुतून बसलेला असा एक किल्ला ज्याने मला भटकंतीचे वेड लावले. वयाच्या सातव्या वर्षी म्हणजेच १९७९ साली मी पहिल्यांदा माझ्या आजोबा बरोबर माझ्या आयुष्यातील पहिला किल्ला पहिला आणि तो म्हणजे किल्ले तिकोना उर्फ किल्ले वितंडगड उर्फ अमिनगड. या किल्ल्याने माझा किल्ले भटकंतीचा श्रीगणेशा झाला. मी या किल्ल्यावर कितीवेळा गेलो हे आज मलाच माहित नाही पण जर मी या किल्ल्यावर लिहित गेलो तर १०० पेक्षा जास्त पानांचे पुस्तक बनेल पण इथे ते इतके सर्व लिहिणे जागे अभावी शक्य नाही. माझ्या आजोबांनी जेव्हा मला हा गड दाखवला त्यावेळेस त्यांचे वय सत्तरच्या आसपास होते आणि त्यांच्या लहानपणापासून ते या गडावर येत होते. त्यांनी तिथे उभ्या असणाऱ्या बऱ्याच वास्तु देखील पहिल्या होत्या व त्यांची त्यांना माहिती देखील होती. चला तर मग सुरवात करूया. सर्वात मुख्य म्हणजे किल्ल्याच्या पायथ्याशी दिसणारी गेव्हंडे वस्ती आणि तिकोना पेठ ही गावे मुळात आज जिथे दिसतात तिथे १९७१ पूर्वी काहीही नव्हते. गेव्हंडे ही वस्ती आज जेथे दिसते त्या टेकडीखालील उतारावर पवना धरणाचे पाणलोट क्षेत्र आहे त्या भागात गेव्हंडे हे गाव होते. माझा जन्म देखील या ठिकाणचाच. तिकोना किल्ला आणि समोरचा मांडवी डोंगर या दोघांमध्ये एक खिंड आहे, पुर्वी गडावर होणारा प्रवेश या खिंडीतुनच होत होता. या समोर दिसणाऱ्या मांडवी डोंगराच्या पायथ्याशी आणि खिंडीच्या तोंडावर आजही चार-पाच घरे दिसतात. मूळ तिकोना पेठ येथे आणि काही घरे आज आपण किल्ल्यावर प्रवेश करायच्या मार्गावर जेथे वाहनतळ आहे त्याच्या खालील बाजुस वसली होती. तिकोना पेठ ही गडाची पेठ. १९८० साली वितंडगडाची पावसाळ्यात दरड कोसळुन बरीच तटबंदी ढासळली आणि ही कोसळलेली दरड या वस्तीवरच आली ज्यात तीन चार घरे पुर्णपणे नष्ट झाली आणि उरलेल्या घरांनी रस्त्याकडील बाजुस स्थलांतर केले. आता दिसणारी वस्ती ही अशाप्रकारे उदयाला आली. मी पहिल्यांदा किल्ला पहिला त्यावेळी आजोबा बरोबर येथेच जुन्या तिकोना पेठेत एका घरातील पूजेसाठी आलो होतो. इथेच मला आजोबांकडून टहाळदेवाच्या जन्माची कथा ऐकायला मिळाली. या खिंडीत एक दगड होता त्याला येताजाता प्रत्येक वाटसरू झाडाची टहाळी(डहाळी) अर्पण करायचा. या देवाबाबत सांगताना आजोबा म्हणाले कि घाटातील पायवाटा खिंडीत ज्या ठिकाणी अरुंद असतात त्या सर्व वाटेवर आपल्याला टहाळदेव दिसुन येतो याचे कारण असे कि या अरुंद वाटेच्या बाजुला वाढत असलेल्या झाडांच्या फांद्या तोडल्या जाऊन वाट मोकळी रहावी हा टहाळदेवाच्या स्थापने मागचा मुख्य उद्देश होता याशिवाय एकटे दुकटे प्रवास करणाऱ्या वाटसरूला खिंडीसारख्या भयाण ठिकाणी देव आपल्या रक्षणासाठी आहे या कल्पनेने त्याचा आत्मविश्वास वाढतो. आज खिंडीत गाडीरस्ता झालेला असुन टहाळदेवाच्या जागी भैरवाचे मंदीर झालेले आहे. वितंडगड आणि त्याच्या समोरचा मांडवी डोंगर यामुळेच मावळ खोरे आणि पौड खोरे एकमेकापासून विभक्त झाले आहेत. किल्ल्याच्या उत्तरेला मावळ खोरे तर दक्षिणेला पौड खोरे आहे. सध्याच्या द्रुतगति महामार्गावरून हा किल्ला सहज दृष्टीक्षेपात येतो. बोरघाट चढून गेल्यावर माथ्यावर कार्ले, भाजे, बेडसे, भंडारा आणि शेलारवाडी ही लेणी आहेत. या लेण्यांच्या सुरक्षिततेसाठी उभारलेले किल्ले म्हणजे लोहगड, विसापूर, तुंग ,तिकोना आणि मोरगिरी. प्राचीन बंदराना घाटमाथ्याशी जोडणाऱ्या अनेक घाटवाटा या परिसरात आहेत त्यामुळे यावर वचक ठेवण्यासाठी या दुर्गांची निर्मीती केली होती. या परिसरातील लेणी ही बौद्ध आणि हिनयान पद्धतीची असल्यामुळे हे सर्व किल्ले साधरणतः ८०० ते १००० या काळात बांधलेले असावेत. पवना नदीवरील धरणाजवळ मुंबई पासून १२६ तर पुण्याच्या साधारण ६० कि.