'सॉफ्टवेअर'मधून उकललेली गीता!

एका सॉफ्टवेअर इंजिनिअरने प्रदीर्घ अभ्यास करून विश्लेषणाच्या मार्गाने साकारलेले पुस्तक म्हणजे 'गीता-बोध'. उदय करंजकर यांचे हे तब्बल 1600 रुपयांचं 540 रंगीत पानं असलेलं हे इंग्लिश पुस्तक सुमारे 700 घरांचा उंबरठा ओलांडून आता स्थिरावलं माणूस आपल्या तळमळीसाठी काय करू शकतो, हे 'गीता बोध' वाचलेल्या लोकांनाच समजू शकेल.
''गीतेच्या पुस्तकासाठी 'एक्सेल' शीटमध्ये कुणी सूचना देतं का उदय करंजकर सरांनी हे जे 'गीता-बोध' पुस्तक लिहिलं आहे, त्याची जवळपास चारशे-पाचशे पानं आहेत. ते कसं संपादित करायचं ह्याच्या सूचना त्यांनी मला एक्सेलमध्ये दिल्या आहेत. ह्याला काही अर्थ आहे का उदय करंजकर सरांनी हे जे 'गीता-बोध' पुस्तक लिहिलं आहे, त्याची जवळपास चारशे-पाचशे पानं आहेत. ते कसं संपादित करायचं ह्याच्या सूचना त्यांनी मला एक्सेलमध्ये दिल्या आहेत. ह्याला काही अर्थ आहे का लेखकानेच संपादकाला सांगायचं का, हे असं संपादित कर म्हणून लेखकानेच संपादकाला सांगायचं का, हे असं संपादित कर म्हणून मग संपादकाची गरजच काय मग संपादकाची गरजच काय'' योगिताचं फणकारून बोलणं थांबतच नव्हतं आणि माझ्या लक्षात आलं - मामला जामच वेगळा आहे'' योगिताचं फणकारून बोलणं थांबतच नव्हतं आणि माझ्या लक्षात आलं - मामला जामच वेगळा आहे बरं, त्यांच्या मजकुराच्या 'दर्जा'बाबत योगिताचं फारच उत्तम मत होतं. मग घोडं कुठे अडलं होतं बरं, त्यांच्या मजकुराच्या 'दर्जा'बाबत योगिताचं फारच उत्तम मत होतं. मग घोडं कुठे अडलं होतं मी करंजकर सरांना फोन केला आणि जमेल त्या शब्दांत त्यांना समजावलं, की योगिता तयार नाही या कामाला. योगिता खरं तर त्यांच्या ज्ञानाला, विद्वत्तेला बावरली होती. त्यातून त्यांच्या अपेक्षासुध्दा फार स्पष्ट होत्या. आणि दुसरीकडे योगिताने पाठवलेला संपादनाचा नमुना तर सरांना खूपच आवडला होता. त्यामुळे ते म्हणाले, ''योगिताच करेल हे काम मी करंजकर सरांना फोन केला आणि जमेल त्या शब्दांत त्यांना समजावलं, की योगिता तयार नाही या कामाला. योगिता खरं तर त्यांच्या ज्ञानाला, विद्वत्तेला बावरली होती. त्यातून त्यांच्या अपेक्षासुध्दा फार स्पष्ट होत्या. आणि दुसरीकडे योगिताने पाठवलेला संपादनाचा नमुना तर सरांना खूपच आवडला होता. त्यामुळे ते म्हणाले, ''योगिताच करेल हे काम'' आता आली पंचाईत'' आता आली पंचाईत पण कसंबसं योगिताला समजावून हे काम सुरू झालं. दीड वर्ष चाललं. उत्तम पुस्तक जन्माला आलं. त्याचं नाव गीता-बोध पण कसंबसं योगिताला समजावून हे काम सुरू झालं. दीड वर्ष चाललं. उत्तम पुस्तक जन्माला आलं. त्याचं नाव गीता-बोध या प्रवासात योगिताबरोबर मीही समृद्ध होत गेले.
पुस्तकाला अडीच वर्षात फारच उत्तम प्रतिसाद मिळाला. तब्बल 1600 रुपयांचं 540 रंगीत पानं असलेलं हे इंग्लिश पुस्तक सुमारे 700 घरांचा उंबरठा ओलांडून आता स्थिरावलं या पुस्तकाच्या निर्मितीची मी मूक साक्षीदार आहे. ह्या एवढया उत्कृष्ट पुस्तकाची गोष्ट लोकांपर्यंत यावी, असा मोह मला झाला. करंजकर सरांची नव्याने वेगळया वळणावर भेट झाली आणि सॉफ्टवेअरमधल्या गीतेचं कोडं सुटलं.
करंजकरांना भेटेस्तोवर मायक्रोसॉफ्ट एक्सेलबद्दल माझं ज्ञान किती अगाध आहे, याची मला कल्पनासुध्दा नव्हती. मला वाटायचं, एक्सेलचा संबंध आकडयांशी असतो. एक्सेलमध्ये गणिती पध्दतीने डेटा ऍनाजाइज होतो, हे माहीत होतं. पण आख्खी सातशे श्लोकांची गीता या विद्वान गृहस्थाने एक्सेलमध्ये डिकोड केली आहे, हे ऐकल्यावर तोंडाचा 'आ' वासला. हे सगळं काय आहे, हे संशोधन नेमकं कसं केलं, या पुस्तकाचा खटाटोप का केला, पर्सिस्टंट सिस्टिम्स या मोठया सॉफ्टवेअर कंपनीत व्हाइस प्रेसिडेन्ट म्हणून निवृत्त होत असतानो गीता-बोध कसं साकार झालं अशा पुस्तकाने विक्रीचा इतका उत्तम आकडा गाठला म्हणजे पुस्तकात, पुस्तकाच्या मांडणीत काहीतरी प्रभावी तोडगा असणार. तो काय अशा पुस्तकाने विक्रीचा इतका उत्तम आकडा गाठला म्हणजे पुस्तकात, पुस्तकाच्या मांडणीत काहीतरी प्रभावी तोडगा असणार. तो काय असे अनेक प्रश्न घेऊन मी करंजकर सरांशी भेटायची वेळ ठरवली. मला ही संशोधनाची प्रक्रिया जाणून घ्यायची होती. मी प्रश्न विचारायला सुरुवात करणार, तेवढयात त्यांनी माझ्या हातात एक फाइल फोल्डर ठेवलं आणि म्हणाले, ''कसं करू या, तू विचारतेस प्रश्न की मी बोलू असे अनेक प्रश्न घेऊन मी करंजकर सरांशी भेटायची वेळ ठरवली. मला ही संशोधनाची प्रक्रिया जाणून घ्यायची होती. मी प्रश्न विचारायला सुरुवात करणार, तेवढयात त्यांनी माझ्या हातात एक फाइल फोल्डर ठेवलं आणि म्हणाले, ''कसं करू या, तू विचारतेस प्रश्न की मी बोलू'' एकूण फोल्डरमधील एक्सेल शीटचे शब्द खूप नवीन होते. आणि करंजकर सरांना माझ्या प्रश्नांची लांबी, रुंदी, खोली कळल्याचं थोडयाच वेळात माझ्या लक्षात आलं आणि भगवद्गीतेची रहस्य उलगडायला लागली..
अनेक मोठ्या लोकांना काही गहन प्रश्न पडतात. तसेच प्रश्न करंजकरांना कॉलेजच्या वयापासून पडत होते. मी कोण आहे माझ्या अस्तित्वाचा नेमका संदर्भ काय माझ्या अस्तित्वाचा नेमका संदर्भ काय हे युनिव्हर्स किती मोठं आहे हे युनिव्हर्स किती मोठं आहे इतक्या आकाशगंगा त्यात असतील, तर 'मी' अगदी धुळीच्या कणासारखा आहे; मग माझा आणि या युनिव्हर्सचा नेमका संबंध काय इतक्या आकाशगंगा त्यात असतील, तर 'मी' अगदी धुळीच्या कणासारखा आहे; मग माझा आणि या युनिव्हर्सचा नेमका संबंध काय देव खरंच असतो का देव खरंच असतो का असेल तर सगळे सुखी का होत नाहीत असेल तर सगळे सुखी का होत नाहीत प्रचंड अभ्यासू वृत्ती, गोष्ट उत्तमरित्या विश्लेषण करण्याची हातोटी त्यासाठी प्रचंड श्रम करण्याची चिकाटी आणि संशोधनातून व चिंतनातून सापडलेल्या गोष्टी चित्रांतून आणि शब्दांतून मांडण्याची सर्जनशीलता ही करंजकरांच्या व्यक्तिमत्त्वाची ठळक वैशिष्ट्य सापडली.
प्रश्न अनेकांना पडतात; पण त्या प्रश्नांचा किती लोक वेध घेऊ शकतात, हाच खरा प्रश्न आहे. हे गृहस्थ बी.ई. करत असताना मनातल्या प्रश्नांची उत्तरं न सापडल्याने व्यथित होत होते. करिअरचा चढता आलेख एकीकडे वर सरकत होता आणि दुसरीकडे मनात एक प्रकारची पोकळी तयार होत होती. या अवस्थेत त्यांनी 'नॅशनल इन्स्टिट्यूट फॉर ट्रेनिंग इन इंडस्ट्रीअल इंजीनिअरिंग'मध्ये (निटीमध्ये) मुंबईला ऍडमिशन मिळवली. त्याचं कारणही स्वाभाविकच होतं. मुंबई, अहमदाबाद आणि बंगळुरू यापैकी मुंबईच्या संस्थेत 'ऍनालिसिस' म्हणजे 'विश्लेषणा'वर भर होता. मला वाटून गेलं की, 'विश्लेषण' ही एक जीवनावश्यक गोष्ट आहे, असं जणू यांच्या मेंदूचं ठाम म्हणणं असावं. विश्लेषणाची नवनवीन तंत्र कॉलेजमध्ये शिकायला मिळणार म्हणून ते खूश होते. नवीन कॉलेजमधल्या शिक्षणात मानवी स्वभावांचा अभ्यास असल्याने मानसशास्त्रावरील संकल्पना स्पष्ट होत होत्या. पण मनातील शंकांची उत्तरं मानसशास्त्रात नाहीत, हे कळून आलं. अफाट संख्येने वाचलेल्या पुस्तकांच्या लेखकांशी संपक साधताना, त्यांना एका लेखिकेने तत्त्वज्ञान वाचण्याचा सल्ला दिला. तत्त्वज्ञान वाचताना नेमकी सुरुवात कशी करावी, हा प्रश्न फार पडला नाही. त्या आधीच त्यांच्या हातात 'गीता' पडली
मूळ गीता आणि गीतेवरच्या टीका म्हणजे कॉमेंट्रीज वाचणं, असा अभ्यास सुरू झाला. स्वामी चिन्मयानंद, योगी अरविंद आणि लोकमान्य टिळक असं वाचून झालं. त्यात त्यांना चिन्मयानंदांची टीका विशेष भावली आणि पुढच्या अभ्यासासाठी मार्गदर्शक ठरली. पण तरीही 'गुरू'ची पोकळी जाणवत होती. मग गुरूचा शोध सुरू झाला. एव्हाना शिक्षण संपवून करंजकर टाटा मोटर्समध्ये काम करण्यासाठी पुण्यात स्थलांतरित झाले होते. 'गीता शिकवेल का कुणी गीता' हा पवित्रा घेऊन त्यांनी पुणं पालथं घातलं. कृष्णन् नावाच्या त्यांच्या एका भल्या मित्राने त्यांना स्वामी सत्स्वरूपानंदांबद्दल सांगितलं. ते आठवडयातून दोन दिवस कोथरूडमध्ये गीता शिकवतात, हे कळताच करंजकरांना अत्यानंद झाला. एका मंगळवारी ऑफिस सुटल्यावर गच्च पावसात, काळोखात त्यांचं घर गाठलं. भिजलेल्या करंजकरांकडे पाहून स्वामीजींनी प्रसन्न स्मितहास्य केलं आणि करंजकरांची अस्वस्थता गळून पडली आणि 'गुरू' सापडल्याची खूण मनोमन पटली. स्वामीजींशी बोलणं सुरू झाल्यावर त्यांनाही करंजकरांची गीता शिकण्याची तळमळ जाणवली. सलग साडेतीन वर्षांची कमिटमेंट देणार असशील, तरच गीता शिकवेन, तीही आठवडयातून दोन दिवस अशी अट त्यांनी घातली. ते साल होतं 1989. त्या वेळी करंजकरांच्या उत्तम शैक्षणिक पार्श्वभूमीवर गल्फमधल्या नोकऱ्यांच्या ऑफर्स खिशात खुळखुळत होत्या. त्या वेळी स्वामीजींना ही कमिटमेंट देणं तितकंसं सोपं नव्हतं. पण करंजकरांनी साडेतीनच नव्हे, तर पुढजी तब्बल 27 वर्षं ही कमिटमेंट दिली आणि ते स्वामीजींकडे शिकत राहिले. या सबंध मोठया कालखंडात वडिलांचं गंभीर आजारपण सोडलं, तर त्यांनी कधीच एक दिवसही क्लासला सुट्टी घेतली नाही. पहिली साडेतीन वर्षं तर खूपच झपाटलेली होती. स्वामीजीदेखील अत्यंत तळमळीने त्यांना शिकवत होते, समजावत होते. पहाटे 4ला उठून अभ्यास करायचा, मग 7:30ला ऑफिसची बस पकडायची, परत संध्याकाळी बस पकडून घरी आले की संध्याकाळीसुध्दा अभ्यास करायचा हे चक्र चालू होतं. बसमध्येसुध्दा अनेकदा अभ्यास चाले. साडेतीन वर्षं संपत आली आणि एके दिवशी एक मित्र कुतूहलाने त्यांना म्हणाला, ''तू इतना क्या पढता रहता है, ऐसा क्या है गीतामें अशी अट त्यांनी घातली. ते साल होतं 1989. त्या वेळी करंजकरांच्या उत्तम शैक्षणिक पार्श्वभूमीवर गल्फमधल्या नोकऱ्यांच्या ऑफर्स खिशात खुळखुळत होत्या. त्या वेळी स्वामीजींना ही कमिटमेंट देणं तितकंसं सोपं नव्हतं. पण करंजकरांनी साडेतीनच नव्हे, तर पुढजी तब्बल 27 वर्षं ही कमिटमेंट दिली आणि ते स्वामीजींकडे शिकत राहिले. या सबंध मोठया कालखंडात वडिलांचं गंभीर आजारपण सोडलं, तर त्यांनी कधीच एक दिवसही क्लासला सुट्टी घेतली नाही. पहिली साडेतीन वर्षं तर खूपच झपाटलेली होती. स्वामीजीदेखील अत्यंत तळमळीने त्यांना शिकवत होते, समजावत होते. पहाटे 4ला उठून अभ्यास करायचा, मग 7:30ला ऑफिसची बस पकडायची, परत संध्याकाळी बस पकडून घरी आले की संध्याकाळीसुध्दा अभ्यास करायचा हे चक्र चालू होतं. बसमध्येसुध्दा अनेकदा अभ्यास चाले. साडेतीन वर्षं संपत आली आणि एके दिवशी एक मित्र कुतूहलाने त्यांना म्हणाला, ''तू इतना क्या पढता रहता है, ऐसा क्या है गीतामें'' यावर कमालीच्या निरागसपणे करंजकर त्यांना म्हणाले, ''तू भी आ जा, साडेतीन बरसमें समझने लगेगा.'' त्यावर तो मित्र म्हणाला, ''नही रे, इतना टाइम नही है मेरे पास. तूही बता.'' हे ऐकल्यावर करंजकरांना जाणवलं की जेथपर्यंत आपण काय शिकलो आहे, ते आपल्याला योग्य शब्दांत, सारांश रूपात मांडता येत नाही, तोपर्यंत आपला अभ्यास पूर्ण झाला असं म्हणता येणार नाही. इथेच त्यांच्या संशोधनानं पहिलं वळण घेतलं...
ही संशोधनाची अवस्थाही वेगळीच होती. गीतेच्या सातशे श्लोकांचा अर्थ समजून घेण्याचं शिक्षण तर झालंय, पण गीतासार म्हणावं असं समजलेलं नाही. करंजकरांचा गीता अभ्यासाचा प्रवास काही ठरवलेल्या आणि अनेक न ठरवलेल्या वळणांवरून पुढे सरकत होता. बाजारात उपलब्ध असलेल्या गीतासार सांगणाऱ्या पुस्तकांनी त्यांचं समाधान होत नव्हतं.
त्यांच्याशी बोलत असताना मला एक स्पष्टपणे जाणवत होतं की, हे गृहस्थ प्रत्येक गोष्टीला 'का' असा प्रश्न विचारतात. 'व्हाय' असा प्रश्न विचारतात. 'व्हाय' असं विचारलं की डोकं सुरू होतं आणि मग त्या दिशेचा वेध घेता घेता 'हाऊ', 'व्हेअर', 'व्हेन', 'हाऊ मच' वगैरेंची उत्तर सापडत जातात. ही सापडलेली निरीक्षणे ते सतत कागदावर नोंदवत राहत असावेत' असं विचारलं की डोकं सुरू होतं आणि मग त्या दिशेचा वेध घेता घेता 'हाऊ', 'व्हेअर', 'व्हेन', 'हाऊ मच' वगैरेंची उत्तर सापडत जातात. ही सापडलेली निरीक्षणे ते सतत कागदावर नोंदवत राहत असावेत तर, प्रश्न पडला की, का तर, प्रश्न पडला की, का का आपल्याला गीतेचं सार नेमक्या शब्दात सांगता येत नाही का आपल्याला गीतेचं सार नेमक्या शब्दात सांगता येत नाही कारणं अनेक असावीत. पण महत्त्वाचं कारण म्हणजे अनेक लोक गीतेबद्दल वेगवेगळं बोलतात. कुणी कर्मयोगाबद्दल, कुणी स्वधर्माबाबत, कुणी आत्मशोधनाबाबत, कुणी स्थितप्रज्ञ अवस्थेबद्दल कारणं अनेक असावीत. पण महत्त्वाचं कारण म्हणजे अनेक लोक गीतेबद्दल वेगवेगळं बोलतात. कुणी कर्मयोगाबद्दल, कुणी स्वधर्माबाबत, कुणी आत्मशोधनाबाबत, कुणी स्थितप्रज्ञ अवस्थेबद्दल तसंच लोकांनी गीतेवर लिहिलेली टीका म्हणजे त्यांची गीतेवरची मतं आहेत. ते गीतासार म्हणता येणार नाही, असं करंजकरांना वाटून गेलं. माणसं गीतासार म्हणजे चिमटीत पकडलेलं अमुक-अमुक तत्त्वज्ञान आहे, हे न सांगता, गीतेतील अनेक संकल्पनांच्या अनुषंगाने मते मांडतात. त्यामुळे वाचकाचा गोंधळ उडू शकतो. बरं, गीता 18 अध्यायात, 700 श्लोकांत विभागली आहे. संख्यात्मक आकडासुध्दा अभ्यासकासाठी छोटा नाही. पण असं असताना पुढं कसं जायचं तसंच लोकांनी गीतेवर लिहिलेली टीका म्हणजे त्यांची गीतेवरची मतं आहेत. ते गीतासार म्हणता येणार नाही, असं करंजकरांना वाटून गेलं. माणसं गीतासार म्हणजे चिमटीत पकडलेलं अमुक-अमुक तत्त्वज्ञान आहे, हे न सांगता, गीतेतील अनेक संकल्पनांच्या अनुषंगाने मते मांडतात. त्यामुळे वाचकाचा गोंधळ उडू शकतो. बरं, गीता 18 अध्यायात, 700 श्लोकांत विभागली आहे. संख्यात्मक आकडासुध्दा अभ्यासकासाठी छोटा नाही. पण असं असताना पुढं कसं जायचं हा प्रश्न गंभीर होता.
ह्या विचारात करंजकरांच्या कलात्मक मनाने एक वेगळीच कल्पना मांडली. सबंध गीता सांगून झाल्यावर शेवटी अर्जुन श्रीकृष्णाला म्हणतो, ''आता माझे सर्व संभ्रम दूर झाले व स्पष्ट ज्ञानप्राप्ती झाली.'' इथे गीतेचा संवाद संपतो; पण जर यावर श्रीकृष्णाने विचारलं असतं की, ''सांग बरं, तुला नेमकं काय कळलं'' त्यावर अर्जुनाने 'काहीतरी' उत्तर दिलं असतं. ते ऐकून श्रीकृष्णाने त्याला 100पैकी 100 मार्क्स दिले असते. हे 'काहीतरी' जे काही असेल, ते आपलं 'टार्गेट''' त्यावर अर्जुनाने 'काहीतरी' उत्तर दिलं असतं. ते ऐकून श्रीकृष्णाने त्याला 100पैकी 100 मार्क्स दिले असते. हे 'काहीतरी' जे काही असेल, ते आपलं 'टार्गेट' ते आपल्याला शोधून काढायचं. मी ऐकून विलक्षण थक्क झाले. आता मला, योगिताला त्यांनी दिलेल्या एक्सेल शीटमधल्या अपेक्षांचा कागद आठवला. त्या अपेक्षा रास्तच होत्या, याची जाणीव झाली. कुठल्याही कामात ते अत्यंत निर्विकारपणे अपेक्षा मांडतात. संशोधन करण्यासाठी आणि ते मांडण्यासाठी स्वत:ला पूर्ण स्पष्टता आल्याशिवाय ते पुढेच सरकत नाहीत. ..क्या बात है
 आता ही 700 श्लोकांची महाकाय गीता यांना कसं विश्वरूप प्रकट करून दाखवणार ही माझी उत्सुकता वाढायला लागली. गीता ही 4 आंधळे आणि हत्तीसारखी आहे, असं स्वरूप वरकरणी आपल्याला दिसतं; पण तसं नाही. ती आपल्याला 'समष्टी' ह्या संकल्पनेतून पाहता आलीच पाहिजे. त्यासाठी त्यांनी तीन दृष्टीकोन ठरवले. एकतर गीतेवर संपूर्ण श्रध्दा हवी. गीतेतील जे मला कळत नाही, अथवा पटत नाही ते माझ्या अज्ञानामुळे. त्यासाठी मी परत परत अभ्यास व प्रयत्न करीन. दुसरा दृष्टीकोन म्हणजे गीतेमध्ये विरोधाभास नाही हे मान्य करणं; कारण असं वाटणं म्हणजे नीट संदर्भ न समजणं. आणि तिसरं म्हणजे, दर वेळी काहीतरी नवीन समजत जाईल हा भाबडा दृष्टीकोन न बाळगणं. ह्याचा अर्थ म्हणजे आपल्याला गीता पूर्ण अर्थाने कळली नाही. हे तिन्ही दृष्टीकोन एकून मला प्रश्न पडला की, जे पटणार नाही असं वाटलं, ते श्रध्दा ठेवून कसं शोधत राहायचं ही माझी उत्सुकता वाढायला लागली. गीता ही 4 आंधळे आणि हत्तीसारखी आहे, असं स्वरूप वरकरणी आपल्याला दिसतं; पण तसं नाही. ती आपल्याला 'समष्टी' ह्या संकल्पनेतून पाहता आलीच पाहिजे. त्यासाठी त्यांनी तीन दृष्टीकोन ठरवले. एकतर गीतेवर संपूर्ण श्रध्दा हवी. गीतेतील जे मला कळत नाही, अथवा पटत नाही ते माझ्या अज्ञानामुळे. त्यासाठी मी परत परत अभ्यास व प्रयत्न करीन. दुसरा दृष्टीकोन म्हणजे गीतेमध्ये विरोधाभास नाही हे मान्य करणं; कारण असं वाटणं म्हणजे नीट संदर्भ न समजणं. आणि तिसरं म्हणजे, दर वेळी काहीतरी नवीन समजत जाईल हा भाबडा दृष्टीकोन न बाळगणं. ह्याचा अर्थ म्हणजे आपल्याला गीता पूर्ण अर्थाने कळली नाही. हे तिन्ही दृष्टीकोन एकून मला प्रश्न पडला की, जे पटणार नाही असं वाटलं, ते श्रध्दा ठेवून कसं शोधत राहायचं असं कसं करता येईल असं कसं करता येईल माझ्या या प्रश्नावर त्यांनी दिलेल्या उत्तराने मी आउटच झाले आणि अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य वगैरे अशा संकल्पनांना छेद मिळाला. ते म्हणाले, ''शाळेत पायथागोरस शिकलीस. न्यूटनचे नियम शिकलीस. तेव्हा म्हणालीस का, हे पटत नाही. न्यूटनला म्हणाली असती का, तुमचा लॉ ऑफ मोशन पटतो; पण लॉ ऑफ ग्रॅव्हिटी नाही पटत. तर तो म्हणाला असता, जा मग उडी मार उंचावरून. मग पटेल... सरळ आहे माझ्या या प्रश्नावर त्यांनी दिलेल्या उत्तराने मी आउटच झाले आणि अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य वगैरे अशा संकल्पनांना छेद मिळाला. ते म्हणाले, ''शाळेत पायथागोरस शिकलीस. न्यूटनचे नियम शिकलीस. तेव्हा म्हणालीस का, हे पटत नाही. न्यूटनला म्हणाली असती का, तुमचा लॉ ऑफ मोशन पटतो; पण लॉ ऑफ ग्रॅव्हिटी नाही पटत. तर तो म्हणाला असता, जा मग उडी मार उंचावरून. मग पटेल... सरळ आहे विज्ञान तुम्ही स्वीकारणार आणि गीता का नाही विज्ञान तुम्ही स्वीकारणार आणि गीता का नाही
अरे देवा... हे इतकं सरळ असतं का कधी माझ्या मनातलं विचारचक्र आपलं चालूच माझ्या मनातलं विचारचक्र आपलं चालूच ते म्हणाले, ''गीतेतील संकल्पना आपल्याला पटत नाहीत. कारण ते आपलं अज्ञान आहे आणि ते जर अज्ञान असेल, तर ते दूर करण्यासाठी शोध घ्यायला हवा. टीका करून नाही चालणार ते म्हणाले, ''गीतेतील संकल्पना आपल्याला पटत नाहीत. कारण ते आपलं अज्ञान आहे आणि ते जर अज्ञान असेल, तर ते दूर करण्यासाठी शोध घ्यायला हवा. टीका करून नाही चालणार स्वामी विवेकानंदांची एक गोष्ट तुला माहीत असेल. एकदा देवाच्या अस्तित्वाविषयी गहन चर्चा चालू होती. बऱ्याच वेळाने लोक म्हणाले, तुम्ही म्हणता त्याप्रमाणे आम्हाला पटलं की देव आहे स्वामी विवेकानंदांची एक गोष्ट तुला माहीत असेल. एकदा देवाच्या अस्तित्वाविषयी गहन चर्चा चालू होती. बऱ्याच वेळाने लोक म्हणाले, तुम्ही म्हणता त्याप्रमाणे आम्हाला पटलं की देव आहे यावर तरीही एक संभ्रमित माणूस त्यांना म्हणाला, 'स्वामीजी देव आहे, यावर खरोखरच तुमचा विश्वास आहे का यावर तरीही एक संभ्रमित माणूस त्यांना म्हणाला, 'स्वामीजी देव आहे, यावर खरोखरच तुमचा विश्वास आहे का त्यावर स्वामीजी चक्क नाही म्हणाले. झालं, एकच गोंधळ उडाला. त्यावर ते उत्तरले, ''माझा विश्वास नाहीये, मला माहीत आहे की देव आहे. आय डोन्ट बिलीव्ह... आय नो ही इज देअर त्यावर स्वामीजी चक्क नाही म्हणाले. झालं, एकच गोंधळ उडाला. त्यावर ते उत्तरले, ''माझा विश्वास नाहीये, मला माहीत आहे की देव आहे. आय डोन्ट बिलीव्ह... आय नो ही इज देअर श्रद्धेशिवाय ज्ञानप्राप्ती नाही. परंतु ज्ञान मिळवणं हा श्रद्धेचा हेतू आहे.'' करंजकरांनी नेमका हाच श्रद्धापूर्वक दृष्टीकोन बाळगून गीतेच्या डोहात उडी मारलेली होती
करंजकरांनी भारतीय तत्त्वज्ञानात सांगितल्याप्रमाणे प्रस्थानत्रयीचा - म्हणजे ज्ञानाच्या तीन प्रकारच्या ग्रंथांचा अभ्यास केला. पहिली गीता, दुसरी उपनिषदं आणि तिसरी ब्रह्मसूत्रं, जे महर्षी व्यासांनी लिहिलंय. तुम्ही प्राथमिक पातळीवर अभ्यास करत असाल तर गीता अभ्यास प्रथम. उपनिषदांमध्ये गृहीत धरलेलं आहे की, हे तुम्हाला येतंच. गीतेमधील योगशास्त्रात ही 'मेथडॉलॉजी' आहे, ती उपनिषदांमध्ये नाही, कारण त्यात त्याची गरजच नाही. गीता ही तुम्ही-आम्ही शिकायची गोष्ट आहे आणि ती एक संपूर्ण मोक्षशास्त्र आहे. श्रीकृष्ण म्हणतात की गीतेमध्ये आत्मज्ञान तर आहेच, तसंच प्रत्येक मनुष्याला त्यासाठी लागणाऱ्या पात्रतेपर्यंत प्रयत्नपूर्वक जाता येतं.
गीतेच्या अभ्यासाचे हे शास्त्रशुध्द दृष्टीकोन ठरवून झाल्यावर त्यांनी गीतेच्या विश्लेषणाला सुरुवात केली. आता त्यांना त्यांच्या करिअरमधल्या शिकलेल्या विश्लेषणाच्या पद्धती अवलंबायच्या होत्या. त्यांच्या गुरूंचे गुरू स्वामी दयानंदजींनी त्यांना एक विचार सांगितला. ते म्हणाले, ''गीता ही तुकडयातुकडयात शिकायची गोष्ट नाही. ती समग्र शिकायची गोष्ट आहे. आणि समग्र कळण्यासाठी तुकडयातुकडयांशिवाय ती शिकताच येणार नाही.'' अनेक गीता अभ्यासकांची नेमकी हीच अडचण झालीय. यावर करंजकरांनी एक अभिनव पद्धत स्वीकारली. प्रथम सबंध गीतेतील 700 श्लोकांच्या चिठ्ठया केल्या आणि त्या खोलीभर पसरल्या. तासन्तास त्या चिठ्ठया ते पाहत बसायचे. अनेक दिवस, कित्येक महिने हा अभ्यास चालला. मग त्यांच्या लक्षात आलं, की गीतेचे श्लोक दोन मुख्य समूहात विभागले आहेत. कुठल्यातरी गोष्टीबद्दलचं ज्ञान देणारा एक समूह व मनुष्याने काय करावं, हे सांगणारा एक समूह. नंतर लक्षात आलं की, गीतेच्या प्रत्येक अध्यायाच्या शेवटी सांगितलं आहे की, गीतेत ब्रह्मविद्या व योगशास्त्र आहे. हेच ते दोन समूह याला ते 'ऍफिनिटी ऍनालिसिस पद्धत' म्हणतात.
मग करंजकरांनी हे 700 श्लोक मायक्रोसॉफ्ट एक्सेलमध्ये लिहिले. प्रत्येक श्लोकाचं वर्गीकरण या दोन समूहांमध्ये लिहिलं. ब्रह्मविद्येवरील श्लोकांना 'B' कोड दिला आणि योगशास्त्रावरील श्लोकांना 'Y' कोड दिला. ब्रह्मविद्येवरील श्लोक 'जगाचं/संसारा'चं व अंतिम सत्याचं ज्ञान देतात आणि योगशास्त्रावरील श्लोक 'काय करावं' अशा स्पष्ट सूचना देतात. या सूचना भगवंतांनी दिल्या आहेत. ब्रह्मविद्या कळल्याशिवाय योगशास्त्र कळणारच नाही.
मग फक्त ब्रह्मविद्येचे श्लोक घेऊन परत हीच प्रक्रिया केली. या श्लोकांच्या चिठ्ठया पसरून अभ्यास केल्यावर लक्षात आलं की, त्याचं 5 संकल्पनांमध्ये विभाजन करता येतं. जीव, जगत्, जगदीश (ईश्वर), आत्मा आणि ब्रह्मन् मग या विभागांना उपनाव दिलं व एक्सेलमध्ये सबकोड दिले. हीच प्रक्रिया करत नेली व मूळ मुद्दयांपर्यंत पोहोचले. योगशास्त्रांच्या श्लोकांवर अशीच प्रक्रिया केली व त्या मूळ मुद्दयांपर्यंत पोहोचले. हे सर्व करताना एक्सेलमध्ये अनेक वेळा उलटसुलट सॉर्ट करून तपासून पाहत राहिले. अशी आवर्तनं अनेक वेळा करून अनेक वर्षांनी मग मुद्दे, त्यांची रचना व त्यांचे गीतेतील संबंधित श्लोक यांचं गणित स्पष्ट होत गेलं व स्थिरावलं.
हे संशोधन चालू असताना ते त्यांच्या गुरूंना अनेक अडचणी, शंका विचारत होते आणि त्यातून उत्तम संशोधनाचे निष्कर्ष हाती लागत होते. प्रश्न पडणं, ते विचारणं हा भाव संशोधनात अत्यंत महत्त्वाचा आहे. पण त्याचा हेतू संकल्पना समजून घेणं असायला हवा. टीका करण्यासाठी नव्हे. त्यामुळे करंजकरांनी प्रश्न विचारण्याचं स्वातंत्र्य घेतलेलं दिसलं, पण त्याचा हेतू खूपच शुध्द असलेला जाणवला.
या संशोधनाचं पुढचं पाऊल पडलं, म्हणजे त्यांनी गीतेमध्ये सांगितलेल्या वेगवेगळया सुमारे 100 संकल्पना शोधल्या. हे सगळं संशोधन चालू असताना त्यांनी एक्सेलचा मोठया प्रमाणात उपयोग केला. विश्लेषणाच्या काही पध्दती ते आधीपासूनच शिकले होते, जे त्यांच्या करिअरमध्ये ते वापरत होते आणि काही पध्दती त्यांनी आत्मसात केल्या, काही स्वत: विकसित केल्या. ऍफिनिटी ऍनालिसिस, मेनी टू मेनी मॅपिंग, हायरार्की लेअर्ड कन्सेप्ट, रूट कॉज ऍनालिसिस, स्टेक होल्डर्स ऍनालिसिस, एन्टिटी रिलेशनशिप डायग्राम, लाइफ सायकल डायग्राम, स्टेट डायग्राम, फ्लो चार्ट, क्लस्टर ऍनालिसिस अशा तब्बल 18 प्रकारची तंत्रं आणि संकल्पना वापरून ह्या 700 श्लोकांची उकल केली. प्रत्येक टप्प्यावर निष्कर्ष पुढे सरकत होते. असं करत करत 'गीता-बोध' या पुस्तकाची पार्श्वभूमी तयार झाली. या संशोधनात तयार झालेले निष्कर्ष सॉफ्टवेअर टेस्टिंगसारखे तपासून बघितले जात होते. वेगवेगळया निकषांवर हे निष्कर्ष बरोबर आहेत ना, याची प्रचंड घुसळण झाली. या प्रवासात त्यांना गीतेमध्ये माणसांचं वर्गीकरण केलेलं सापडलं. ते फारच रंजक आहे. ब्रह्मविद्येमध्ये 'काय आहे' यावर भर आहे, तर योगशास्त्रात 'काय करावं' यावर भर आहे. दोन्ही गीतेचेच भाग; पण कोणी, कधी, काय करावं आणि तसं केल्याने काय घडेल हे कळण्यासाठी माणसांचा अभ्यास उपयोगी ठरला. नेमक्या ह्या वळणावर अनेकदा अभ्यासकांचा गोंधळ उडतो. वरवर पाहता भगवंत गीतेमध्ये परस्परविरोधी अनेक विधानं करतात. एकदा म्हणतात, मी सर्व सृष्टी चालवतो. नंतर म्हणतात, मी काहीच करत नाही. अशा अनेक गोंधळांना करंजकर सामोरे गेले. त्यांनी हायरार्की लेअर्ड टेक्निकने जेव्हा श्लोकांचं विश्लेषण केलं, तेव्हा त्यांना रहस्य कळलं. मी सृष्टी चालवतो असं म्हणणारे भगवंत ईश्वराच्या रूपात आहेत. मी काहीच करत नाही, असं