मी अंतरावर असणारा हा किल्ला समुद्रसपाटीपासून सुमारे ३८५० फूट उंचावर आहे. किल्ल्याचा बालेकिल्ला आकाराने त्रिकोणी असल्याने याला तिकोना असे नाव पडले आहे. तिकोना किल्ल्याच्या त्रिकोणी आकारामुळे त्याला तीन सोंडा आहेत त्यातील दोन सोंडावरून आपल्याला गडावर जाता येते. या दोनही सोंडा दरवाजे व बुरुज बांधून बंदिस्त केल्या आहेत तर तिसऱ्या सोंडेवर थोड्या उंचीवर खंदक खोदुन त्यावर तटबंदी बांधलेली असुन त्यावर तोफा व बंदुकीसाठी जंग्या बांधलेल्या आहेत. त्यामुळे त्या वाटेवरून गडात प्रवेश मिळवणे महाकठीण. गडाच्या माचीत प्रवेश करण्यासाठी दोन प्रवेशद्वार असुन एक गडाच्या पूर्वेला तर दुसरे गडाच्या उत्तरेला आहे. गडावर जाण्यासाठी गेव्हंडे आणि पायथ्याची तिकोना पेठ या वस्त्यांमधून वाट आहे. यापैकी कुठल्याही वाटेने आलो तरी प्रथम गडाच्या माचीत दाखल होतो. चढायला हा किल्ला अतिशय सोपा आहे. मुख्य रस्त्याहुन आत पुढे कच्च्या रस्त्यावर आल्यावर पुढे एका ठिकाणाहुन वर सोंडेवर जाणारी पायवाट दिसते. ही पायवाट दरड कोसळल्याने आणि पडझडीने जरा अवघड बनली आहे. त्यामुळे इथे कोणाचा वावर नसुन कारवीचे रान वाढलेले आहे. ही वाट झाडीत लपलेली असुन या वाटेने किल्ल्याच्या एका दरवाज्याकडे जाणे मर्यादित साहस आहे आणि यामुळे हा दरवाजा किल्ल्यापासून थोडा वेगळा पडलाय. या वाटेने आपला प्रवेश उभ्या कड्यावरुन थेट गडाच्या दरवाज्यात होतो. कड्याच्या या भागात खडकात पायऱ्या खोदलेल्या आहेत. साहस म्हणुन या वाटेने जाण्यास काहीच हरकत नाही पण लहान मुले असल्यास मात्र या वाटेचा वापर करू नये. हा दरवाजा वेताळ दरवाजा म्हणुन ओळखला जातो. आधीपासूनच पडक्या अवस्थेत असणारा हा भाग आता वापरात राहिला नाही तर लवकरच दुर्लक्षामुळे नामशेष होइल. दुसरी वाट थोडे पुढे गेल्यावर लागते. सुरवातीचा थोडा चढाचा टप्पा झाला की मग मस्त मळलेली पायवाट आपल्याला वर किल्ल्यावर घेऊन जाते. साधारण ४५ मिनीटांची चढाई केल्यानंतर आपण गडाच्या पहिल्या पालथा दरवाजातून माचीवर प्रवेश करतो. येथे बुरुजाच्या पोटात एक बोगद्या सारखा भाग आहे आणि त्यात लांब रुंद गुहा आहे. हेच किल्ल्याचे प्रबेशद्वार व त्यातुनच पुढे जावे लागते. या दरवाज्याच्या पुढे एक मातीने बुजलेला खंदक दिसतो व निट पाहिल्यास तो पूर्वी बराच खोलवर असल्याचे जाणवते. या भुयारी दरवाजाच्या वरील भागात एक बुरुज दिसतो. ह्या दोन्ही गोष्टीमुळे या दरवाजाचे नाव पालथा दरवाजा आहे कारण या भुयारी दारावर असणारा दरवाजा या खंदकावर उलटा म्हणजेच पालथा पडत असे. याला बुरुजावरून खंदकावर सोडण्याची वा खेचण्याची सोय होती. खंदकावर हा दरवाजा पालथा (उलटा) पडल्यावर त्याचा पूल म्हणुन वापर करत किल्ल्यावर प्रवेश करता येत होता. या दरवाजाच्या आत पहारेकऱ्यासाठी देवड्या आहेत. येथुन पुढे किल्ल्याचा नीटपणे बांधलेला राजमार्ग चालू होतो. पुढील टप्प्यात दुसरा दरवाजा असुन याच्या दोन्ही बाजुस दोन बुरुज आहेत. या दरवाजाची कमान पुर्णपणे कोसळलेली असुन या भागात बरेचसे अवशेष पाहायला मिळतात. हा संपुर्ण भाग पुर्णपणे बालेकिल्ल्याहून निरीक्षणाच्या आणि तोफेच्या माऱ्याच्या टप्प्यात आहे. याच वाटेने थोडे पुढे आल्यावर मारूतीराया उभे ठाकलेले दिसतात. ही मूर्ती अंदाजे ७-८ फूट उंचीची असुन एका अखंड दगडात घडवलेली आहे. हि मूर्ती इतर मुर्तीप्रमाणे हातात पर्वत घेतलेली नसुन पायाखाली पनवती दैत्याला मारलेले असुन आवेशपूर्ण विजयी मुद्रेतील आहे. अशा प्रकारच्या मारुती मुर्तीला चपेटदान मारुती म्हणतात. महाराष्ट्रातील बहुतेक गडांच्या परिसरात हनुमानाच्या मूर्ती हमखास दिसतात. मारुती ही शक्तीची, शत्रूचा नाश करणारी देवता. तेव्हा अशा ठिकाणी तिची स्थापना होणे हे अत्यंत स्वाभाविक पुढे आल्यावर उभ्या कडय़ातील एक प्राचीन लेणे खुणावते. या लेण्यासमोर असलेले अवशेष म्हणजे गडाची सदर आहे. गड भोर संस्थानाच्या ताब्यात असेपर्यंत ही सदर अस्तित्वात होती. समोरच मंदिर असलेले लेणे हे सातवाहनोत्तरकालीन असावे. तळजाई मंदिर म्हणून स्थानिक लोकांमध्ये ही गुंफा परिचयाची आहे. पाच खोल्यांमध्ये विभागलेल्या या लेण्याच्या एका दालनात तळजाईची स्थापना केलेली आहे. गुहेत देवीचा नाक, डोळे असलेला तांदळा आहे तर छतावर कमळाची सुरेख शिल्पाकृती कोरली आहे. गुंफेशेजारी पाण्याचं कोरीव टाके असून समोरच एक तळे आहे. यातील पाणी मात्र पिण्याजोगे नाही. या गुहेत १० ते १५ जणांची राहण्याची सोय होते. मात्र पावसाळ्यात गुहा राहण्यास अयोग्य असतात. हे लेणे पाहात तिकोन्याच्या बालेकिल्ल्याकडे निघावे. वाटेवरच त्या काळी बांधकामासाठी वापरली जाणारी चुन्याची घाणी व काही घरांचे अवशेष दिसतात. याशिवाय बालेकिल्ल्याच्या दक्षिणेकडील कड्याच्या पायथ्याला दीड किलोमीटरवर अजून एक लेणीही आहे. या उपेक्षीत लेणीमध्ये स्थानिक लोकही जात नाहीत. त्यामुळे अनेकांना ही लेणी माहीत नाही आणि वाचनात आलेल्या लेण्यांचा अनुषंगाने दोन्ही लेण्यांच्या माहितीत चूक करतात. पण ही दोन्ही लेणी पुर्णपणे वेगळी आहेत. अडगळीत पडलेली ही तीन-चार खोल्यांची गुहा, चिखलाने आणि वासाने भरलेली असली तरी मावळ परिसरात असलेल्या बौद्धकालीन गुहांचा एक उत्तम नमुना आहे. आडबाजूला पण तिथून एक मोठा भूभाग नजरेला पडेल अशी ही जागा बांधतानाच पाण्यासाठी काही नियोजन केल्याच्या खुणाही दिसतात. ह्या गुहेचा शोध डेक्कन कॉलेजच्या डॉ. सांकलीया, प्रभाकर कुलकर्णी व डॉ. शोभना गोखले ह्यांच्या गटाने केला होता. त्या वेळी त्यांना या परिसरात सातवाहनकालीन जात्याची एक तळीही मिळाली होती. त्यांच्या अहवालानुसार ह्या गुहेची ओळख सातवाहनांच्या काळापर्यंत मागे जाते. गडाच्या पश्चिमेकडील भागात कातळात खोदलेले टाके आहे. ह्यात माथ्यावरून येणारे पावसाचे पाणी साठते व ते कातळाच्या आत असल्याने त्याचे पटकन बाष्पिकरण होत नाही. ह्या गुहेसमोर सतीची शिळा आहे. ह्यावरील शिल्पाचे दोन भाग आहेत. पहिल्यात एक पुरुष व त्याच्या पायाशी बसलेली स्त्री दाखवली आहे. त्या पुरुषाच्या कमरेखाली गुंडाळलेले वस्त्रही इथे दिसते. दुसऱ्या व खालच्या भागात दोन स्त्रिया हातात पुष्पहार घेऊन उभ्या असलेल्या दाखवल्या आहेत. म्हणजे हे खोदकामही प्राचीन असणार. या गडाच्या पुढय़ातच बेडसे लेणीचा डोंगर आहे. बेडसे लेणी खूपच प्राचीन. बहुधा यातूनच इथल्या या खोदकामाने प्रेरणा घेतलेली असावी. बालेकिल्ल्यावर प्रवेश करण्यासाठी चार दरवाजे ओलांडावे लागतात. बालेकिल्ल्याची ही वाट उभ्या चढणीची व अरुंद अशी आहे. पायऱ्या उंचीने जास्त असल्याने चांगलीच दमछाक होते. कातळात खोदलेल्या एक ते दीड फूट उंचीच्या पन्नास पायऱ्या चढल्यावर बालेकिल्ल्याचा पहिला दरवाजा येतो. आत प्रवेश करताच उजव्या हातास पाण्याचे एक खोदीव टाके दिसते. याचे पाणी चवीस फारच सुंदर आहे. प्रत्येक गडावरच्या पाण्याची चव निराळी. बालेकिल्ल्याच्या पहिल्या दरवाजापासून ते दुसऱ्यापर्यंतची वाट अक्षरश: उभा कातळ फोडून तयार केली आहे. दहा ते पंधरा फूट उंची-खोलीच्या या नाळेतून ही दोन ते तीन फूट रुंदीची वाट वर चढते. अरुंद वाट, उंच पायऱ्या आणि भोवतीने अंगावर येणाऱ्या उभ्या कातळभिंती. या अरुंद वाटेवरून या