सांगणारे भगवंत ब्रह्मन् स्वरूपात आहे. परित्राणाय साधूनाम म्हणणारे भगवंत हे अवतार स्वरूपात आहेत. पण मग ईश्वर कधी, ब्रह्मन् कधी, अवतार कधी, हे कळण्यासाठी त्यांनी काही शास्त्रशुध्द तंत्र वापरून या सगळयांचं वर्गीकरण केलं. त्यातले संदर्भ शोधले. तसंच गीतेमध्ये भगवंत एकदा म्हणतात की ज्ञान महत्त्वाचं, तर कधी म्हणतात कर्म कर. हा गोंधळ कसा सोडवायचा विश्लेषण केल्यावर लक्षात आलं की, गीतेमध्ये सहा प्रकारची माणसं किंवा चार प्रकारचे भक्त दिलेले आहेत. ह्या माणसांच्या अवस्था आहेत. या अवस्था सापेक्ष आहेत. एक माणूस एका अवस्थेमध्ये कायमस्वरूपी नसतो. पहिली अवस्था 'असुर', दुसरी 'आर्त', तिसरी 'अर्थार्थी', चौथी 'जिज्ञासू', पाचवी 'ज्ञानी' आणि सहावी 'जीवनमुक्त' विश्लेषण केल्यावर लक्षात आलं की, गीतेमध्ये सहा प्रकारची माणसं किंवा चार प्रकारचे भक्त दिलेले आहेत. ह्या माणसांच्या अवस्था आहेत. या अवस्था सापेक्ष आहेत. एक माणूस एका अवस्थेमध्ये कायमस्वरूपी नसतो. पहिली अवस्था 'असुर', दुसरी 'आर्त', तिसरी 'अर्थार्थी', चौथी 'जिज्ञासू', पाचवी 'ज्ञानी' आणि सहावी 'जीवनमुक्त' यातील पहिल्या व शेवटच्या दोन अवस्थांमधील माणसं श्रीकृष्णाचे भक्त नाहीत. कारण पहिला ब्रह्मन् मानतच नाही किंवा समजून घेत नाही आणि शेवटचा ब्रह्ममध्ये सामावून गेलेला आहे. सर्व सूचना या योग्य त्या अवस्थेसमोर मांडल्यावर कोडे उलगडले व गोंधळ संपून सुयोग्य योगशास्त्र स्पष्ट झाले. आता 'असुर' अवस्थेतील माणसाला काय सूचना आहेत, तर 50 प्रकारच्या नीतीमत्तेच्या संकल्पना त्याने आत्मसात केल्या, तर त्याची पुढची अवस्था येऊ शकेल. त्या 50 संकल्पनांना गीतेमध्ये 'धर्माचरण' असं नाव दिलं आहे. असुराला धर्माचरण, आर्ताला विवेक, अर्थार्थीला कर्मयोग, जिज्ञासूला ज्ञानयोग आणि ज्ञानीला ध्यानयोग सांगितला आहे. प्रत्येक अवस्थेत, त्या त्या सूचनांचं आचरण केल्यास पुढच्या अवस्थेसाठी लागणारी पात्रता निर्माण होते. अशा प्रकारे टप्प्याटप्प्याने उत्कर्ष करत मनुष्य मोक्षापर्यंत पध्दतशीरपणे जातो. हे शोधताना त्यांनी फ्लो चार्ट, स्टेट डायग्राम वापरून त्याची मांडणी निर्दोष केली आणि या संपूर्ण प्रवासालाच भक्तियोग म्हटलं आहे, हे निदर्शनास आलं. मुळात ईश्वर आणि ब्रह्मन् या संपूर्ण वेगळया गोष्टी आहेत. सगुण साकार आहे किंवा सगुण निराकार आहे तो ईश्वर आणि निर्गुण निराकार आहे तो ब्रह्मन् यातील पहिल्या व शेवटच्या दोन अवस्थांमधील माणसं श्रीकृष्णाचे भक्त नाहीत. कारण पहिला ब्रह्मन् मानतच नाही किंवा समजून घेत नाही आणि शेवटचा ब्रह्ममध्ये सामावून गेलेला आहे. सर्व सूचना या योग्य त्या अवस्थेसमोर मांडल्यावर कोडे उलगडले व गोंधळ संपून सुयोग्य योगशास्त्र स्पष्ट झाले. आता 'असुर' अवस्थेतील माणसाला काय सूचना आहेत, तर 50 प्रकारच्या नीतीमत्तेच्या संकल्पना त्याने आत्मसात केल्या, तर त्याची पुढची अवस्था येऊ शकेल. त्या 50 संकल्पनांना गीतेमध्ये 'धर्माचरण' असं नाव दिलं आहे. असुराला धर्माचरण, आर्ताला विवेक, अर्थार्थीला कर्मयोग, जिज्ञासूला ज्ञानयोग आणि ज्ञानीला ध्यानयोग सांगितला आहे. प्रत्येक अवस्थेत, त्या त्या सूचनांचं आचरण केल्यास पुढच्या अवस्थेसाठी लागणारी पात्रता निर्माण होते. अशा प्रकारे टप्प्याटप्प्याने उत्कर्ष करत मनुष्य मोक्षापर्यंत पध्दतशीरपणे जातो. हे शोधताना त्यांनी फ्लो चार्ट, स्टेट डायग्राम वापरून त्याची मांडणी निर्दोष केली आणि या संपूर्ण प्रवासालाच भक्तियोग म्हटलं आहे, हे निदर्शनास आलं. मुळात ईश्वर आणि ब्रह्मन् या संपूर्ण वेगळया गोष्टी आहेत. सगुण साकार आहे किंवा सगुण निराकार आहे तो ईश्वर आणि निर्गुण निराकार आहे तो ब्रह्मन् करंजकरांनी सॉफ्टवेअर ऍनालिसिस टेक्निकच्या मदतीने श्लोकांचा अभ्यास करताना माझा ईश्वराशी, ईश्वराचा सृष्टीशी आणि सृष्टीचा माझ्याशी काय संबंध आहे, हे शोधून काढलं. त्यासाठी त्यांनी 'एन्टिटी रिलेशनशिप डायग्राम' हे तंत्र वापरलं. हा अभ्यास करताना त्यांनी कर्माचा सिध्दान्त (लॉ ऑफ कर्मा) आणि संस्काराचा सिध्दान्त (लॉ ऑफ संस्कारा) यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट केला आहे. बरेच लोक कर्म व कर्मफळावर बोलतात; पण एखादं कर्म आपण का करतो, हे कुणी सांगत नाही. त्यासाठी संस्काराचा सिध्दान्त शिकायला हवा. प्रारब्ध, पूर्वसंचित आणि कर्मफळ यांचा परस्पर संबंध दाखवणारी आकृती हे त्यांच्या संशोधनाचं विशेष आकर्षण आहे. 'वैराग्य' या संकल्पनेचाही नेमका अर्थ त्यांना सापडला. एवढंच काय, संपूर्ण गीतासार त्यांनी 'गीता बोध' या पुस्तकात शेवटच्या पानावर केवळ एका आकृतीच्या साहाय्याने सांगितलं आहे.
हे सगळं ऐकताना माझी थक्क होण्याची परिसीमा होत होती. मुळात गीता ही श्लोकांनी नाही, तर संकल्पना उमजून शिकण्याची गोष्ट आहे हेच तर 'गीता बोध' या संशोधनावर आधारित पुस्तकाचं खरं स्वरूप आहे हे मनोमनी पटलं. या संकल्पना समजावताना पुस्तकातील भाषेमध्ये किंवा माझ्याशी बोलतानाही करंजकरांच्या डोळयात कुठेही अहंकार, अहमहमिका दिसली नाही... आहे ते विलक्षण समाधान... उकल केल्याचं पुस्तकातही करंजकरांची मतं नाहीत. गीतेचा निष्कर्ष आहे.
''ही जी सगळी आपली जगण्याची धडपड चालली आहे, त्याचं नेमकं 'टार्गेट' काय'' मला वाटलं, आता हे म्हणणार की, ''पैसा दुय्यम आहे आणि अध्यात्म कसं स्वत:चा शोध घ्यायला सांगतं'' वगैरे वगैरे. पण करंजकर 21 अपेक्षित गाइडसारखी उत्तरं आपल्याला देतच नाहीत. बोलता बोलता म्हणाले, 'तर... जगण्याचं ध्येय हे सत्चिदानंद आहे.' हे वाक्य मी पूर्वी एक-दोनदा वाचलं होतं, पण अर्थ आज कळला. माणूस आयुष्यभर तीन गोष्टींच्या मागे असतो. एक म्हणजे आनंदी असण्यासाठीची धडपड, अमरत्व मिळवण्यासाठी खटपट आणि आपल्याला सर्व ज्ञान मिळावं हे ध्येय'' मला वाटलं, आता हे म्हणणार की, ''पैसा दुय्यम आहे आणि अध्यात्म कसं स्वत:चा शोध घ्यायला सांगतं'' वगैरे वगैरे. पण करंजकर 21 अपेक्षित गाइडसारखी उत्तरं आपल्याला देतच नाहीत. बोलता बोलता म्हणाले, 'तर... जगण्याचं ध्येय हे सत्चिदानंद आहे.' हे वाक्य मी पूर्वी एक-दोनदा वाचलं होतं, पण अर्थ आज कळला. माणूस आयुष्यभर तीन गोष्टींच्या मागे असतो. एक म्हणजे आनंदी असण्यासाठीची धडपड, अमरत्व मिळवण्यासाठी खटपट आणि आपल्याला सर्व ज्ञान मिळावं हे ध्येय जन्माला येणारा प्रत्येक माणूस नकळत या तीन गोष्टींसाठी धडपड करत असतो. बाकी सगळया गोष्टी या तीन गोष्टींच्या पोटात आहे. विचार करायला लागल्यावर हे मला तंतोतंत पटत होतं. हे शिकवताना करंजकर बाबा नेमके विश्लेषक आहेत का अभ्यासक आहेत, आध्यात्मिक गुरू आहेत हेच कळेनासं होतं. पुस्तकाच्या सुरुवातीलाच त्यांनी मी अभ्यासक आहे गुरू नाही, हे नम्रपणे स्पष्ट केलेलं आहे.
हे केलेलं सगळं संशोधन अचूक ठरावं, यासाठी त्यांनी शेकडो वेळा उलटसुलट प्रयोग करून ते तपासले आहेत. त्यांना त्यांच्या गुरूंचं उत्तम मार्गदर्शन मिळालं आहे. हे संशोधन पूर्ण झाल्यावर त्यांनी दीड वर्षांत ते पुस्तकरूपात शब्दबध्द केलं. ते शब्दबध्द करताना त्यांची भूमिका स्पष्ट होती. 'गीता' ही सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचावी. ती आपल्या दैनंदिन आयुष्यातल्या प्रश्नांवर आपल्याला मार्गदर्शन करतेच; पण ती समजून घेण्याची गोष्ट आहे. वाचण्याची आणि फक्त पाठ करण्याची नव्हे तसंच सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे गीता शिकण्यासाठी वय नाही. अगदी 13-14 वर्षांच्या मुलापासून ते वृध्द माणसांपर्यंत कोणीही गीता शिकू शकतं. आपलं पुस्तक सर्वसमावेशक व्हावं, यासाठी त्यांनी पराकाष्ठा केली. हे पुस्तक लिहून झाल्यावर त्यांनी अनेक प्रकाशकांचे उंबरठे झिजवले, पण प्रकाशक आणि करंजकर ह्यांच्या एकमेकांसोबतच्या अपेक्षा पूर्ण न झाल्याने त्यांनी हे पुस्तक स्वत:च प्रकाशित करायचं ठरवलं. पुस्तक तयार झाल्यावर वेगवेगळया क्षेत्रातल्या, वेगवेगळया वयोगटाच्या, तसंच वेगवेगळया धर्माच्याही तब्बल 60 लोकांना हे पुस्तक अवलोकनासाठी दिलं तसंच सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे गीता शिकण्यासाठी वय नाही. अगदी 13-14 वर्षांच्या मुलापासून ते वृध्द माणसांपर्यंत कोणीही गीता शिकू शकतं. आपलं पुस्तक सर्वसमावेशक व्हावं, यासाठी त्यांनी पराकाष्ठा केली. हे पुस्तक लिहून झाल्यावर त्यांनी अनेक प्रकाशकांचे उंबरठे झिजवले, पण प्रकाशक आणि करंजकर ह्यांच्या एकमेकांसोबतच्या अपेक्षा पूर्ण न झाल्याने त्यांनी हे पुस्तक स्वत:च प्रकाशित करायचं ठरवलं. पुस्तक तयार झाल्यावर वेगवेगळया क्षेत्रातल्या, वेगवेगळया वयोगटाच्या, तसंच वेगवेगळया धर्माच्याही तब्बल 60 लोकांना हे पुस्तक अवलोकनासाठी दिलं त्या सर्व सूचना व टीपा यांचा वापर करून पुस्तक अंतिम स्वरूपात तयार झालं. हे पुस्तक लिहिताना त्यांनी स्वत:च्या लेखनाबद्दलच्या कठोर अपेक्षा एक्सेल शीटमध्ये लिहिल्या होत्या. त्या संपादित करताना अशाच कठोर अपेक्षा संपादकासाठीसुध्दा दिल्या. यावर कडी म्हणजे हे हाडाचे संशोधक गृहस्थ उत्तम चित्रकारही आहेत. पुस्तक वाचकासाठी दिसायला सुंदर व प्रसन्नता देणारं व देखणं कसं होईल, यासाठी खोलवर विचार केला. याप्रमाणे पुस्तकातील संकल्पना सर्वसामान्य माणसाला कळण्यासाठी त्यांनी राहुल देशपांडे या उत्तम चित्रकाराकडून चित्रं काढून घेतली आणि प्रणव संत याच्याकडून उत्तम लेआउट करून घेतला. विभाकर वैद्य या पुण्याच्या कसलेल्या प्रिंटरने करंजकरांच्या अपेक्षा पूर्ण करणारं उत्तम प्रिंटिंग केलं. हे सगळं घडत असताना मी मूक साक्षीदार होते, याचा मला अभिमान वाटतो.
सॉफ्टवेअरमधले लोक एखादी व्यावहारिक पातळीवरची सिस्टिम डिझाइन करताना इतका खल करतात. इथे तर आपलं आयुष्य आहे, जे गीता शिकल्याने बदलू शकतं. ह्या अभ्यासात सॉफ्टवेअर विश्लेषण पध्दती वापरण्याचं एक विशिष्ट कारण होतं. त्यांच्या म्हणण्याप्रमाणे पूर्वी गीता शिकण्याची पध्दत वेगळी असणार. प्रचंड गोष्टी लक्षात ठेवून करायचा हा अभ्यास आहे. आजकाल आपले पाढेही पाठ होत नाहीत. मग गीता कधी लक्षात ठेवणार तसेच, अनेक प्रकारचे ऍनालिसिस टेक्निक्स वापरून काही महत्त्वाचे उद्देश साध्य झाले. गीतेतील गूढ व सहज न कळणारं ज्ञान उकलण्यास व स्पष्टपणे प्रकट करण्यास मदत झाली. तसंच, निघालेले निष्कर्ष हे शास्त्रशुध्द व वैयक्तिक मतांच्या पलीकडे आहेत, हेही साध्य झालं. तसंच, मिळालेले निष्कर्ष एकसंध व परिपूर्ण आहेत, त्यात काही त्रुटी नाहीत, हेही साध्य झालं. हे गीतेतील ज्ञान शेवटच्या माणसापर्यंत सखोल, पूर्णपणे पण सहज पोहोचावं, यासाठी हा खटाटोप तसेच, अनेक प्रकारचे ऍनालिसिस टेक्निक्स वापरून काही महत्त्वाचे उद्देश साध्य झाले. गीतेतील गूढ व सहज न कळणारं ज्ञान उकलण्यास व स्पष्टपणे प्रकट करण्यास मदत झाली. तसंच, निघालेले निष्कर्ष हे शास्त्रशुध्द व वैयक्तिक मतांच्या पलीकडे आहेत, हेही साध्य झालं. तसंच, मिळालेले निष्कर्ष एकसंध व परिपूर्ण आहेत, त्यात काही त्रुटी नाहीत, हेही साध्य झालं. हे गीतेतील ज्ञान शेवटच्या माणसापर्यंत सखोल, पूर्णपणे पण सहज पोहोचावं, यासाठी हा खटाटोप हा सगळा खटाटोप करताना त्यांनी भगवद्गीतेमधील अनेक कोडी उलगडली. पुस्तकाबद्दल अनेकांनी उत्तम प्रतिक्रिया दिल्या आहेत. त्यात अनेक वयोगटाचे, अनेक क्षेत्रातील, अनेक धर्माचे वाचक व अभ्यासक आहेत. तसेच, अनेक अधिकारी व्यक्तींनाही हे पुस्तक आवडलं आहे. त्यात त्यांचे सद्गुरू तर आहेतच, तसेच श्री श्री रविशंकर, रामकृष्ण मिशनचे आत्मविकासानंद यांच्यासारखे अधिकारी लोकही आहेत.
गीताबोध हे इंग्लिशमधील पुस्तक लोकांच्या घरात ऍमेझॉनमार्फत व परदेशातही बुकगंगामार्फत पोहोचतं आहे. www.gitabodh.org या नावाने त्याचं संकेतस्थळही उपलब्ध आहे. आता निवृत्त झालेले करंजकर लोकांना गीता शिकवण्याच्या तळमळीने पूर्णपणे मोफत गीता शिकवतात. त्यासाठी त्यांनी त्यांच्या खास स्टाइलने फक्त 10 तासांचा एक कोर्सही आखलेला आहे. तो देशात व परदेशातही लोकांना खूप भावतो.
गेल्या 30-32 वर्षांच्या या गीता अभ्यासात त्यांची पत्नी त्यांना संवादिनीसारखी साथ करते आहे. माणूस आपल्या तळमळीसाठी काय करू शकतो, हे गीताबोध वाचलेल्या लोकांनाच समजू शकेल. गीतेची यशस्वी उकल करणाऱ्या या 'सर्जन'शील अभियंत्याला विनम्र अभिवादन
बीज कन्सल्टन्सी ऍंड सर्व्हिसेस
इस्लामी संस्कृती विधायकतेकडून विध्वंसाकडे
© 2016 सर्व अधिकार सुरक्षित