बालेकिल्ल्यात एका वेळी एकच जण शिरावा त्या उंच पायऱ्यांवरून चढतानाच त्याचा जीव मेटाकुटीला यावा आणि मग असा हा थकलेला शत्रू सहज हाती यावा. इतिहासातील किल्ल्यांचे लढाऊ सामर्थ्य हे त्याच्या अशाच जागांमधून प्रगट होत असते. बालेकिल्ल्याचा दुसरा दरवाजा हा पहिल्यापेक्षा प्रशस्त, आखीवरेखीव आहे. दरवाजासमोरच अर्धवर्तुळाकार बुरूज बांधून तो अधिक सुरक्षित केला आहे. या बुरुजाला आतील बाजूस बसण्यासाठी एक ओटाही बांधलेला आहे. या दरवाजाच्या आतही उजव्या हाताच्या कड्यात पाण्याच्या सलग चार खोदीव टाक्या आहेत खरतर या पाण्याच्या टाक्या नसुन साठवणीच्या खोल्या आहेत पण छत आणि भिंतीतून पाझरणाऱ्या पाण्याने त्याचे टाक्यात रुपांतर झाले आहे. याशिवाय डावीकडे वर येणाऱ्या वाटेवर टेहळणीचा सुटावलेला एकटा बुरूज आहे. यानंतर गडाचा तिसरा दरवाजा ओलांडतच आपण बालेकिल्ल्यात प्रवेश करतो. बालेकिल्ल्यात गेल्यावर समोरच थोडी अंगणासारखी जागा आहे. राहायचे असल्यास ही जागा उत्तम. इथून वर जायला अलीकडेच दुरुस्ती केलेल्या पायऱ्या आहेत. त्या थेट आपल्याला किल्ल्याच्या माथ्यावर घेऊन जातात. माथ्यावरच्या प्रवेशद्वाराचे कसलेही अवशेष उरलेले नाहीत. माथ्यावर जागा तशी कमीच आहे पण या जागेत महादेवाचे मंदिर असून आतमधे सुबक आकाराची पिंड आहे. मंदिराच्या खालील भागात एक खांब असलेले पाण्याचे टाके असून डावीकडे दोन भुयाराची तोंडे आहेत. मंदिरा समोरच जुने भग्न झालेले दोन नंदी व एक शिवपिंडी आहे. यातील शंभु महादेवाचे नाव माहित नसूनही आपल्याच गिरीमित्रांनी स्वतःच्या मनाने त्याचे त्र्यंबकेश्वर/वितंडेश्वर असे नामकरण केले आहे. मंदिरामागे वाड्याचे जोत्याचे अवशेष असुन त्यावर आता आपला भगवा ध्वज फडकत असतो. मंदिराशेजारी पाण्याचा मोठा तलाव आहे. मी सुरुवातीला १९७९ व १९८१ला दोन वेळा या तळ्याला भेट दिली तेव्हा या तळ्याच्या मध्यभागी लाकडाचा खांब होता जो नंतर कोसळुन गेला आणि दुसरे म्हणजे या पाण्याचा रंग नेहमीच पिवळा असल्याने याला वरणतळे असे नाव आहे. उजव्या कड्यावर ध्वजस्तंभाच्या खांबाच्या जागी सौरदिव्यांचा खांब उभा दिसतो. गडाचा हा सर्वात उंच भाग. येथुन समोरच उभा असणारा तुंग, लोहगड, विसापूर, भातराशीचा डोंगर, मोर्वे डोंगर, जांभुळीचा डोंगर, पवना धरण हा सर्व परिसर न्याहळता येतो. गडावरून संपूर्ण मावळप्रांत आपल्या नजरेत येतो. अशा प्रकारे ४ तासात संपूर्ण गड पाहून परतीच्या प्रवासाला लागु शकतो. तिकोना गडाचा फारसा इतिहास उपलब्ध नाही. परंतु पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस मलिक अहमद निजामशहा याने इ.स. १४८२-८३ च्या सुमारास जुन्नर प्रांतावर स्वारी करून जुन्नरचा बराचसा प्रांत व त्यानंतर त्याने लोहगड काबीज केला. नंतर त्याने आपला मोर्चा तुंग व तिकोना गडांकडे वळविला. इ.स. १५८५ मध्ये मलीक अहमद निजामशाहने हा किल्ला जिंकुन निजामशाहीत आणला तो निजामशाहीच्या अस्तापर्यंत त्यांच्याच ताब्यात होता. इ.स.१६३६ मधील मुघल बादशाह शहाजहान आणि विजापुरचा मुहम्मद आदिलशाह यांच्यातील तहानुसार पवनमावळातील तिकोना आदिलशहाच्या ताब्यात आला. ४ सप्टेंबर १६५६ मध्ये शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला जिंकुन स्वराज्यात आणला व किल्ल्याचे वितंडगड असे नामकरण केले. या किल्ल्याचा उपयोग संपूर्ण पवनमावळावर लक्ष ठेवण्यासाठी होत असे. सन १६६० या भागाच्या सुरक्षिततेसाठी नेताजी पालकर यांची नियुक्ती झाली. पुढे ११ जून १६६५ साली झालेल्या इतिहास प्रसिद्ध पुरंदरचा तहात' शिवाजी महाराजांनी जयसिंगाला दिलेल्या २३ किल्ल्यांपैकी तिकोना हा एक किल्ला. १२ जून १६६५ पुरंदर तहानुसार १८ जूनला कुबादखानाने हलालखान व इतर सरदारांसोबत ह्या परिसराचा ताबा घेतला. पण काही दिवसांतच मराठय़ांनी तो इ.