बीड जिल्हा बँक दुपार पर्यंत झोपलेलीच | Saamana (सामना)

– सिनेमा / नाटक
 तुमच्या खात्यात लॉग इन करा
परवलीचा शब्द परत मिळवा
परवलीचा शब्द तुम्हाला पाठविला जाईल
नवऱ्याशी भांडण झाल्याने आईने मुलाला विष पाजले, मुलाचा मृत्यू
ब्रेकिंग न्यूज: अखेर अवनीचे बछडे दिसले
चंद्रपूरमध्ये वाघाच्या दोन बछड्यांचा मृत्यू; अपघात की शिकार
 गुरुबिन ग्यान कहांसे पाऊ
भाजप आमदाराने दिला ‘हातात’ हात; भाजपला गळती, काँग्रेसमध्ये भरती
संसदेचे हिवाळी अधिवेशन 11 डिसेंबरपासून
दिवसाला 2 हजार शेतकऱ्यांचा शेतीला रामराम
देशी बँकांना ठेंगा, परदेशी बँकांचे कर्ज फेडण्यास नीरव मोदी तयार
इस्रोच्या सर्वात वजनदार देशी उपग्रह असलेल्या जीसॅट -29 उपग्रहाचे यशस्वी प्रक्षेपण
पाकिस्तान कश्मीर काय सांभाळणार, शाहीद आफ्रिदीची फटकेबाजी
जागतिक तापमानवाढीने पुरुषांच्या प्रजननक्षमतेवर होतोय परिणाम
स्पायडर मॅनचे ‘बाबा’ गेले, स्टेन ली यांचे निधन
बाहुलीबरोबर लग्न करण्यासाठी त्याने खर्च केले 13 लाख रुपये
इसिसचा म्होरक्या अबू बकर बगदादी सोमालियात
धावपटू पालेंदरची आत्महत्या, ‘साई’चे चौकशीचे आदेश
…तर असा पराक्रम करणारी ती जगातली पहिली महिला ठरेल
ऑस्ट्रेलिया दौऱ्याआधी रोहित शर्माला विश्रांती‘
हाँगकाँग ओपन बॅडमिंटन स्पर्धेत सिंधूची विजयी सलामी
खो-खो: पुणे, मुंबई, धाराशीव, सांगली, ठाण्याच्या दोनही संघांची आगेकूच
लेख : आभाळमाया : अवकाशी ‘स्माईली
आजचा अग्रलेख : राफेल घडलेच नाही
– सिनेमा / नाटक
इटलीत कोंकणी पद्धतीने दीपिका-रणवीर लग्नबंधनात
‘रंगकर्मी’ करंडक एकांकिका स्पर्धा रंगली
7 बालनाट्य एकाच तिकिटावर
हिवाळ्यातील आहार कसा असावा
दिवसा गाऊन घातल्यास २ हजार रूपये दंड, विचित्र आदेशामुळे महिला वैतागल्या
विक्रीचं लक्ष्य न गाठल्याने कर्मचाऱ्यांना मूत्र प्यायची शिक्षा
दात किडक्याने मित्राच्या मुलीशी केलं लग्न, स्थानिकांनी हाकलून दिलं
हिने केला भूताशी संभोग…’भूताचे बाळ’ लवकरच येणार असा केला दावा
चिमुरड्यांना ठार मारून त्यांचे रक्त प्यायचे होते, शाळकरी मुलींचा अघोरी कट…
रोखठोक : सर्वात उंच पुतळ्याचे अर्थकारण
भूतानमधील सत्ताबदल आणि हिंदुस्थान
तुमने कहा, हमने लिखा
बीड जिल्हा बँक दुपार पर्यंत झोपलेलीच
बीड जिल्हा बँकेचा कारभार कसा चालतो हे समोर आले आहे. या बँकेवर ना वरीष्ठांचे नियंत्रण ना पदाधिकाऱ्यांचा धाक आहे. शनिवारी दुपारचे बारा वाजले तरी बँकेचे शटर बंदच आणि बँकेबाहेर ग्राहकांची रांगच रांग होती. ग्रामीण भागातील शेतकरी रणरणत्या उन्हात बँक उघडण्याच्या प्रतिक्षेत होते. हा प्रकार शनिवारी दिंदृड शाखेत घडला.
भ्रष्टाचार आणि घोटाळ्याच्या दलदलीत फसलेल्या बीड जिल्हा बँकेला पुन्हा पूर्वपदावर आणण्यासाठी संचालकांकडून कोणतीही उपाय योजना नाही. बँकेत प्रचंड सावळा गोंधळ आहे. कुणाचा पायपोस कुणातच नाही. अधिकाऱ्यांचे कोणी ऐकत नाही. पदाधिकाऱ्याचा धाक नाही. बँकेत प्रत्येकाची मनमानी. या गोंधळात हाल मात्र सामान्य नागरिकांचे होत आहेत. जनतेच्या ठेवी अजूनही परत दिल्या जात नाहीत. व्यवहार सुरळीत नाही. बोन्ड अळीचे पेमेंट जमा नाही. याला कारणीभूत बँकेचा गचाळ कारभार आहे. अशा परिस्थितीत खातेदारांना बँकेवर अवलंबून राहावे लागत आहे. जिल्हा बँकेच्या दिंदृड शाखेत सकाळी साडेदहा वाजल्या पासून अपंग, वयोवृद्धांनी रांग लावली. दुपारचे बारा वाजले तरी बँकेची दारे बंदच, दुपार झाली तरी बँक झोपलेलीच याचा फटका सामान्य जनतेला सहन करावा लागला.
सामनाचे यूट्युब चॅनल सबस्क्राइब करा
मागीलप्रसिद्ध मळगंगा मंदिरात चोरी, देवीच्या अंगावरील दागिने लुटले
पुढीलनांदेडची आयआयबी बेस्ट एज्युकेशन लिडर
संबंधित बातम्या या पब्लिशरकडून आणखी
रविवारी मध्य रेल्वेवर गर्दी उसळणार,140 लोकल फेऱ्या रद्द
मराठा समाजाला महिनाभरात आरक्षण, मुख्यमंत्र्यांचे संकेत
सद्दामला गोव्यात पकडला, गोवा पोलिसांची मोठी कारवाई
नवऱ्याशी भांडण झाल्याने आईने मुलाला विष पाजले, मुलाचा मृत्यू
चंद्रपूरमध्ये वाघाच्या दोन बछड्यांचा मृत्यू; अपघात की शिकार
 गुरुबिन ग्यान कहांसे पाऊ
मदत पडली महागात; सोन्याची माळ असल्याचे सांगून दोन लाखाला गंडा
बेवारस कुत्रे पकडण्याकरिता पालिका कर्मचाऱ्यांनी मागितली लाच
वकिलाच्या मुलीला शिवीगाळ करून तरुण पळाले, जुहू पोलिसांनी दोन तासांत शोधून...
ड्रग्ज पेडलर्ससह कफसिरप, गांजाचा साठा पकडला
खबर बेकायदा गुटखा वाहतुकीची; मिळाले 41 लाख
मालकाचे ब्लँक चेक चोरून वटवले, पैशांची अफरातफर करणाऱ्या अकाऊंटंटला अटक
धावपटू पालेंदरची आत्महत्या, ‘साई’चे चौकशीचे आदेश
…तर असा पराक्रम करणारी ती जगातली पहिली महिला ठरेल
‘अवनी’च्या बछड्यांसाठी मुंबई धावली, संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानातील तज्ञ यवतमाळमध्ये दाखल
देशी दारू दुकाने सकाळी आठलाच उघडणार
मुंबई | ठाणे | कोकण | पुणे
नाशिक | संभाजीनगर | नागपूर
देश | विदेश | क्रीडा
सामना भवन, दैनिक सामना मार्ग, प्रभादेवी,
मुंबई – ४०० ०२५
टेलीफोन: (०२२) ६६८८ ५५५५


Live @ श्रीमंत दगडूशेठ गणपती

महाराष्ट्र देशा - महाराष्ट्र देशा  मंगल देशा
Live @ श्रीमंत दगडूशेठ गणपती
Live @ श्रीमंत दगडूशेठ गणपती
शेअर करा.. आपल्या प्रियजनांना
ब्रह्मणस्पती मंदीर आकर्षक विद्युत रोषणाई
भाजपला राष्ट्रीय आपत्ती म्हणून सत्तेतून हद्दपार करुया : शरद पवार
मुंबई : शेतकरी आणि शेती व्यवसाय संकटात आहे, आत्महत्या वाढत आहेत, मात्र केंद्रातील व राज्यातील राज्यकर्त्यांना…
सावकारांपेक्षा सरकारी अधिकाऱ्यांमुळे शेतकरी अधिक त्रस्त : आ. विद्या…
महिनाअखेर पर्यंत मराठा आरक्षणाबाबत सर्व कायदेशीर प्रक्रिया पूर्ण करणार…
राज्य मागासवर्गीय आयोगाचा अभ्यास पूर्ण ; मराठा आरक्षणाचा अहवाल सरकारला…
भाजपमधील ‘धुळवडीचा’ राष्ट्रवादीला होणार फायदा
राज्य सरकार कधीही करो ‘मेगा भरती’,…
सुमेध म्हणतोय, ‘बेखबर कशी तू’
‘नशीबवान’ भाऊ आपल्या भेटीला
लहुजी वस्ताद साळवे यांच्यावरील चित्रपटाचे टीजर-पोस्टर…
‘मी पण सचिन’ १ फेब्रुवारीला मोठ्या पडद्यावर…
राज्य सरकार कधीही करो ‘मेगा भरती’, ‘महाराष्ट्र देशा’त…
सावकारांपेक्षा सरकारी अधिकाऱ्यांमुळे शेतकरी अधिक त्रस्त : आ. विद्या…
पिंपळगाव जोग्याच्या पाण्यासाठी रास्ता रोको
राज्य सरकार कधीही करो 'मेगा भरती', 'महाराष्ट्र देशा'त निघाली आहे 'महाभरती'
मराठा आंदोलनाचा पुन्हा भडका ; मराठा संवाद यात्रेला नगरमधून प्रारंभ
ब्रेकिंग : मराठा आरक्षण : आज नाही तर उद्या सादर होणार राज्य मागासवर्गीय आयोगाचा अहवाल
राज्य मागासवर्गीय आयोगाचा अभ्यास पूर्ण ; मराठा आरक्षणाचा अहवाल सरकारला सादर करणार
सावकारांपेक्षा सरकारी अधिकाऱ्यांमुळे शेतकरी अधिक त्रस्त : आ. विद्या चव्हाण
लहुजी वस्ताद साळवे यांच्यावरील चित्रपटाचे टीजर-पोस्टर प्रदर्शित
महिनाअखेर पर्यंत मराठा आरक्षणाबाबत सर्व कायदेशीर प्रक्रिया पूर्ण करणार : मुख्यमंत्री
भाजपमधील 'धुळवडीचा' राष्ट्रवादीला होणार फायदा
संविधानाला विरोध करणारे मराठ्यांना आरक्षण काय देणार


पांढ-या केसांची समस्या - HairStyles For Men

कमी वयात केस पांढरे होण्याची समस्या हल्ली सर्रास दिसून येते. काही जणांमध्ये आनुवंशिकता, तर काही जणांमध्ये पोषणअभावी आणि योग्य निगा न राखण्यामुळे ही समस्या उद्भवते. वेळेतच यावर उपचार केले, तर ही समस्या कमी होऊ शकते.
सर्वसामान्यपणे केस पांढरे होण्याची समस्या आपल्यापैकी अनेकांना भेडसावत असते. वेळी-अवेळी खाणं, केसांना योग्य पोषण न मिळणं, त्यांची निगा न राखणं अशा वेगवेगळ्या कारणांमुळे अगदी कमी वयातच पांढऱ्या केसांची समस्या आढळून येते. अशा समस्येवर उपाय म्हणून हेअर कलर्सचा वापर केला जातो. पण यामुळे केसांवर रासायनिक क्रिया होते. याचा परिणाम पांढरे झालेल्या केसांबरोबरच काळ्या केसांवरही होतो आणि हे केस पांढरे होतात. अशा वेळेस कमी प्रमाणात असणारे पांढरे केस लपवण्यासाठी मेंदीचा वापर करावा. यामुळे जे केस पांढरे आहेत ते काळ्या केसांमध्ये लपून जातील. याशिवाय मेंदीचा आणखी एक उपयोग म्हणजे शरीरातील उष्णतेचं प्रमाण आटोक्यात राहतं. याचं कारण म्हणजे मेंदी ही थंड प्रवृत्तीची आहे.
केस अचानक पांढरे होत नसतात. त्याची लक्षणं अगोदर दिसू लागतात. केसांच्या त्वचेलगत ज्या रक्तवाहिन्या असतात त्या कमी कार्यशील होतात. तसंच तैलग्रंथीतील तेल बाहेर टाकण्याचं प्रमाण कमी होतं. यामुळे त्वचा रुक्ष होते. त्वचा रुक्ष झाल्यावर केसांना आवश्यक असणारं अन्न कमी पडू लागतं. त्यामुळे केस रुक्ष होऊन त्यांना फाटे फुटायला लागतात. काही वेळेस तर केस मधूनच तुटायला लागतात. केसांचा रंग अगोदर पिंगट फिका वाटायला लागतो. कारण केसांना रंग देणाऱ्या मेलॅलिनचं प्रमाण कमी होत जातं आणि केस पांढरे होऊ लागतात. हे चक्र जर वेळीच लक्षात आलं, तर पांढऱ्या केसांची समस्या बऱ्यापैकी आटोक्यात येऊ शकते.
याचबरोबर महत्त्वाचं म्हणजे आपण जो शाम्पू वापरतो तो केसांना सूट होतो का, हे व्यवस्थित जाणून घ्या. कारण यातील रासायनिक दव्यं केसांना रंगकण देणाऱ्या दव्यावर परिणाम करू शकतात.
केसांची स्वच्छता हाही महत्त्वाचा मुद्दा आहे. केसांची निगा राखण्यासाठी केस वेळोवेळी आणि योग्य प्रकारे धुणं आवश्यक आहे. केसातील कोंडा, डोक्यात येणारा घाम यासारख्या अनेक कारणांमुळे केसांच्या मुळांशी संसर्ग (इन्फेक्शन) होतं. यामुळेही केसांचं आरोग्य बिघडायला सुरुवात होते.
काही जण केसांना अजिबात तेल लावत नाहीत, तर काही जण सतत केसांना तेल लावून ठेवतात. तेल लावलेले केस दोन-तीन दिवस धुतलेच जात नाहीत. यामुळे केसांमधील चिकटपणा वाढत जातो. तेल लावलेल्या केसांवर बाहेरील धूळ, माती चिकटून बसते. यामुळे जंतूंचा प्रार्दुभाव केसांच्या त्वचेशी वाढतो आणि केसांमध्ये सतत खाज येत राहते. यामुळे केस गळण्याबरोबर पांढरेही होतात. म्हणूनच केस धुण्याच्या फक्त आदल्या रात्रीच केसांना तेल लावावं आणि सकाळी केस स्वच्छ धुऊन घ्यावेत. यामुळे केसांचं आरोग्य सुधारतं.
कोणी कितीही सांगितलं, तरीही एकदा पांढरे झालेले केस नैसगिर्करीत्या परत काळे होत नाहीत. याचं कारण काय ते शोधण्यासाठी संशोधन सुरू आहे. पण केस पांढरे होण्यापूवीर् मात्र तुम्ही यांच्याकडे व्यवस्थित लक्ष देऊन निगा राखलीत, तर खरंच उपयोग होतो.
केसांची काळजी घेण्यासाठी काही टिप्स
न केसांना तिळाच्या तेलाने व्यवस्थित मसाज द्यावा.
न केस जास्त रुक्ष असतील, तर पार्लरमध्ये जाऊन एक्स्पर्टकडून ट्रीटमेण्ट घेण्यात दिरंगाई करू नये.
न आवळ्याचा उपयोग जेवणात करावा. आवळ्यात केश्य हा गुण आहे.
न जास्वंद, माका यासारख्या वनौंषधीचा केसांसाठी उपयोग करावा.
न आहरात तिखट पदार्थ र्वज्य करावेत.
न मोड आलेलं कडधान्य कच्चंं खावं.
« रोज धुवा केस बिनदिक्कत


माझी मुशाफिरी... A trekker's photodiary by Sandip Wadaskar: अंधारबन-गाढवलोट-खडसांबळे : लेण्यांच्या शोधात

शनिवार -रविवार अगदी ऑफिस ला दांड्या मारून सह्याद्रीत रमणाऱ्या टोळीतला एक स्वच्छंदी भटक्या. या अशा कित्येक भटकंती स्वहस्ते नोंदविलेला हा ब्लॉग.कधी कधी भटकत असताना सह्याद्रीला उपमा देताना त्याच्याबद्दल लिहिताना शब्द अपुरे पडतात , पण थोड्याफार वाचनाने,स्वानुभावाने आमच्या ट्रेकचे वृत्तांत आंतरजाळावर उतरविण्याचा माझा एक छोटासा प्रयत्न. हा ब्लॉग वाचुन तुमच्याही पायाला भिंगरी लागेल यात शंकाच नाही ,अर्थात तसे झाले तर या ब्लॉगचे सर्वात मोठे यश असेल.बाकीच्या गप्पा लेखांमधुन ,फोटोंमधुन होईलच
अंधारबन-गाढवलोट-खडसांबळे : लेण्यांच्या शोधात
पुर्वप्रकाशित लेख 'सह्याद्रील्या कुशीतली भटकंती' - लोकप्रभा अंक : ४ सप्टेंबर २०१५,पान क्र . ६९ च्या पुढे
गेल्या आठवड्यातच अंधारबनला जाऊन आलो. पुण्याच्या अगदी जवळ पाठमोऱ्या ताम्हिणी घाटाजवळ वसलेल्या दाट जंगलात मनमुराद भटकंती अनुभवली. आतापर्यंत आडवाटेवरचा मानल्या गेलेला सह्याद्रीच्या धारेवरच्या पायगाडीचा हा प्रवास पुन्हा एकदा मनात घर करुन गेला. या प्रवासातले प्रवासी मात्र सगळ्या प्रकारात मोडणारे  अगदी नेहमीच्या भटक्या मित्रांपासुन चिमुकल्या सह्यमित्रांपर्यंत पाच-एक डझनाचा गट घेऊन अंधारबन ते कोंकणातल्या भिरा धरणापर्यंतची वर्षासहल जोरात पार पडली. सुरवातीस पाऊस उदार होता पण नंतर मात्र त्याने जी काय पळी दिली ती ट्रेक संपला तरीही तो भेटलाच नाही. आणि सर्वात महत्वाचं म्हणजे वाटेत काडीचाही केर न करता,आरडाओरड न करता जवळपास १४ किमीचा ट्रेक यशस्वी झाला. अजुन एक, विशेष अभिनंदन प्रसादचं  अगदी नेहमीच्या भटक्या मित्रांपासुन चिमुकल्या सह्यमित्रांपर्यंत पाच-एक डझनाचा गट घेऊन अंधारबन ते कोंकणातल्या भिरा धरणापर्यंतची वर्षासहल जोरात पार पडली. सुरवातीस पाऊस उदार होता पण नंतर मात्र त्याने जी काय पळी दिली ती ट्रेक संपला तरीही तो भेटलाच नाही. आणि सर्वात महत्वाचं म्हणजे वाटेत काडीचाही केर न करता,आरडाओरड न करता जवळपास १४ किमीचा ट्रेक यशस्वी झाला. अजुन एक, विशेष अभिनंदन प्रसादचं  स्टोक कांगरी शिखर सर करुन आदल्या रात्रीच लेहवरून पुण्यात पोहोचलेला हा पठ्ठया अंधारबनचा ट्रेक लिड करायला सकाळीच हजर होता. क्या बात  स्टोक कांगरी शिखर सर करुन आदल्या रात्रीच लेहवरून पुण्यात पोहोचलेला हा पठ्ठया अंधारबनचा ट्रेक लिड करायला सकाळीच हजर होता. क्या बात  पहाटे पुण्यातून निघालेल्या गाड्या पिंप्रीच्या पाझर तलावाजवळ पोहोचल्या पोहोचल्याच योगीला विचारलेल्या प्रश्नाने आमचा अंधारबन ते खडसांबळ्याचा ट्रेक डोळ्यांसमोर तरळून गेला. काय योगी  पहाटे पुण्यातून निघालेल्या गाड्या पिंप्रीच्या पाझर तलावाजवळ पोहोचल्या पोहोचल्याच योगीला विचारलेल्या प्रश्नाने आमचा अंधारबन ते खडसांबळ्याचा ट्रेक डोळ्यांसमोर तरळून गेला. काय योगी  आठवतो का चना मसाला  आठवतो का चना मसाला  "हो ना, त्या खोपट्याजवळच पेटवली होती चुल", तीही वदली. बाकी तंगडतोड भारीच झाली होती म्हणा. आणि हो,अशा ट्रेकमध्येच भटकण्याची खरी मज्जा,घाटवाटा म्हटल्या की आमचा हा फार मोठा वीकपॉइंट बरं का
असो. तर वृतांत असा  फाल्गुनातली रखरखणारी दुपार पण सह्याद्रीतल्या घाटवाटा खुणावत होत्या. आणि दुग्धशर्करा योग म्हणजे होळीची तीन दिवस जोडुन आलेली सुट्टी पायांना अस्वस्थ करत होती,पण काही घरघुती कामं आड आल्यामुळे तीन दिवसाऐवजी दोन दिवसांचा प्लॅन आखावा लागला. आमचा सह्याद्री पावसाळ्यात जेवढा उदार असतो,तेवढं त्याचं प्रेम उन्हाळ्यात कमी झालेलं असतं,असं काहींना वाटतं.पण आम्हाला त्याच्या कणखरतेतही गारवा अनुभवण्याची खाज असतेच,वाढणाऱ्या उन्हाचा विचार करता प्लॅन जरा बेताचाच ठरवलेला बरा. म्हणजे रानमेव्याची चंगळ असली तरी पाण्याची बोंब  फाल्गुनातली रखरखणारी दुपार पण सह्याद्रीतल्या घाटवाटा खुणावत होत्या. आणि दुग्धशर्करा योग म्हणजे होळीची तीन दिवस जोडुन आलेली सुट्टी पायांना अस्वस्थ करत होती,पण काही घरघुती कामं आड आल्यामुळे तीन दिवसाऐवजी दोन दिवसांचा प्लॅन आखावा लागला. आमचा सह्याद्री पावसाळ्यात जेवढा उदार असतो,तेवढं त्याचं प्रेम उन्हाळ्यात कमी झालेलं असतं,असं काहींना वाटतं.पण आम्हाला त्याच्या कणखरतेतही गारवा अनुभवण्याची खाज असतेच,वाढणाऱ्या उन्हाचा विचार करता प्लॅन जरा बेताचाच ठरवलेला बरा. म्हणजे रानमेव्याची चंगळ असली तरी पाण्याची बोंब  आणि वरुन उग्र नारायणराव अजूनच उग्र होऊन आग ओकत असतात. त्यामुळे ट्रेक जरा गारच हवा नाही का  आणि वरुन उग्र नारायणराव अजूनच उग्र होऊन आग ओकत असतात. त्यामुळे ट्रेक जरा गारच हवा नाही का  स्वारगेटवरुन निघणारी सव्वा- दहाची एकमेव वांद्रे- वडूस्ते बस पकडून अंधारबनाची वाट जवळ करायची ठरलं. आणि परतीला खडसांबळ्याच्या उपेक्षित लेण्यांना भेट द्यायची,पुढचा प्लॅन परिस्थितीनुरुप
या वेळचे भिडू चौघंच  योगिता,प्रसाद,रेशमा आणि वडस्करांचा कुलदिपक. ठरल्याप्रमाणे सगळे वेळेवर हजर आणि नेहमीप्रमाणे रेशमा वेळेच्या आधी. गाडीची चौकशी करायला काउंटरवर गेलो तर नेहमीचा हेकेखोरपणा सांभाळुन साहेब बोलते झाले,"आहे बस,येईल इतक्यात ". कॅन्सल नाही ना होणार  योगिता,प्रसाद,रेशमा आणि वडस्करांचा कुलदिपक. ठरल्याप्रमाणे सगळे वेळेवर हजर आणि नेहमीप्रमाणे रेशमा वेळेच्या आधी. गाडीची चौकशी करायला काउंटरवर गेलो तर नेहमीचा हेकेखोरपणा सांभाळुन साहेब बोलते झाले,"आहे बस,येईल इतक्यात ". कॅन्सल नाही ना होणार , माझ्या या प्रश्नाकडे साफ दुर्लक्ष करून खाकी आणि जाड कातडीचा तो प्राणी पुन्हा आपल्या कामात मग्न झाला. पुलंनी दुकानदार अन् ग्राहक यांच्यामधलं नातं एकाच वाक्यात सांगितलं आहे ते म्हणजे "दुकानात सर्वात जास्त दुर्लक्षित असलेली गोष्ट म्हणजे गिर्हाइक " त्याच धर्तीवर "येस्टी महामंडळाच्या चौकशी कक्षावर सगळ्यात जास्त दुर्लक्षिलेली गोष्ट म्हणजे प्रवासी " असंच म्हणावं लागेल. असु दे,प्रत्येकाला आपली ओळख जपावी लागते,ते सोडुन कसं चालणार. गाडी वेळेच्या वीस मिनीट उशीरा आली,म्हणजे वेळेवरच आली म्हणायची. मोजून आम्ही चार अन् ते दोघे असा ऐवज घेऊन तो लाल डब्बा एकदाचा मार्गस्थ झाला. शहरातील गर्दी अन् रहाटगाड्यातून मार्ग काढित गाडी चांदणीचौकातून ताम्हिणी घाटाकडे रवाना झाली आणि कॉलेजच्या आठवणींना परत एकदा उजळणी मिळाली.
पुण्यापासून हाकेच्या अंतरावर अशी बरीच ठिकाणं आहेत,जी पावसात अगदी भरभरून हसत असतात,तिथल्या फुलांमध्ये,पानांमध्ये,दाटलेल्या धुक्यामध्ये अन् भरून आलेल्या नभांमध्ये,तिथल्या कोसळणाऱ्या महामूर पावसामध्ये. त्यातच मोडणारं ताम्हिणी घाट हे अक्षरशः वेड लावणारं ठिकाण. इथून निघालो की कॉलेज मध्ये असताना घाटात खालेल्ल्या वडापावची चव अजूनही आठवते. ही चव जिभेवर रेंगाळत असतानाच रेश्माची भूक जागी झाली, मला भूक लागली  ह्या मुलीची भूक म्हणजे एक अवघड प्रकरण आहे. दुपारच्या जेवणाची वेळ झालीच होती म्हणा. पिंपरी गावात उतरलो तर अंधारबनाची वाट अलीकडूनच वर जाते ही नवीन माहिती मिळाली,मग गावातून पाण्याच्या बाटल्या भरून मागे चालायला सुरुवात केली. बस मध्ये एका शाळकरी मुलीने सांगितल्याप्रमाणे एका तळ्याजवळ पोहोचलो. आणि खरं सांगतो तळ काय सुंदर होतं, चौफेर डोंगररांगेने वेढलेला हा परिसर आणि त्यात हा पाझर तलाव. स्वारी एकदम खुष, उन्हाळ्या दिवसात दिवसात अशी ठिकाणं मनात घर करून जातात. अशा रम्यं तळ्याकाठी चुल मांडून दुपारच्या जेवणाचा बेत आखायचा हा विचारच खुप गोड होता हो  ह्या मुलीची भूक म्हणजे एक अवघड प्रकरण आहे. दुपारच्या जेवणाची वेळ झालीच होती म्हणा. पिंपरी गावात उतरलो तर अंधारबनाची वाट अलीकडूनच वर जाते ही नवीन माहिती मिळाली,मग गावातून पाण्याच्या बाटल्या भरून मागे चालायला सुरुवात केली. बस मध्ये एका शाळकरी मुलीने सांगितल्याप्रमाणे एका तळ्याजवळ पोहोचलो. आणि खरं सांगतो तळ काय सुंदर होतं, चौफेर डोंगररांगेने वेढलेला हा परिसर आणि त्यात हा पाझर तलाव. स्वारी एकदम खुष, उन्हाळ्या दिवसात दिवसात अशी ठिकाणं मनात घर करून जातात. अशा रम्यं तळ्याकाठी चुल मांडून दुपारच्या जेवणाचा बेत आखायचा हा विचारच खुप गोड होता हो  चुल मांडल्या गेली,लगेच पंधरा मिनिटात रेडी-टू-सर्व्ह चना मसाला तयार झाला. अजुन एक म्हणजे योगीने घरून आणलेल्या वाटाणा घालुन तयार केलेल्या हिरव्या मिर्चीचा ठेचा दणकाच उडवून गेला. जेवणं तर अशी झाली होती की आडवे झालो असतो तर ट्रेक झाला असता आडवा, पण मनावर धोंडा ठेऊन सिनेर खिंडीकडे ट्रेकस्थ झालो तेव्हा दुपारचे साधारण अडीच झाले होते, अगदी वामकुक्षीची वेळ म्हणायला हरकत नाही म्हणजे ती होतीच. पण परवानगी नव्हती कारण आजच आम्हाला नागशेत पर्यंतचा लांबच लांब पल्ला गाठायचा होता.
वीर नावजी बलकवडेच्या स्मारकाजवळ पाण्याच्या बाटल्या भरून घेतल्या. आता पुढचे दोन- अडीच तास इथल्या पाण्यावाचून पर्याय नाहीये. त्यामुळे पाण्याच्या रंगाकडे बघुन आढेवेढे न घेता आपापल्या पाणपिशव्या भरून घ्याव्यात. सिनेर खिंडीतलं हे स्मारक म्हणजे पायवाटेच्या उजव्या बाजुला थोडं वर एक मोठा दगड आणि त्यावर कोरलेली नावजी यांची प्रतीकात्मक मुर्ती अन् एक शिलालेख. बाजूलाच शेंदूर थापलेली वाघजाईदेवीची मुर्ती. बस एवढंच  येथूनच झालेलं भिरा धरणाचे दर्शन आणि कुंडलिका नदीच्या उगमाजवळून सुरू झालेली दरी डोळे विस्फारुन गेले. आपण जिथे उभे असतो अगदी तेथूनच या प्रसिद्ध दरीची सुरवात होते. पावसात दोन्ही बाजूंच्या कड्यांवरून कोसळणारे पाणी एकवटुन कुंडलिका नदी येथून उगम पावते. येथूनच दरीतल्या कुंडलिका,नावजी अन् अंधारबन या सुळक्यांचे आणि कोंकणातल्या भिरा अर्थात उन्नई धरणाचे मनमोहक दर्शन झाले.
आता एकच करायचं,आपली पायगाडी टॉप गेअरमध्ये घालुन वारीला सुरुवात करायची आणि सपाटीवर चालण्याची मजा अनुभवत फक्त सुंदर निसर्ग जगायचा  आम्हीही ट्रेकस्थ झालो तेव्हा नारायणराव अगदी पिकपॉईंटवर होते,मात्र थोड्याच वेळात अंधारबनाने आम्हाला त्याच्या कवेत सामावून घेतलं. आता आम्ही दरीच्या पलीकडील बाजूस घनदाट जंगलातुन चालत होतो. रान एवढं दाट की सूर्यकिरणांनाही जमिनीला स्पर्श करण्याची सहज मुभा नाही. जंगलाचा पहिला टप्पा ओलांडून बाहेर पडलो तर खालच्या कुंडातला नैसर्गिक स्विम्मिंग पुल साद घालुन गेला. भर उन्हाळ्यात अशी संधी सोडणार कोण.अगदी म्हशी डबक्यात डूंबाव्यात तसे आम्ही कीतीतरी वेळ त्यात पहुडत होतो. नागशेतपर्यंतचा पल्ला आठवताच भानावर आलो आणि परत पायगाडी सुरू झाली. मोकळ्या पठारावरून परत एकदा कुंडलिका दरीचं अफलातून दर्शन झालं. पुढ्यातल्या सरळसोट कातळकड्याच्या माथ्यावरुन अगदी रांगेत कोसळणारे धबधबे,याची आपण या भर उन्हाळ्यात फक्त कल्पनाच करू शकतो. बाहेर उन्हात काहिली होत असताना आत मात्र गारगार सावलीचं छप्पर सुखावुन जात होतं. निरनिराळ्या झाडांचा सुगंध पार छाती फुगुन आत शिरत होता, मध्येच एखाद्या माकडाचा आवाज, पक्ष्यांच्या सुमधुर गाण्याची मेजवानी मन प्रफुल्ल करीत होती. कित्येक ठिकाणी शिकारींसाठी लावलेले सापळे डुक्करांचे अस्तित्व जाणवून देत होते. खरंच नावाप्रमाणे ही वाट म्हणजे अंधारबनच  आम्हीही ट्रेकस्थ झालो तेव्हा नारायणराव अगदी पिकपॉईंटवर होते,मात्र थोड्याच वेळात अंधारबनाने आम्हाला त्याच्या कवेत सामावून घेतलं. आता आम्ही दरीच्या पलीकडील बाजूस घनदाट जंगलातुन चालत होतो. रान एवढं दाट की सूर्यकिरणांनाही जमिनीला स्पर्श करण्याची सहज मुभा नाही. जंगलाचा पहिला टप्पा ओलांडून बाहेर पडलो तर खालच्या कुंडातला नैसर्गिक स्विम्मिंग पुल साद घालुन गेला. भर उन्हाळ्यात अशी संधी सोडणार कोण.अगदी म्हशी डबक्यात डूंबाव्यात तसे आम्ही कीतीतरी वेळ त्यात पहुडत होतो. नागशेतपर्यंतचा पल्ला आठवताच भानावर आलो आणि परत पायगाडी सुरू झाली. मोकळ्या पठारावरून परत एकदा कुंडलिका दरीचं अफलातून दर्शन झालं. पुढ्यातल्या सरळसोट कातळकड्याच्या माथ्यावरुन अगदी रांगेत कोसळणारे धबधबे,याची आपण या भर उन्हाळ्यात फक्त कल्पनाच करू शकतो. बाहेर उन्हात काहिली होत असताना आत मात्र गारगार सावलीचं छप्पर सुखावुन जात होतं. निरनिराळ्या झाडांचा सुगंध पार छाती फुगुन आत शिरत होता, मध्येच एखाद्या माकडाचा आवाज, पक्ष्यांच्या सुमधुर गाण्याची मेजवानी मन प्रफुल्ल करीत होती. कित्येक ठिकाणी शिकारींसाठी लावलेले सापळे डुक्करांचे अस्तित्व जाणवून देत होते. खरंच नावाप्रमाणे ही वाट म्हणजे अंधारबनच  पायाखाली येणाऱ्या पानगळीचा करकर आवाज तेवढा,बाकी सगळी शांतता. आणि पायवाट म्हणाल तर साधी सरळ. कुठेही चढाई नाही अथवा चुकण्याची भिती नाही. पुढे नावापुरता लागणारा एक चढ चढुन गेलो की आपण मोकळ्या पठारावर येतो. उजव्या बाजूला भलामोठा डोंगर खुणावत असतो. थोडं पुढे गेलो की पठारावरून उजव्या बाजूला सुधागड,सरसगड, आभाळात घुसलेल्या तैल्बैलाच्या जुळ्या कातळभिंती(इथुन त्या एकसंध वाटतात) आणि म्हातोबा डोंगराच्या पायथ्याशी निवांत पहुडलेला चौकोनी घनगड हे सर्व सह्यसखे दर्शन देतात. अन् डाव्या बाजूला अजूनच भेदक झालेलं कुंडलिका नदीचं खोरं भिती दाखवून जातं.तम्हिणी घाटातल्या गाड्या खेळण्यातल्या वाटाव्या,अशा धावत असतात. उघड्यावर एका झाडाखाली विसावलेली विठ्ठल-रुक्मिणीची मुर्ती हिर्डि गाव जवळ आल्याचं खुणावुन गेली. आणि अर्ध्या तासाची वाट तुडवून आम्ही गाव गाठलं. ऐन सह्यधारेवर वसलेलं हे गाव मावळतीला शांत भासत होतं,जणु गावात कोणी नाहीच  पायाखाली येणाऱ्या पानगळीचा करकर आवाज तेवढा,बाकी सगळी शांतता. आणि पायवाट म्हणाल तर साधी सरळ. कुठेही चढाई नाही अथवा चुकण्याची भिती नाही. पुढे नावापुरता लागणारा एक चढ चढुन गेलो की आपण मोकळ्या पठारावर येतो. उजव्या बाजूला भलामोठा डोंगर खुणावत असतो. थोडं पुढे गेलो की पठारावरून उजव्या बाजूला सुधागड,सरसगड, आभाळात घुसलेल्या तैल्बैलाच्या जुळ्या कातळभिंती(इथुन त्या एकसंध वाटतात) आणि म्हातोबा डोंगराच्या पायथ्याशी निवांत पहुडलेला चौकोनी घनगड हे सर्व सह्यसखे दर्शन देतात. अन् डाव्या बाजूला अजूनच भेदक झालेलं कुंडलिका नदीचं खोरं भिती दाखवून जातं.तम्हिणी घाटातल्या गाड्या खेळण्यातल्या वाटाव्या,अशा धावत असतात. उघड्यावर एका झाडाखाली विसावलेली विठ्ठल-रुक्मिणीची मुर्ती हिर्डि गाव जवळ आल्याचं खुणावुन गेली. आणि अर्ध्या तासाची वाट तुडवून आम्ही गाव गाठलं. ऐन सह्यधारेवर वसलेलं हे गाव मावळतीला शांत भासत होतं,जणु गावात कोणी नाहीच  कोणाला तरी रस्ता विचारून वाटनिश्चिती करायची होती.