स.१६७० मध्ये परत मिळवला. इ.स. १६८२ च्या ऑगस्ट महिन्यात संभाजी व अकबर याची भेट झाली. या भेटीनंतर अकबर तिकोना किल्ल्यावर राहण्यास आला. मात्र येथील हवा न मानवल्याने त्याला जैतापूर येथे धाडण्यात आले. यानंतर औरंगजेबाच्या दक्षिण स्वारीवेळी मुघलांनी तिकोन्याभोवती पुन्हा पाश टाकले. मोगल सरदार अमानुल्लाखानने इ.स.१७०२ मध्ये हा गड जिंकून निशानी म्हणून औरंगजेबाकडे सोन्याच्या किल्ल्या पाठविल्या. तिकोना हाती येताच औरंगजेबाने त्याचे नाव ठेवले ‘अमनगड  पुढे आल्यावर उभ्या कडय़ातील एक प्राचीन लेणे खुणावते. या लेण्यासमोर असलेले अवशेष म्हणजे गडाची सदर आहे. गड भोर संस्थानाच्या ताब्यात असेपर्यंत ही सदर अस्तित्वात होती. समोरच मंदिर असलेले लेणे हे सातवाहनोत्तरकालीन असावे. तळजाई मंदिर म्हणून स्थानिक लोकांमध्ये ही गुंफा परिचयाची आहे. पाच खोल्यांमध्ये विभागलेल्या या लेण्याच्या एका दालनात तळजाईची स्थापना केलेली आहे. गुहेत देवीचा नाक, डोळे असलेला तांदळा आहे तर छतावर कमळाची सुरेख शिल्पाकृती कोरली आहे. गुंफेशेजारी पाण्याचं कोरीव टाके असून समोरच एक तळे आहे. यातील पाणी मात्र पिण्याजोगे नाही. या गुहेत १० ते १५ जणांची राहण्याची सोय होते. मात्र पावसाळ्यात गुहा राहण्यास अयोग्य असतात. हे लेणे पाहात तिकोन्याच्या बालेकिल्ल्याकडे निघावे. वाटेवरच त्या काळी बांधकामासाठी वापरली जाणारी चुन्याची घाणी व काही घरांचे अवशेष दिसतात. याशिवाय बालेकिल्ल्याच्या दक्षिणेकडील कड्याच्या पायथ्याला दीड किलोमीटरवर अजून एक लेणीही आहे. या उपेक्षीत लेणीमध्ये स्थानिक लोकही जात नाहीत. त्यामुळे अनेकांना ही लेणी माहीत नाही आणि वाचनात आलेल्या लेण्यांचा अनुषंगाने दोन्ही लेण्यांच्या माहितीत चूक करतात. पण ही दोन्ही लेणी पुर्णपणे वेगळी आहेत. अडगळीत पडलेली ही तीन-चार खोल्यांची गुहा, चिखलाने आणि वासाने भरलेली असली तरी मावळ परिसरात असलेल्या बौद्धकालीन गुहांचा एक उत्तम नमुना आहे. आडबाजूला पण तिथून एक मोठा भूभाग नजरेला पडेल अशी ही जागा बांधतानाच पाण्यासाठी काही नियोजन केल्याच्या खुणाही दिसतात. ह्या गुहेचा शोध डेक्कन कॉलेजच्या डॉ. सांकलीया, प्रभाकर कुलकर्णी व डॉ. शोभना गोखले ह्यांच्या गटाने केला होता. त्या वेळी त्यांना या परिसरात सातवाहनकालीन जात्याची एक तळीही मिळाली होती. त्यांच्या अहवालानुसार ह्या गुहेची ओळख सातवाहनांच्या काळापर्यंत मागे जाते. गडाच्या पश्चिमेकडील भागात कातळात खोदलेले टाके आहे. ह्यात माथ्यावरून येणारे पावसाचे पाणी साठते व ते कातळाच्या आत असल्याने त्याचे पटकन बाष्पिकरण होत नाही. ह्या गुहेसमोर सतीची शिळा आहे. ह्यावरील शिल्पाचे दोन भाग आहेत. पहिल्यात एक पुरुष व त्याच्या पायाशी बसलेली स्त्री दाखवली आहे. त्या पुरुषाच्या कमरेखाली गुंडाळलेले वस्त्रही इथे दिसते. दुसऱ्या व खालच्या भागात दोन स्त्रिया हातात पुष्पहार घेऊन उभ्या असलेल्या दाखवल्या आहेत. म्हणजे हे खोदकामही प्राचीन असणार. या गडाच्या पुढय़ातच बेडसे लेणीचा डोंगर आहे. बेडसे लेणी खूपच प्राचीन. बहुधा यातूनच इथल्या या खोदकामाने प्रेरणा घेतलेली असावी. बालेकिल्ल्यावर प्रवेश करण्यासाठी चार दरवाजे ओलांडावे लागतात. बालेकिल्ल्याची ही वाट उभ्या चढणीची व अरुंद अशी आहे. पायऱ्या उंचीने जास्त असल्याने चांगलीच दमछाक होते. कातळात खोदलेल्या एक ते दीड फूट उंचीच्या पन्नास पायऱ्या चढल्यावर बालेकिल्ल्याचा पहिला दरवाजा येतो. आत प्रवेश करताच उजव्या हातास पाण्याचे एक खोदीव टाके दिसते. याचे पाणी चवीस फारच सुंदर आहे. प्रत्येक गडावरच्या पाण्याची चव निराळी. बालेकिल्ल्याच्या पहिल्या दरवाजापासून ते दुसऱ्यापर्यंतची वाट अक्षरश: उभा कातळ फोडून तयार केली आहे. दहा ते पंधरा फूट उंची-खोलीच्या या नाळेतून ही दोन ते तीन फूट रुंदीची वाट वर चढते. अरुंद वाट, उंच पायऱ्या आणि भोवतीने अंगावर येणाऱ्या उभ्या कातळभिंती. या अरुंद वाटेवरून या बालेकिल्ल्यात एका वेळी एकच जण शिरावा त्या उंच पायऱ्यांवरून चढतानाच त्याचा जीव मेटाकुटीला यावा आणि मग असा हा थकलेला शत्रू सहज हाती यावा. इतिहासातील किल्ल्यांचे लढाऊ सामर्थ्य हे त्याच्या अशाच जागांमधून प्रगट होत असते. बालेकिल्ल्याचा दुसरा दरवाजा हा पहिल्यापेक्षा प्रशस्त, आखीवरेखीव आहे. दरवाजासमोरच अर्धवर्तुळाकार बुरूज बांधून तो अधिक सुरक्षित केला आहे. या बुरुजाला आतील बाजूस बसण्यासाठी एक ओटाही बांधलेला आहे. या दरवाजाच्या आतही उजव्या हाताच्या कड्यात पाण्याच्या सलग चार खोदीव टाक्या आहेत खरतर या पाण्याच्या टाक्या नसुन साठवणीच्या खोल्या आहेत पण छत आणि भिंतीतून पाझरणाऱ्या पाण्याने त्याचे टाक्यात रुपांतर झाले आहे. याशिवाय डावीकडे वर येणाऱ्या वाटेवर टेहळणीचा सुटावलेला एकटा बुरूज आहे. यानंतर गडाचा तिसरा दरवाजा ओलांडतच आपण बालेकिल्ल्यात प्रवेश करतो. बालेकिल्ल्यात गेल्यावर समोरच थोडी अंगणासारखी जागा आहे. राहायचे असल्यास ही जागा उत्तम. इथून वर जायला अलीकडेच दुरुस्ती केलेल्या पायऱ्या आहेत. त्या थेट आपल्याला किल्ल्याच्या माथ्यावर घेऊन जातात. माथ्यावरच्या प्रवेशद्वाराचे कसलेही अवशेष उरलेले नाहीत. माथ्यावर जागा तशी कमीच आहे पण या जागेत महादेवाचे मंदिर असून आतमधे सुबक आकाराची पिंड आहे. मंदिराच्या खालील भागात एक खांब असलेले पाण्याचे टाके असून डावीकडे दोन भुयाराची तोंडे आहेत. मंदिरा समोरच जुने भग्न झालेले दोन नंदी व एक शिवपिंडी आहे. यातील शंभु महादेवाचे नाव माहित नसूनही आपल्याच गिरीमित्रांनी स्वतःच्या मनाने त्याचे त्र्यंबकेश्वर/वितंडेश्वर असे नामकरण केले आहे. मंदिरामागे वाड्याचे जोत्याचे अवशेष असुन त्यावर आता आपला भगवा ध्वज फडकत असतो. मंदिराशेजारी पाण्याचा मोठा तलाव आहे. मी सुरुवातीला १९७९ व १९८१ला दोन वेळा या तळ्याला भेट दिली तेव्हा या तळ्याच्या मध्यभागी लाकडाचा खांब होता जो नंतर कोसळुन गेला आणि दुसरे म्हणजे या पाण्याचा रंग नेहमीच पिवळा असल्याने याला वरणतळे असे नाव आहे. उजव्या कड्यावर ध्वजस्तंभाच्या खांबाच्या जागी सौरदिव्यांचा खांब उभा दिसतो. गडाचा हा सर्वात उंच भाग. येथुन समोरच उभा असणारा तुंग, लोहगड, विसापूर, भातराशीचा डोंगर, मोर्वे डोंगर, जांभुळीचा डोंगर, पवना धरण हा सर्व परिसर न्याहळता येतो. गडावरून संपूर्ण मावळप्रांत आपल्या नजरेत येतो. अशा प्रकारे ४ तासात संपूर्ण गड पाहून परतीच्या प्रवासाला लागु शकतो. तिकोना गडाचा फारसा इतिहास उपलब्ध नाही. परंतु पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस मलिक अहमद निजामशहा याने इ.स. १४८२-८३ च्या सुमारास जुन्नर प्रांतावर स्वारी करून जुन्नरचा बराचसा प्रांत व त्यानंतर त्याने लोहगड काबीज केला. नंतर त्याने आपला मोर्चा तुंग व तिकोना गडांकडे वळविला. इ.स. १५८५ मध्ये मलीक अहमद निजामशाहने हा किल्ला जिंकुन निजामशाहीत आणला तो निजामशाहीच्या अस्तापर्यंत त्यांच्याच ताब्यात होता. इ.स.