बऱ्याच वेळाने एक बाबा आमच्याकडे येताना दिसले, नमस्कार-चमत्कार झाला आणि नागशेतची वाट विचारली. म्हटले,"चला,म्या दावतो वाट" असे म्हणून ते त्यांच्या घरात शिरले. तेवढ्यात एक मावशीबाय बाहेर येऊन, "आवो,सरळ वाट हाय. कशाला त्या बाप्याला घेऊन चालला, लयी बडबडा हाय बगा त्यो " आम्हाला हसुच येत होतं. असु दे. बाबानी आम्हाला नागशेत फाट्याला आणुन सोडलं आणि निरोप घेतला.इथुन डावीकडची वाट भिरा गावात उतरते तर उजवीकडे नागशेत. दिवाकरराव पश्चिमेकडे कलायला सुरुवात झाली आणि आम्हीही पश्चिमेचीच वाट धरून कोंकणात उतरायला सुरुवात केली. या घाटाचं नाव गाढवलोट,कारण काय तर म्हणे या वाटेने गाढवं कड्यावरून घसरुन मेली होती. काय विचित्र नावं असतात नाही. पण साध्या तुप-मीठाला हिर्डिकरांना नागशेत किंवा भिरा जवळ करावं लागतं. हिर्डिपासुन घुटक्याचा रस्ता झाला तर,गावातली ही समस्या सुटण्याची शक्यता आहे. उतार वाढत चालला तसा कोंकणातला दमटपणा वाढत होता.पण मावळतीचा गारवा अन् आजुबाजुला असलेल्या झाडोऱ्यातून वाट काढत खालच्या पदरात पोहोचलो तेव्हा दिवाकराचा लालभडक ठिपका झाला होता. शेताडातून वाट तुडवत नागशेतला पोहोचलो तेव्हा बराच अंधार झाला होता.
गाढवलोट उतरून आलो, या आमच्या वाक्यावर गावकरी विश्वासच ठेवायला तयार नव्हते. नुकताच शिमगा उधळून झाला होता, त्यामुळे गावात लगीनघाई सारखी लगबग दिसत होती. आमच्या भोवती गराडा पडला आणि मग कौतुक वाहू लागलं. खास करुन आमच्या सोबतच्या साळकाई - माळकाईचे. "पिंप्रीपासुन चालत आलाव ",असं एका मावशीने विचारल्यावर उगीच त्यांच्या अंगावर मूठभर मास वाढलं. असो. कौतुकसमारंभ पार पाडून मुक्कामाला जागा म्हणून बाजूलाच मंदिर असल्याची माहिती मिळाली. पोलीसपाटलांना ओळखपत्र वगैरे दाखवून झालं. पण बाजुच्या मंदिरात गावकी चाललेली. ज्यांना माहिती नाही त्यांच्यासाठी, गावकी म्हणजे बैठी ग्रामसभा, वर्षभराचा आढावा,हिशोब वगैरे,इत्यादीचं चर्चापीठ. शहरात कामासाठी गेलेली चाकरमानी सणासुदीला चार दिवस गावात येऊन आपल्या आप्तांसोबत सण साजरे करतात. बाकी कोंकणात गणेशोत्सव आणि होळी म्हटलं की नुसती धमाल,नाही महाराजा ",असं एका मावशीने विचारल्यावर उगीच त्यांच्या अंगावर मूठभर मास वाढलं. असो. कौतुकसमारंभ पार पाडून मुक्कामाला जागा म्हणून बाजूलाच मंदिर असल्याची माहिती मिळाली. पोलीसपाटलांना ओळखपत्र वगैरे दाखवून झालं. पण बाजुच्या मंदिरात गावकी चाललेली. ज्यांना माहिती नाही त्यांच्यासाठी, गावकी म्हणजे बैठी ग्रामसभा, वर्षभराचा आढावा,हिशोब वगैरे,इत्यादीचं चर्चापीठ. शहरात कामासाठी गेलेली चाकरमानी सणासुदीला चार दिवस गावात येऊन आपल्या आप्तांसोबत सण साजरे करतात. बाकी कोंकणात गणेशोत्सव आणि होळी म्हटलं की नुसती धमाल,नाही महाराजा  होय महाराजा  जेवढा दिवाळीला फटाक्यांचा प्रकाश होत नाही त्यापेक्षा जास्त इथली चौकातली होळी आसमंत उजळून सोडते. मंदिरात गावकी चालली होती अन् पुढ्यात कालच्या पेटलेल्या होळीचा निखारा अजूनही जिवंत होता. पौर्णिमेच्या दुसऱ्या दिवशीचा चंद्रप्रकाश हळूहळू पसरू लागलेला. इथे सभा संपायला वेळ लागेल म्हणून गावातल्या दुसऱ्या मंदिराकडे आम्ही मोर्चा वळवला.
गावाच्या दुसऱ्या टोकावर वसलेलं हे ऐसपैस मंदिर मुक्कामाला अगदी साजेशी जागा होती. पथाऱ्या पसरून सरपण गोळा केलं. आकाशात चंद्रप्रकाश लक्ख झाला होता,खाली चुलीवर नेहमीप्रमाणे सुपचा बेत शिजत होता. गावापासून थोडं अंतरावर असल्यामुळे इकडे सगळी शांतताच होती. पूर्वेकडचा सह्यकणाही चंद्रप्रकाशात उजळून निघाला होता. अशा वेळी गरमागरम सुपचे घोट घेत आशाताईंचे नक्षत्रांचे देणे जर कानावर पडले तर  अहाहा  लागलीच सॅकमधुन मोबाइल बाहेर आला आणि "चांदण्यात फिरताना" अगदी वर्मावरच घाव बसला. आता कुठे रात्र सुरू झालीये, अजुन कीतीतरी वेळ या चांदोबाचं तेज मनभरून अनुभवू शकणार, व्वा  "तरुण आहे...रात्र अजूनी" या कल्पनेनेच मन आनंदुन गेलं. मग तीही आली "चांदणे शिंपित"  "तरुण आहे...रात्र अजूनी" या कल्पनेनेच मन आनंदुन गेलं. मग तीही आली "चांदणे शिंपित"  काय जादू आहे ना गाण्यात  काय जादू आहे ना गाण्यात  निखळ आणि शुध्दतेचा एक अप्रतिम आविष्कार. सह्यादीच्या कुठल्यातरी कड्यांवर रात्रीचा मुक्काम ठोकुन असाल तर आशाताईंना किमान एकदा ऐका,त्याक्षणी तुम्हाला "तुम्हीच" असल्याचा साक्षात्कार झाल्याशिवाय राहणार नाही. बाकी आहेच आपलं रोजचं, तेव्हा ते "तुम्ही" नसताच मुळी. ही वाट दुर जाते स्वप्नामधील गावा, या ओळी ऐकत कडेकपारीतून वाट काढत एखाद्या गावात पोहोचण्यात जी मजा आहे ना  निखळ आणि शुध्दतेचा एक अप्रतिम आविष्कार. सह्यादीच्या कुठल्यातरी कड्यांवर रात्रीचा मुक्काम ठोकुन असाल तर आशाताईंना किमान एकदा ऐका,त्याक्षणी तुम्हाला "तुम्हीच" असल्याचा साक्षात्कार झाल्याशिवाय राहणार नाही. बाकी आहेच आपलं रोजचं, तेव्हा ते "तुम्ही" नसताच मुळी. ही वाट दुर जाते स्वप्नामधील गावा, या ओळी ऐकत कडेकपारीतून वाट काढत एखाद्या गावात पोहोचण्यात जी मजा आहे ना  खरं सांगतो,शब्दच नाही. नभ उतरू आलं,या गाण्याने पुढच्या चार महिन्यात धडकु पाहणाऱ्या वरूणराजाची चाहूल लागुन गेली. साग्रसंगीत सुपोत्सव झाल्यावर मंदिराच्या पायऱ्यांवर येऊन गप्पा मारत बसलो त्यात, नभांगणातील चंद्ररावही येऊन सामील झाले. पण गारव्याने जोर धरला तसा गप्पांचा फड आवरता घेत टेंटमध्ये शिरलो ते पहाट होईपर्यंत
सकाळचा चहा घेऊन खडसांबळ्याच्या लेण्याकडे चालायला लागलो तेव्हा ऊन बरंच वर आलं होतं. वाट दाखवायला कोणीच नव्हतं,त्यामुळे आता खरी कसोटी लागणार असं दिसत होतं. कारण ह्या लेण्या शोधायच्या म्हणजे एक दिव्य काम. एकवेळ किल्ला आपल्या डोळ्यासमोर असतो,चुकलेली वाटही लवकर गवसते. गेल्यावेळेसची ठाणाळे लेणी शोधयात्रा चांगलीच अंगावर आलेली. पुढ्यात लेणी दिसत असताना तिथपर्यंत जाणारी वाट शेवटपर्यंत नाही सापडली.पण यावेळी जमेची बाजु एकच, आता पावसाळा नव्हता. काल गावकऱ्यानी सांगितल्याप्रमाणे समोरच्या डोंगराच्या पोटात खडसांबळे लेणी आहेत. ओढा ओलांडून आदिवासी पाडया पर्यंतची आमची स्वारी निघाली. उघड्या रानमाळावरून चालताना चांगलच रापुन निघालो,अक्षरशः घामटं काढलं उन्हाने. घामाने निथळत एका मोठ्या आंब्याखाली बुड टेकवलं. दात आंबून येइस्तोवर कैऱ्या अन् बोरं पाडून पोटभर चापली. मस्त आराम झाला आणि भानावर येऊन परत लेण्यांकडे मोर्चा वळवला. बोडकं रान सोडून वाट जंगलात शिरली. लेण्यांचा डोंगर डाव्या बाजूला राहिला. वाटेनेच जंगलात शिरत गेलो,लेण्यांचा मात्र दुरदुरपर्यंत पत्ता नव्हता. आता अजुन थोडं पुढे गेलो असतो तर केवणीच्या पठारावर पोहोचलो असतो. एकदोनदा मागेपुढे करुन झालं,निष्फळ  आता ऊर्जाही संपत आली,भुका लागल्या होत्या. शोधमोहिम अंगलट येणार असं दिसत होतं. आजुबाजुला मानवी अस्तित्वाचा मागमुसही नव्हता. जेवणं आटोपून परत एकदा प्रयत्न करायचे ठरले आणि नेमकी एक म्हातारी आजीबाई पानगळ तुडवत आमच्यासमोर उभी ठाकली. काय आनंद झाला म्हणून सांगु. आजीबाई निघाल्या होत्या माथ्यावर घुटक्याला डोक्यावरचं बोचकं सांभाळत.
आजीच्या कृपेने लेणी गावली अन् जीव भांड्यात पडला. वाट अक्षरशः हरवलेली, झाडोरा तोडतच साफ केली. थोडं पुढं गेल्यावर वरच्या अंगाला एकदाची वाकण दिसली. पायऱ्या चढत असतानाच आत एखाद जनावर तर नाही ना  याची खातरजमा करुन लेण्यांमध्ये पाय ठेवला. वासुदेव बळवंत फडक्यांनी ह्या लेण्यांचा उपयोग इथे लपण्यासाठी कसा केला असेल याची प्रचिती आली. या अडगळीत लपल्यावर कुणाला गावायचा माणुस  याची खातरजमा करुन लेण्यांमध्ये पाय ठेवला. वासुदेव बळवंत फडक्यांनी ह्या लेण्यांचा उपयोग इथे लपण्यासाठी कसा केला असेल याची प्रचिती आली. या अडगळीत लपल्यावर कुणाला गावायचा माणुस  जुन्या व्यापारी मार्गावर कोरलेल्या लेण्यांपैकीच हे डोंगरातलं अप्रतिम लेण  जुन्या व्यापारी मार्गावर कोरलेल्या लेण्यांपैकीच हे डोंगरातलं अप्रतिम लेण  इसवीसनपूर्व दुसऱ्या शतकात या लेण्यांची निर्मिती केली असावी. पायऱ्या चढुन गेलो की आपण ऐसपैस अशा विहारात प्रवेश करतो आणि समोरच स्तूप लक्ष वेधून घेतं. आजुबाजुला बौद्ध भिक्कूंसाठी बांधलेली गृह काळाच्या ओघात ढासळलेली आढळतात. याच्या बाजूला पण एक विहार आहे,कदाचित त्याही पलीकडे अजून असतील पण आता दगडमातीने सगळे बुजलेले आहेत. इकडेतिकडे डोकं घालुन आम्ही एका ओबडखाबड जमिनीवर दिली पाऊण- एक तास ताणुन. जाग आली तेव्हा एकदम उत्साह संचारला. डोळ्यांसमोर असा लक्ख प्रकाश पडल्यासारखा,हरवलेल्या वाटा गवसल्यासारखं  इसवीसनपूर्व दुसऱ्या शतकात या लेण्यांची निर्मिती केली असावी. पायऱ्या चढुन गेलो की आपण ऐसपैस अशा विहारात प्रवेश करतो आणि समोरच स्तूप लक्ष वेधून घेतं. आजुबाजुला बौद्ध भिक्कूंसाठी बांधलेली गृह काळाच्या ओघात ढासळलेली आढळतात. याच्या बाजूला पण एक विहार आहे,कदाचित त्याही पलीकडे अजून असतील पण आता दगडमातीने सगळे बुजलेले आहेत. इकडेतिकडे डोकं घालुन आम्ही एका ओबडखाबड जमिनीवर दिली पाऊण- एक तास ताणुन. जाग आली तेव्हा एकदम उत्साह संचारला. डोळ्यांसमोर असा लक्ख प्रकाश पडल्यासारखा,हरवलेल्या वाटा गवसल्यासारखं  पुढच्या प्रवासाला लागलो तेव्हा दुपारचे पावणेतीन झाले असतील.
खालच्या आदिवासी पाड्यातल्या ओढ्यावरून बाटल्या भरून घेतल्या आणि खडसांबळयाकडे चालायला सुरवात केली. उन्हाचा दाह चांगलाच जाणवत होता. बाटल्यामधले पाणीही गरम झाले होते,पाण्याची तहान काही जात नव्हती. पण गाव येण्यावाचून पर्याय नव्हता. सुधागड अन् तैलबैलच्या जुळ्या भिंती उजवीला ठेवत ठाकरवाडी गाठली तेव्हा देहाचं अक्षरशः पोतेरं होऊन घाम निथळत होता. वाडीतल्या एकमेव दुकानाजवळ बसकन मांडली अन् दुकानात जे मिळेल त्यावर ताव मारायला सुरवात केली. आमचा आत्मा शांत झालेला पाहून पुढ्यातला आमचा कोंकणसखा भोरपगड आमच्याकडे मंद स्मितहास्य करीत होता आणि आम्ही मात्र ठाकरवाडी-पाली या बसची शेवटच्या वेळेची वाट बघत बसलो.....
Private गाडी असेल तर मुंबई वरून कुठे यावे लागेल
(click her for previous part)मुल्हेर ची गाठभेट झाली आणि भरल्या अंतःकरणाने आम्ही हरगडाचा निरोप घेत मुल्हेरगावात शिरलो. चुकल्या चुकल्यासारख...
ब्लॉगस्वरूप हा लेख साप्ताहिक लोकप्रभाच्या "12 जुन 2015" या अंकात प्रकाशित झालेला आहे , त्याची epaper -link : लोकप्रभा अंक १२ ज...
सध्या माझा देवराई या विषयामध्ये इंटेरेस्ट वाढत चाललाय. म्हणजे तो माझा आधीपासूनच जिव्हाळ्याचा विषय आहे मात्र मधल्या काळात थोडा पुसट होत गे...
अंधारबन-गाढवलोट-खडसांबळे : लेण्यांच्या शोधात
पुर्वप्रकाशित लेख 'सह्याद्रील्या कुशीतली भटकंती' - लोकप्रभा अंक : ४ सप्टेंबर २०१५,पान क्र . ६९ च्या पुढे गेल्या आठवड्यातच अंधार...
 घरातुन बाहेर पडताना ओलांडला जातो. आपण रोज ओलांडतो, पर्याय नसतो. नाहीतर रोजच्या भाकरीची सोय कशी होणार. पण त्याला खऱ्या अर्थाने ओ...
वनदुर्ग किल्ले वासोटा - नागेश्वरची अद्भुत गुहा
कोयना (शिवसागर) जलाशय All the photos and content © Sandip Wadaskar कधी स्वित्झर्लंडला गेलात का हो  मग तुम्हाला युरोपियन लेक डेस्टीन...
सध्या माझा देवराई या विषयामध्ये इंटेरेस्ट वाढत चाललाय. म्हणजे तो माझा आधीपासूनच जिव्हाळ्याचा विषय आहे मात्र मधल्या काळात थोडा पुसट होत गे...
लोकप्रभा : १२ जुन २०१५
लोकप्रभा : १९ डिसेंबर २०१४
लोकप्रभा : २ मे २०१४
लोकप्रभा : २५ डिसेंबर २०१५
लोकप्रभा : ४ सप्टेंबर २०१५
अंधारबन-गाढवलोट-खडसांबळे : लेण्यांच्या शोधात


agriculture news in marathi, Farmers agitation starts in country | Agrowon

Agrowon च्या बातम्यांसाठी सबस्क्राईब करा
Agrowon च्या महत्वाच्या बातम्यांची आणि ब्रेकिंग न्यूजची नोटिफिकेशन्स तत्काळ मिळविण्यासाठी सबस्क्राईब करा.
* आपण नोटिफिकेशनसंबंधी हवे ते बदल ब्राऊजर सेटिंग्जमध्ये जाऊन कधीही करू शकता.
देशासह राज्यात शेतकरी संपाला सुरवात...
देशासह राज्यात शेतकरी संपाला सुरवात...
शुक्रवार, 1 जून 2018
पुणे: राष्ट्रीय किसान महासंघाने पुकारलेल्या राजव्यापी बंद ला राज्यात आज(शुक्रवार) पासून प्रारंभ झाला आहे. १० जून पर्यंत संप सुरु असणार आहे. मुंबई, नाशिक, कोल्हापूर, नागपूर, सांगली, परभणी, सातारा, जळगाव आदी राज्यातील बहुतांशी बाजार समित्यात शेतमालाची नियमित आवक असली तरी काही भागात दुधाचे टँकर अडवून दूध रस्त्यावर ओतण्याचे प्रयत्न आंदोलकडून सुरू आहे.
पुणे: राष्ट्रीय किसान महासंघाने पुकारलेल्या राजव्यापी बंद ला राज्यात आज(शुक्रवार) पासून प्रारंभ झाला आहे. १० जून पर्यंत संप सुरु असणार आहे. मुंबई, नाशिक, कोल्हापूर, नागपूर, सांगली, परभणी, सातारा, जळगाव आदी राज्यातील बहुतांशी बाजार समित्यात शेतमालाची नियमित आवक असली तरी काही भागात दुधाचे टँकर अडवून दूध रस्त्यावर ओतण्याचे प्रयत्न आंदोलकडून सुरू आहे.
दरम्यान, मध्य प्रदेश, गुजरात, राजस्थानातही शेतकरी संपास प्रारंभ झाला असून येथे अनेक ठिकाणी चांगला प्रतिसाद मिळत असल्याचे वृत्त आहे. देशातील १३० शेतकरी संघटना या संपात सहभागी झाल्या आहेत. महाराष्ट्रात काही शेतकरी संघटना यात सहभागी होणार नसून काहींनी आज धरणे आंदोलनाचा इशारा दिला आहे.
कोल्हापुरात भाजीपाला मार्केट ला साप्ताहिक सुट्टी असल्याने संपाचा परिणाम जाणवला नाही. कांदा बटाट्याची आवक नियमित झाली. दुधाचे टँकर ही नियमितपणे रवाना झाल्याची माहिती दूध संघाच्या प्रतिनिधींनी दिली.
पुणे जिल्ह्यातील खेड शिवापूर मार्गावर दूध टॅंकर शेतकरी आंदोलनकांनी अडवला. दूध रस्त्यावर ओतले. नाशिक जिल्ह्यातील सायखेड्यात दूधाचा टॅंकर अडविण्याचा शेतकऱ्यांनी प्रयत्न केला. या वेळी पोलिसांना हस्तक्षेप करावा लागला. विदर्भात पहिल्या दिवशी व्यहवार सुरळीत सुरू होते. नागपूर बाजारसमिती सौदे नियमितपणे सुरू होते.
औरंगाबाद -कन्नड मार्गावर गल्ले बोरगाव येथील शेतकऱ्यांनी रस्त्यावर दूध सांडून केला शासनाच्या धोरणाचा निषेध केले. औरंगाबाद येथे शेतकरी संपानिमित्ताने सकाळी 11 वाजता स्थानिक क्रांती चौकात क्रांती मशाल पेटविली जाणार आहे. लासुर स्टेशन परिसरातील पिंपळगाव येथे दूध वाटप होणार आहे.संपाची धार उद्या तीव्र होईल अशी माहिती विजय काकडे पाटील यांनी दिली. सांगली, सातारा, जळगाव, चाळीसगाव, परभणी बाजारसमित्यांमध्ये पहिल्या दिवशी तरी सर्व व्यवहर सुरळीत सुरू राहिले.
संप पूर जळगाव दूध मध्य प्रदेश गुजरात राजस्थान शेतकरी संप महाराष्ट्र आंदोलन agitation पुणे खेड नाशिक nashik विदर्भ vidarbha नागपूर nagpur औरंगाबाद सकाळ विजय victory चाळीसगाव परभणी
उगवत्या सूर्याच्या देशातील मोहक शेती
ह वाई वाहतुकीच्या माध्यमातून एखाद्या राष्ट्राचे विमानतळ पाहताना ते राष्ट्र कसे असेल याचा आपणास नि
...तरच वाढेल डाळिंब निर्यात
फॉस्फोनिक ॲसिडच्या अंशामुळे (रेसिड्यू) डाळिंबाची निर्यात घटली असून, त्याचा फटका राज्यातील उत्पादक
बोंड अळीचे जीवनचक्र खंडित करण्यासाठी फरदड कपाशीचे...
परभणी : सद्यःस्थितीत पाणी दिलेल्या कपाशीच्या पीकांवर मोठ्या प्रमाणावर गुलाबी बोंड अळीचा प
नागपूरला होणार रेशीम कोष मार्केट
नागपूर ः राज्यात विस्तारत असलेल्या रेशीम व्यवसायाला प्रोत्साहन देण्याकरिता जालना, सोलाप
बुलडाण्यात ३३ टन रेशीम कोष उत्पादन
बुलडाणा : जिल्ह्यातील शेतकरी पारंपरिक शेतीला जोड म्हणून रेशीम शेतीकडे वळू लागले अाहेत.
उगवत्या सूर्याच्या देशातील मोहक शेतीह वाई वाहतुकीच्या माध्यमातून एखाद्या राष्ट्राचे...
...तरच वाढेल डाळिंब निर्यातफॉस्फोनिक ॲसिडच्या अंशामुळे (रेसिड्यू) डाळिंबाची...
बुलडाण्यात ३३ टन रेशीम कोष उत्पादनबुलडाणा : जिल्ह्यातील शेतकरी पारंपरिक...
भारतीय दूध सुरक्षितनवी दिल्ली ः भारतातील दुधाच्या दर्जाबाबात सतत...
राज्यात हुडहुडी वाढली... पुणे : किमान तापमानाचा पारा घसरल्याने राज्यात...
धार्मिक स्थळांनी द्यावा दुष्काळासाठी...नागपूर ः राज्यातील सर्वधर्मीय धार्मिक स्थळांनी...
चारा छावण्यांऐवजी थेट अनुदानाचा विचार ः...मुंबई ः दुष्काळी भागात चारा छावण्यांमध्ये होणारा...
देशी बियाण्यांच्या संवर्धनासाठी रंगणार...पुणे : देशी बियाण्यांचे संवर्धन आणि प्रसारासाठी...
खरेदी न झालेल्या हरभरा, तुरीसाठी...सोलापूर : हमीभाव योजनेतून शेतकऱ्यांनी हरभरा व तूर...
दुष्काळाचे चटके सोसलेले साखरा झाले ‘...लोकसहभाग मिळाला तर कोणत्याही योजना यशस्वी होऊ...
‘जनावरं जगवायची धडपड सुरू हाय’सातारा ः शाळू (रब्बी ज्वारी) केलीय. पण पीक...
परभणी जिल्ह्यात ज्वारीवर अमेरिकन लष्करी...परभणी ः परभणी जिल्ह्यात यंदा प्रथमच रब्बी...
सीड हब म्हणून भारताचा उदयनवी दिल्ली ः आशिया खंडात भारत देश ‘सीड हब’ म्हणून...
ब्राझीलचे साखर उत्पादन निम्मे घटलेनवी दिल्ली ः आंतरराष्ट्रीय बाजारात साखरेचे सतत...
गोंदिया जिल्हा अधीक्षक अधिकारी बऱ्हाटे...गोंदिया ः नगर जिल्ह्यात राबविण्यात आलेल्या...
शेतीपंप वीजवापर घोटाळा आयोगाच्या...मुंबई ः महावितरणची प्रचंड वितरण गळती व चोऱ्या...
राज्यात थंडी वाढली; नाशिक ११.५ अंशांवरपुणे : उत्तरेकडील थंड वाऱ्यांचे प्रवाह दक्षिणेकडे...
संत्रा बागेतील उत्कृष्ठ व्यवस्थापनाचा...किडी-रोग, पाण्याचे अयोग्य व्यवस्थापन आदी...
फॉस्फोनिक रेसिड्यूमुळे डाळिंब निर्यात...पुणे : निर्यातक्षम डाळिंबात युरोपसाठी फॉस्फोनिक...
चिकाटी, प्रयत्नवादातून शून्यातून...उस्मानाबाद जिल्ह्यातील देवसिंगे (तूळ) येथील रमेश...
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान


लग्नासाठी दीपिका-रणवीर इटलीसाठी रवाना, 'अशा' प्रकारे झालंय प्लॅनिंग | Awesummly

लग्नासाठी दीपिका-रणवीर इटलीसाठी रवाना, 'अशा' प्रकारे झालंय प्लॅनिंग
आता वेध लागलेत लग्नाचे. रणवीर-दीपिकाची लग्नघटिका जवळ यायला लागली. सगळ्यांमध्ये कमालीचा उत्साह जाणवतोय. फॅन्स दोघांचे काय अपडेट्स येतायत, याकडे लक्ष ठेवून आहेत. तर बातमी अशी आहे, बॉलिवूडची हिट जोडी रणवीर सिंह आणि दीपिका पदुकोण लग्नासाठी इटलीला रवाना झालीय.दोघांचं लग्‍न १४ आणि १५ नोव्‍हेंबरला इटलीमध्‍ये होणार आहे. रणवीर-दीपिका इटलीत लग्‍न केल्‍यानंतर पहिलं रिसेप्शन दीपिकाच्‍या घरी अर्थातच बंगळुरूमध्‍ये आयोजित केलं जाणार आहे. रिसेप्शननंतर दोघं मुंबईला परतणार आहेत. रणवीर आपल्‍या नव्‍या घराच्‍या शोधात आहे. नवे घर मिळेपर्यंत रणवीर आणि दीपिका हे दोघं दीपिकाच्‍या घरी राहणार आहे.


IND vs ENG Third Test- पहिल्या दिवसाचे हायलाइट्स | Saamana (सामना)

– सिनेमा / नाटक
 तुमच्या खात्यात लॉग इन करा
परवलीचा शब्द परत मिळवा
परवलीचा शब्द तुम्हाला पाठविला जाईल
नवऱ्याशी भांडण झाल्याने आईने मुलाला विष पाजले, मुलाचा मृत्यू
ब्रेकिंग न्यूज: अखेर अवनीचे बछडे दिसले
चंद्रपूरमध्ये वाघाच्या दोन बछड्यांचा मृत्यू; अपघात की शिकार
 गुरुबिन ग्यान कहांसे पाऊ
शाहीद आफ्रिदीच्या कश्मीर वक्तव्यावर राजनाथ सिंहांची प्रतिक्रिया
भाजप आमदाराने दिला ‘हातात’ हात; भाजपला गळती, काँग्रेसमध्ये भरती
संसदेचे हिवाळी अधिवेशन 11 डिसेंबरपासून
दिवसाला 2 हजार शेतकऱ्यांचा शेतीला रामराम
देशी बँकांना ठेंगा, परदेशी बँकांचे कर्ज फेडण्यास नीरव मोदी तयार
पाकिस्तान कश्मीर काय सांभाळणार, शाहीद आफ्रिदीची फटकेबाजी
जागतिक तापमानवाढीने पुरुषांच्या प्रजननक्षमतेवर होतोय परिणाम
स्पायडर मॅनचे ‘बाबा’ गेले, स्टेन ली यांचे निधन
बाहुलीबरोबर लग्न करण्यासाठी त्याने खर्च केले 13 लाख रुपये
इसिसचा म्होरक्या अबू बकर बगदादी सोमालियात
धावपटू पालेंदरची आत्महत्या, ‘साई’चे चौकशीचे आदेश
…तर असा पराक्रम करणारी ती जगातली पहिली महिला ठरेल
ऑस्ट्रेलिया दौऱ्याआधी रोहित शर्माला विश्रांती‘
हाँगकाँग ओपन बॅडमिंटन स्पर्धेत सिंधूची विजयी सलामी
खो-खो: पुणे, मुंबई, धाराशीव, सांगली, ठाण्याच्या दोनही संघांची आगेकूच
लेख : आभाळमाया : अवकाशी ‘स्माईली
आजचा अग्रलेख : राफेल घडलेच नाही
– सिनेमा / नाटक
पाहा सलमानच्या ‘भारत’चा फर्स्ट लूक
इटलीत कोंकणी पद्धतीने दीपिका-रणवीर लग्नबंधनात
‘रंगकर्मी’ करंडक एकांकिका स्पर्धा रंगली
7 बालनाट्य एकाच तिकिटावर
हिवाळ्यातील आहार कसा असावा
दिवसा गाऊन घातल्यास २ हजार रूपये दंड, विचित्र आदेशामुळे महिला वैतागल्या
विक्रीचं लक्ष्य न गाठल्याने कर्मचाऱ्यांना मूत्र प्यायची शिक्षा
दात किडक्याने मित्राच्या मुलीशी केलं लग्न, स्थानिकांनी हाकलून दिलं
हिने केला भूताशी संभोग…’भूताचे बाळ’ लवकरच येणार असा केला दावा
चिमुरड्यांना ठार मारून त्यांचे रक्त प्यायचे होते, शाळकरी मुलींचा अघोरी कट…
रोखठोक : सर्वात उंच पुतळ्याचे अर्थकारण
भूतानमधील सत्ताबदल आणि हिंदुस्थान
तुमने कहा, हमने लिखा
IND vs ENG Third Test- पहिल्या दिवसाचे हायलाइट्स
सामनाचे यूट्युब चॅनल सबस्क्राइब करा
मागीलबीडच्या चार पोलिसांवर खुनाचा गुन्हा दाखल करण्याचे हायकोर्टाचे आदेश
पुढीलकपिल शर्माचे पुनरागमन, पण यावेळेस करतोय काहीतरी वेगळं
संबंधित बातम्या या पब्लिशरकडून आणखी
शाहीद आफ्रिदीच्या कश्मीर वक्तव्यावर राजनाथ सिंहांची प्रतिक्रिया
पाहा सलमानच्या ‘भारत’चा फर्स्ट लूक
नवऱ्याशी भांडण झाल्याने आईने मुलाला विष पाजले, मुलाचा मृत्यू
शाहीद आफ्रिदीच्या कश्मीर वक्तव्यावर राजनाथ सिंहांची प्रतिक्रिया
पाहा सलमानच्या ‘भारत’चा फर्स्ट लूक
नवऱ्याशी भांडण झाल्याने आईने मुलाला विष पाजले, मुलाचा मृत्यू
चंद्रपूरमध्ये वाघाच्या दोन बछड्यांचा मृत्यू; अपघात की शिकार
 गुरुबिन ग्यान कहांसे पाऊ
मदत पडली महागात; सोन्याची माळ असल्याचे सांगून दोन लाखाला गंडा
बेवारस कुत्रे पकडण्याकरिता पालिका कर्मचाऱ्यांनी मागितली लाच
वकिलाच्या मुलीला शिवीगाळ करून तरुण पळाले, जुहू पोलिसांनी दोन तासांत शोधून...
ड्रग्ज पेडलर्ससह कफसिरप, गांजाचा साठा पकडला
खबर बेकायदा गुटखा वाहतुकीची; मिळाले 41 लाख
मालकाचे ब्लँक चेक चोरून वटवले, पैशांची अफरातफर करणाऱ्या अकाऊंटंटला अटक
धावपटू पालेंदरची आत्महत्या, ‘साई’चे चौकशीचे आदेश
…तर असा पराक्रम करणारी ती जगातली पहिली महिला ठरेल
मुंबई | ठाणे | कोकण | पुणे
नाशिक | संभाजीनगर | नागपूर
देश | विदेश | क्रीडा
सामना भवन, दैनिक सामना मार्ग, प्रभादेवी,
मुंबई – ४०० ०२५
टेलीफोन: (०२२) ६६८८ ५५५५