१६३६ मधील मुघल बादशाह शहाजहान आणि विजापुरचा मुहम्मद आदिलशाह यांच्यातील तहानुसार पवनमावळातील तिकोना आदिलशहाच्या ताब्यात आला. ४ सप्टेंबर १६५६ मध्ये शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला जिंकुन स्वराज्यात आणला व किल्ल्याचे वितंडगड असे नामकरण केले. या किल्ल्याचा उपयोग संपूर्ण पवनमावळावर लक्ष ठेवण्यासाठी होत असे. सन १६६० या भागाच्या सुरक्षिततेसाठी नेताजी पालकर यांची नियुक्ती झाली. पुढे ११ जून १६६५ साली झालेल्या इतिहास प्रसिद्ध पुरंदरचा तहात' शिवाजी महाराजांनी जयसिंगाला दिलेल्या २३ किल्ल्यांपैकी तिकोना हा एक किल्ला. १२ जून १६६५ पुरंदर तहानुसार १८ जूनला कुबादखानाने हलालखान व इतर सरदारांसोबत ह्या परिसराचा ताबा घेतला. पण काही दिवसांतच मराठय़ांनी तो इ.स.१६७० मध्ये परत मिळवला. इ.स. १६८२ च्या ऑगस्ट महिन्यात संभाजी व अकबर याची भेट झाली. या भेटीनंतर अकबर तिकोना किल्ल्यावर राहण्यास आला. मात्र येथील हवा न मानवल्याने त्याला जैतापूर येथे धाडण्यात आले. यानंतर औरंगजेबाच्या दक्षिण स्वारीवेळी मुघलांनी तिकोन्याभोवती पुन्हा पाश टाकले. मोगल सरदार अमानुल्लाखानने इ.स.१७०२ मध्ये हा गड जिंकून निशानी म्हणून औरंगजेबाकडे सोन्याच्या किल्ल्या पाठविल्या. तिकोना हाती येताच औरंगजेबाने त्याचे नाव ठेवले ‘अमनगड  पण अमनगडाचा हा प्रवासही अल्पकाळचाच ठरला. नंतर औरंगजेबाचा मृत्यु झाल्यानंतर तिकोना पुन्हा मराठ्यांनी जिंकून घेतला. मराठय़ांची सत्ता पुढे १८१८ च्या इंग्रज-मराठे शेवटच्या लढाईपर्यंत अबाधित राहिली. इ.स. १८१८ मध्ये किल्ल्यावर थोड्याफार प्रमाणात लढाई झाली यात किल्ल्याचे बऱ्याच प्रमाणावर नुकसान झाले. या लढाईत कर्नल प्रॉथरने हा गड जिंकला पण तो पुढे पुन्हा भोर संस्थानकडे सोपवल्याने एकप्रकारे तिकोन्यावरचा जरीपटका अबाधितच राहिला. या संस्थान काळातच असणारे तिकोन्याचे शेवटचे किल्लेदार शिंदे सरनाईक यांचा वाडा आजही गडाच्या दक्षिण पायथ्याशी काशिग गावात आहे. आजमितिस किल्ल्याची मोठ्या प्रमाणावर पडझड झाली आहे.


Ranji Trophy 2017 vidarbha beat delhi | ‘रणजी’त विदर्भाची उमेद.. | Loksatta

पासपोर्ट घोटाळ्यातील आरोपीला दिल्ली विमानतळावर अटक
घाऊक बाजारात दर घसरूनही साखर महागच
पृथ्वीच्या तापमानात २०१० पासून सातत्याने वाढ
ब्रसेल्स गोळीबारातील आरोपी अब्देसलामला २० वर्षे तुरुंगवास
अनैतिक संबंधातून तरुणाचा खून
राज्याचा विचार केला तर मुंबईच्या तुलनेत विदर्भ व महाराष्ट्र क्रिकेट संघटनांची ओळख दुय्यम अशीच आजवर राहिली.
तुलनेने दुय्यम अशी ओळख असलेल्या विदर्भ क्रिकेट संघाने रणजी विजेतेपदाला घातलेली गवसणी अनेकार्थानी महत्त्वाची आहे. विदर्भ मागास आहे, अशी नुसती ओरड करणे फायद्याचे नाही, तर हे मागासपण घालवण्यासाठी कृतिशील पावलेही उचलावी लागतात, हा वस्तुपाठ या विजयाने घालून दिला आहे. राज्याचा विचार केला तर मुंबईच्या तुलनेत विदर्भ व महाराष्ट्र क्रिकेट संघटनांची ओळख दुय्यम अशीच आजवर राहिली. स्पर्धा आहेत म्हणून संघ खेळवायचा आणि मोठय़ा सामन्यांच्या आयोजनाची संधी कधी मिळते, याची वाट बघत राहायचे, हेच आजवर या संघटनांच्या वाटय़ाला आले. त्याला या विजयाने छेद दिला. लोढा समितीच्या शिफारशी लागू झाल्यानंतर विदर्भ क्रिकेट संघटनेवर असलेली निरंकुश सत्ता अ‍ॅड्. शशांक मनोहर यांना सोडावी लागणे व एक वर्षांच्या आत विदर्भाने हे जेतेपद मिळवणे हा केवळ योगायोग असला तरी या जेतेपदाची बीजे पंधरा वर्षांपूर्वी सुरू झालेल्या प्रयत्नांत दडली आहेत. विदर्भात खेळाडूंसाठी पहिली अकादमी २००२ मध्ये स्थापन झाली. त्यांच्या ‘मनोलक्ष्य’सारख्या उपक्रमांतून अनेक खेळाडू तयार झाले, पण त्यांच्यात व्यावसायिकता व विजिगीषु वृत्तीचा अभाव होता. यावर मात कशी करायची, या विवंचनेत संघटना असताना बीसीसीआयचा एक निर्णय विदर्भाच्या मदतीला धावून आला. स्थानिक स्पर्धेत बाहेरच्या तीन व्यवसायिक खेळाडूंना घेता येईल, हा निर्णय होताच, मुंबईचे तिघे खेळाडू विदर्भ संघात आले. या साऱ्या प्रयत्नांवर कळस चढवला तो प्रशिक्षक म्हणून सूत्रे स्वीकारणाऱ्या मुंबईच्या चंद्रकांत पंडित यांनी. वासीम जफर, फैज फजल या अनुभवी व भारतीय संघाकडून खेळलेल्या खेळाडूंसोबतच विदर्भाच्या संघात या मोसमात चांगली कामगिरी बजावणारे खेळाडूही आहेत. त्यामुळे हा विजय क्रिकेटची खऱ्या लोकशाहीकरणाकडे वाटचाल दर्शवणारा आहे. गेल्या तीन वर्षांपासून स्थानिक स्पर्धामध्ये विदर्भाच्या कामगिरीचा आलेख सतत उंचावत होता. गेल्या वर्षी उपांत्य फेरी गाठल्याचा इतिहास लक्षात घेऊनच चंद्रकांत पंडित यांनी या वेळी रणनीती ठरवली. एकोणीस वर्षांखालील संघात खेळणाऱ्या अकोल्याच्या आदित्य ठाकरेला अंतिम सामन्यात संधी देणे व त्यानेही संधीचे सोने करणे, यासारखी लाजबाब पण मैदानाबाहेरची खेळी पंडित यांच्या कौशल्यावर शिक्कामोर्तब करणारी ठरली. नवे खेळाडू शोधण्यासाठी विदर्भातील प्रत्येक शहरात क्लब संस्कृतीला चालना देतानाच विदर्भ क्रिकेट संघटनेने ही सारी प्रक्रिया खेळाडूंच्या हाती राहील, याची काळजी घेतली. भारताचे माजी गोलंदाज प्रशांत वैद्य यांचा याच हेतूने संघटनेत समावेश करण्यात आला. त्यामुळे संघ विदर्भाचा पण खेळाडू नागपूरचे, हे वर्षांनुवर्षे दिसणारे समीकरण बदलले. यातून समतोल संघ तयार झाला. मुख्य म्हणजे, क्रिकेटमध्ये चालणाऱ्या राजकारणापासून या प्रक्रियेला दूर ठेवण्यात आले. गुणवत्ता हाच अंतिम पर्याय असेल, असा संदेश यातून गेला व त्याचे रूपांतर या विजयात झाले. भारतीय क्रिकेट संघाला विदर्भाने दिलेल्या मोजक्या खेळाडूंपैकी उमेश यादव या वेगवान गोलंदाजाला निवड समितीचे लक्ष वेधून घेण्यासाठी कधी बडोदा तर कधी मुंबईत जाऊन खेळावे लागले होते. अशी वेळ आता वैदर्भीय खेळाडूंवर येऊ नये, यासाठी निवड समितीला त्यांच्या दृष्टिकोनात बदल करायला भाग पाडणारा हा विजय आहे. केवळ राजकारण वा सत्ताकारणच नाही तर खेळासह सर्वच क्षेत्रात विदर्भ सरस कामगिरी करू शकतो, अशी उमेद या विजयाने जागविली आहे.
ताज्या बातम्यांसाठी लोकसत्ताचे मोबाईल अॅप डाऊनलोड करा.
आजचे राशीभविष्य, मंगळवार, २४ एप्रिल २०१८
रघुराम राजन बँक ऑफ इंग्लंडचे गव्हर्नर होणार
खालील बातम्या तुम्ही वाचल्या का
RTI द्वारे विचारलं, १५ लाख रुपये केव्हा मिळणार
पाक खेळाडूची विनंती : 'खेळताना अनेकदा भारताकडून विजय हिसकावला, पण आज मदतीची गरज'
मुलीच्या बॉयफ्रेंडला पत्र पाठवून बराक ओबामांनी मागितली माफी
विक्रमी शतकांचा आनंद विराटसोबत शॅम्पेन पिऊन साजरा करणार - सचिन
मुंबईत ५८ वर्षांची 'आया' अटकेत, शाळेत चिमुकलीवर करत होती लैंगिक अत्याचार
मी शाहरुखचा 'स्वदेस' पाहिलाच नाही- आमिर खान
शाहरुखने माझं आयुष्य उध्वस्त केलं, त्या तरुणीचा आरोप
सुनील ग्रोवरला जॅकपॉट; सलमानसोबत चित्रपटात करणार काम
'केसरी'च्या शूटिंगदरम्यान अक्षयला दुखापत, उपचारासाठी मुंबईला परतण्यास दिला नकार
अभिनेता अली जफरवर पाकिस्तानी गायिकेकडून लैंगिक अत्याचाराचा आरोप
मुन्ना यादवला सर्वोच्च न्यायालयातून तात्पुरता जामीन
अनैतिक संबंधातून तरुणाचा खून
पासपोर्ट घोटाळ्यातील आरोपीला दिल्ली विमानतळावर अटक
महापालिकेच्या ३४ मराठी शाळा बंद
जिल्ह्य़ात ६८ अपघात स्थळे
कर्नाक पूल पाडण्यास उच्च न्यायालयाचा हिरवा कंदील
नेहरू विज्ञान केंद्रातील ‘दि एनर्जी बॉल’ नव्या ढंगात
‘फटका चोरां’ची दहशत कायम
वाढलेल्या तापमानात विजेविना घामाघूम