गारपीटग्रस्‍तांना जाहीर केलेली मदत तुटपुंजी : धनंजय मुंडे | पुढारी	Top

होमपेज › Marathwada › गारपीटग्रस्‍तांना जाहीर केलेली मदत तुटपुंजी : धनंजय मुंडे
गारपीटग्रस्‍तांना जाहीर केलेली मदत तुटपुंजी : धनंजय मुंडे
मराठवाडा आणि विदर्भात गारपीट आणि वादळी वार्‍याने शेतकर्‍यांचे अतोनात नुकसान झाले आहे. या नुकसानी पोटी राज्य सरकारने एन.डी.आर.एफ. च्या निकषाप्रमाणे जाहीर केलेली मदत अतिशय तुटपुंजी आहे. शासनाने 2014 प्रमाणे विशेष पॅकेज देऊन कोरडवाहुसाठी हेक्टरी 25 हजार, बागायतीसाठी 40 हजार, तर फळबागांसाठी 50 हजार रूपयांची मदत करण्याची मागणी विधान परिषदेचे विरोधी पक्षनेते ना. धनंजय मुंडे यांनी केली आहे. त्यासोबतच वीज बील माफ कर्जावरील व्याज माफ करण्याची मागणीही त्यांनी केली आहे.
तीन दिवसांपूर्वी मराठवाडा व विदर्भात झालेल्या गारपीट, वादळी वारे व अवकाळी पावसामुळे मराठवाडा व विदर्भातील सुमारे 2 लाख हेक्टरवरील पीके, फळबागांचे अतोनात नुकसान झाले आहे. या नुकसानीची मुंडे यांनी आज काही ठिकाणी जाऊन पाहणी केली. आज दुपारी कृषी मंत्री पांडुरंग फुंडकर यांनी नुकसान झालेल्या शेतकर्‍यांना एन.डी.आर.एफ.च्या निकषाप्रमाणे मदत देण्याचे जाहीर केले. मात्र या मदतीला धनंजय मुंडे यांनी तिव्र आक्षेप घेतला आहे. 2014 मध्ये शेतकर्‍यांवर अशाच प्रकारचे संकट आले होते. तेव्हाच्या आघाडी सरकारने शेतकर्‍यांना प्रचलित मदतीसोबतच विशेष पॅकेज दिले होते. त्याच धर्तीवर सरकारने आपतीग्रस्त शेतकर्‍यांसाठी विशेष पॅकेजची घोषणा करावी. 2014 मध्ये 200 कोटी रूपयांचे लाईट बील माफ केले होते. जवळपास 265 कोटी रूपयांचे कर्जावरील व्याज माफ केले होते, पिक कर्ज वसुलीस मुदतवाढ व सक्तीने कर्जवसुली करू नये असे आदेश दिले होते. याची आठवण करून देतानाच त्यावेळचा 20 मार्च 2014 चा शासन निर्णयही ट्विट करून शासनाच्या निदर्शनास अणून दिला आहे.
यावेळेसचे नुकसानही 2014 प्रमाणे अतिशय मोठे असल्याने सरकारने एन.डी.आर.एफ.चे निकष अधिक पॅकेजमधील रक्कम मिळून कोरडवाहुसाठी हेक्टरी 25 हजार, बागायतीसाठी 40 हजार, तर फळबागांसाठी 50 हजार रूपयांची मदत द्यावी, वीज बील माफ करावे, शेती कर्जाचे व्याज माफ करावे, पिक कर्ज वसुलीस स्थगिती द्यावी अशी मागणी त्‍यांनी केली आहे.
चित्रपट क्षेत्रात तब्बल नऊ जबाबदाऱ्यांचा विक्रम
वसई-विरार पालिकेच्या बस चालकाने चार म्हशींना उडवले
'विठ्ठल' मध्ये दिसणार श्रेयस तळपदे
'जिजाजी छत पर है' मालिकेत मुरारी बनलाय 'जुगारी'
तामिळनाडू, आंध्र अलर्टवर; 'गज' चक्रीवादळ धडकणार
वसई-विरार पालिकेच्या बस चालकाने चार म्हशींना उडवले
मराठा आरक्षण कार्यवाही याच महिन्यात : मुख्यमंत्री
धनगर समाजाला अनुसूचित जमातीच्या सवलती देणार


vira sathidar article in rasik | 'शहरी नक्षलवादा'चे भूत

वैचारिक विरोधकांविषयी जनतेच्या मनात संशय, संताप आणि घृणा निर्माण करण्याचे सत्ताधायांचे डाव नवे नाहीत.
वैचारिक विरोधकांविषयी जनतेच्या मनात संशय, संताप आणि घृणा निर्माण करण्याचे सत्ताधायांचे डाव नवे नाहीत. आतासुद्धा नक्षलवाद्यांचे समर्थक असल्याच्या आणि पंतप्रधानांच्या हत्येचा कट रचल्याच्या संशयावरून जनहक्क चळवळीत सामील बुद्धिवाद्यांची ऐन निवडणुकांच्या हंगामात धरपकड होणे हा त्याच कारस्थानाचा एक भाग आहे. मुख्यत: आर्थिक-सामाजिक स्तरावरचे अपयश झाकण्यासाठी विद्यमान सत्ताधायांनी उचललेले हे पाऊल दडपशाहीचा धडधडीत पुरावा आहे...
एकोणिसशे नव्वदचं ते दशक होतं. राजस्थानातल्या देवडुंगरी गावात स्थापन केलेल्या ‘मजदूर किसान शक्ती संघठन’ या संस्थेच्या माध्यमातून रोजगार हक्काच्या प्रश्नावर अरूणा रॉय, निखिल डे आणि त्यांचे सहकारी राज्यातल्या भैरोसिंग शेखावतप्रणित भाजप सरकारला धाडसाने जाब विचारू लागले होते. संघटनेने भीम नावाच्या गावात धरणे आंदोलन पुकारले होते. पण राज्यभरातून मजूर मोठ्या संख्येने आंदोलनात सहभागी होणार याची कुणकुण लागताच एका रात्री देवडुंगरी इथल्या अरूणा रॉय राहात असलेल्या झोपडीवजा घराला पोलिसांनी घेराव घातला. भीम गावाकडे जाणारे सगळे रस्ते पोलिसी बळाचा वापर करून रोखून धरले गेले. संस्था नक्षलवादी असल्याचा पद्धतशीर अपप्रचार सुरू झाला. त्याच दरम्यान बोलणी करण्यासाठी म्हणून मुख्यमंत्री शेखावत यांनी अरूणा रॉय यांना भेटीची वेळ दिली. आंदोलनासंबंधी बोलणी सुरू करण्याआधी शेखावत यांनी थेटपणे रॉय यांना, ‘मी तुम्हाला नक्षलवादी बनण्यासाठी आंध्रप्रदेशला का पाठवू नये असा खोचक सवाल केला. त्यानंतर शासनाचे उत्तर म्हणून राजसमंद जिल्हाधिकाऱ्यांचे रॉय यांना पत्र आले, त्यावर रॉय यांच्या नावापुढे हेतूपुरस्सर ‘सीपीआय-एमएल’ (माओइस्ट-लेनिनिस्ट) असा उल्लेख केला गेला. (पान क्र.७०)
भिलवाडा जिल्ह्यातल्या ठाना येथे ‘मजदूर किसान शक्ती संघठन’तर्फे जनसुनावणी घेण्यात येणार होती. तत्पूर्वी रोजगारासंबंधींच्या तक्रारींचे निवारण करण्यासाठी शासनाकडून आकडेवारी-अहवालांची आवश्यकता होती. ते योग्य वेळेत मिळावेत, यासाठी निखिल डे जिल्हाधिकारी कार्यालयात गेले. आत एका खोलीत अधिकाऱ्यांची बैठक सुरू होती. त्यात हे अधिकारी जिल्हाधिकाऱ्यांच्या संस्थेला जनसुनावणीदरम्यान मदत करण्याच्या आदेशावर नाराजी व्यक्त करत मोठ्याने बोलत होते - हाऊ कॅन वुई बी ऑर्डर्ड टु गीव्ह रेकॉर्ड््स टु ‘आतंकवादी संघठन’ - म्हणजे ‘दहशतवादी संघटने’ला मदत करण्याचा आम्हाला आदेश कसा काय दिला जातोय.’ (पान क्र.११४) -संदर्भ : दी आरटीआय स्टोरी पॉवर टु दी पीपल - अरुणा रॉय - प्रकाशक रोली बुक्स : २०१८.
अत्यंत बोलके असे हे प्रसंग आहेत. या प्रसंगातून पुढे येणारा पॅटर्नही एव्हाना सर्वपरिचित आहे. जनहक्क चळवळीत सामील संस्था-संघटना, त्या चळवळी राबवणारे बुद्धिवादी कार्यकर्ते अशा सगळ्यांवर फार आधीपासूनच ‘नक्षलवादी’ असा शिक्का मारण्याचे कारस्थान भांडवलशाही समर्थक सत्ताधाऱ्यांकडून रचले गेले आहे. आजचे सत्ताधारी हे कारस्थान अत्यंत आक्रमकपणे राबवताना दिसत आहेत, हाच काय तो फरक आहे. २५ वर्षांपूर्वी असेच कारस्थान त्यावेळच्या भाजपच्या मुख्यमंत्र्यांनी रचले होते. कल्पना करा, आजच्या इतकी राक्षसी ताकद त्यावेळच्या भाजप सत्ताधाऱ्यांमध्ये असती तर अरुणा रॉय आणि त्यांच्या चळवळीत सामील झालेले शेकडो विचारवंत, प्राध्यापक, कलावंत, पत्रकार आणि जस्टिस पी. बी. सावंत (सावंत यांच्याच अध्यक्षतेखाली माहिती अधिकार कायद्याचा मसुदा तयार करण्यात आला. हेच सावंत भीमा कोरेगाव येथील एल्गार परिषदेच्या आयोजकांपैकी एक होते.) यांच्यासारखे विधिज्ञ तेव्हाच शहरी नक्षलवादी ठरले असते. तसे ते ठरले असते, तर व्यवस्था परिवर्तनात अत्यंत मोलाची भूमिका बजावत आलेला माहिती अधिकाराचा कायदासुद्धा मिळाला नसता...
इथे मुद्दा विद्यमान सत्ताधाऱ्यांनी जुनाच अजेंडा कशाचीही भीडभाड न बाळगता राबवण्याचा आहे. खरे तर विशिष्ट जाती, धर्म किंवा विचारसरणीच्या लोकांविरुद्ध पद्धतशीर मोहिमा राबवण्यात आपल्या देशातील काही लोकं व संघटना फारच तरबेज झाल्या आहेत. त्यासाठी हजारो आयटी तज्ज्ञ काम करताहेत. परंतु हेही उघड आहे की, ‘अँटि नॅशनल’ या शब्दाची अनेकांनी खिल्ली उडवल्यामुळे तो प्रयोगातून हळुहळू बाद होत गेला. त्यामुळेच राज्यसत्ता व तिच्या चाकरांना असाच नवीन सनसनाटी शब्द ‘शहरी माओवाद’ शोधणे भाग पडले आहे.
१ जानेवारी २०१८ रोजी भीमा कोरेगाव येथील विजय स्तंभास अभिवादन करण्यास गेलेल्या निष्पाप लोकांवर हल्ले करण्याच्या आरोपात पुणे ग्रामीण पोलिसांनी मनोहर भिडेंना अटक केली नसली, तरी मिलिंद एकबोटेला अटक केली होती. सर्वोच्च न्यायालयापर्यंत त्याच्या जामिनास विरोधही दर्शवला होता. मात्र, भिडे समर्थकांनी व्यवस्थेच्या संगनमताने एक फिर्याद नोंदवून ठेवली.
त्यानंतर साडे तीन महिन्यानंतर एक (अ)सत्यशोधन अहवाल प्रकाशित केला गेला. मग अचानक भिडे-एकबोटेंच्या अटकेसाठी आंदोलन करणारेच ‘हल्लेखोर’ व शहरी माओवादी असल्याचा पोलिसांना साक्षात्कार झाला. धाडीत जप्त केलेल्या उपकरणांचा रासायनिक विश्लेषण अहवाल येण्याआधीच त्यातील पत्रे न्यायालयात सादर करण्याऐवजी भाजपने प्रवक्त्यांच्या माध्यमातून मीडियात सादर केली. ते पत्र बनावट असल्याचे मत आंध्र प्रदेशातील नक्षली भागात कार्य केलेल्या, एका निवृत्त पोलिस अधिकाऱ्याने व्यक्त केले.
भीमा -कोरेगाव प्रकरणी अटकेत असलेले प्रसिद्ध वकील कॉम्रेड सुरेंद्र याने पॉलिट ब्युरोला पत्र पाठवून काही कागदपत्रे इतर ठिकाणाहून आणल्याचे कळवले आहे. एका संशयित ‘माओवाद्या’च्या ईमेलमध्ये आठ कोटी रुपयांचे रशियन व चीनी बनावटीचे एम फोर्स हँड ग्रेनेड लाँचर, चार लाख काडतुसे हवी असल्याचा, त्यासाठी आठ कोटी रुपयांची गरज असल्याचा उल्लेख आहे. नेपाळ आणि म्यानमारमधून मागवण्यात येणाऱ्या शस्त्रसाठ्याविषयी बोलणी करण्याची जबाबदारी कॉम्रेड वरावरा राव यांचेवर सोपवण्यात आल्याचे, कॉम्रेड रोना विल्सनने मेलद्वारे कळवल्याचेही पोलिस सांगत आहेत. राज्यसत्तेच्या आधुनिकतेची पुरेपूर कल्पना असणारे व मोबाइलही न वापरणारे अशा संवेदनशील व अति गुप्ततेच्या बाबींवर ईमेलद्वारे चर्चा करतात, त्यासाठी ते खोट्या नावाचा व कोड वर्डचाही वापर करत नाहीत. आणि हा सर्व पत्रव्यवहार ते पोलिसांना सापडावा म्हणून राखून ठेवतात ही फारच मजेशीर बाब आहे. उद्या कॉम्रेड रविशकुमारने राफेल विमाने खरेदी करण्यासाठी कॉम्रेड पुण्य प्रसूनला ईमेल पाठवल्याचे व फ्रांसच्या विमान उत्पादक कंपनीशी बोलणी करण्याची जबाबदारी काम्रेड निखिल वागळेंवर सोपवल्याचे पत्र सापडल्याचे पोलिसांनी सांगितले, तर आश्चर्य वाटू नये. पंतप्रधान व मुख्यमंत्र्यांना जीवे मारण्याबाबतच्या अशाच पत्रांनी काही दिवस लोकांची करमणूक केली. विद्यमान पंतप्रधानांची ‘हत्या’ करण्याच्या फोल प्रयत्नांची मोठी श्रृंखला आहे व त्यात अनेक निरपराधांनी यापूर्वी जीवही गमावला आहे.
मुळात प्रश्न आहे की, माओवाद संपल्याचा दावा केला जात असताना अचानक या ‘शहरी माओवादा’चं भूत कां व कसं जन्माला घातलं गेलं माजी पोलिस महानिरीक्षक एस.एम. मुश्रीफ यांचे ‘हू किल्ड करकरे’ आणि पत्रकार राणा अय्युब यांचे ‘गुजरात फाईल्स’ ही पुस्तके वाचून हे समजता येते. निवडणुका नजरेपुढे ठेवून अशी भूतं जन्माला घालण्याची गरज, व परिस्थिती देशात निर्माण झाल्याचं चित्र आपण पाहत आहोत.
अत्याचाराविरोधात आंदोलन करणाऱ्यांवर कोंबिंग ऑपरेशन राबवलं जातं, तर मनोहर भिडेंना मुख्यमंत्री स्वतःच क्लिन चिट देतात. संसदेत, संविधान व लोकशाहीच्या संरक्षणाची शपथ घेणारे बिनदिक्कतपणे मनुस्मृतीचा गौरव करतात. देशाच्या राजधानीत भर दिवसा संविधान दहन केले जाते. झुंडी कोणाचाही केव्हाही बळी घेतात. दलित वा मुस्लिम अल्पवयीन मुलींवर बलात्कार करणाऱ्यांच्या समर्थनात न्यायिक अधिकारी मानले जाणारे वकील रस्त्यावर उतरतात. पिडितेच्या बापाला खोट्या गुन्ह्यात अडकवून व अमानुष मारझोड करुन त्याची पोलिस ठाण्यात हत्या केली जाते. खोट्या चकमकींत माओवादाच्या नावाखाली डझनावारी आदिवासी मारले जात असल्याच्या बातम्या न्यूज पोर्टलवर वाचायला मिळतात. हिंदू कट्टरपंथींना दोषमुक्त करण्यासाठी राष्ट्रीय तपास संस्था वकिलावर दडपण आणते. रोहिणी सालियन त्याची जाहीर वाच्यताही करतात. अगदी काल परवा कुणीतरी एका प्रकरणात दबाव आणत असल्याचे सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायमूर्ती इंदिरा बॅनर्जी बोलून दाखवतात. या सगळ्या दडपशाही कारभारात कर्नाटक पोलिस व न्यायालयाच्या दडपणामुळे हिंदू कट्टरपंथींवर कारवाई करणे भाग पडले आहे. एका बाजूला राफेल व्यवहारात मर्जीतल्या कंपनीला मिळालेले झुकते माप, नोटाबंदीने घडवून आणलेला उत्पात, बुडित कर्जांपायी अडचणीत येणाऱ्या बँका आणि या सगळ्याचा अर्थव्यवस्थेवर झालेला भीषण दुष्परिणाम यावरून लक्ष विचलित करण्यासाठीच ‘शहरी माओवादा’चं भूत उभं केलं गेलं आहे.
मात्र ‘शहरी माओवादा’च्या पत्रांसंबंधी पोलीस अधिकारी पत्रपरिषद घेत असताना, सरकारशी असहमत असणे राजद्रोह नसून तो लोकांचा अधिकार आहे असं विधी आयोग सांगतो. पाच बुद्धिवंतांच्या अटकेविरोधात सुप्रसिद्ध इतिहासकार रोमिला थापर यांच्यासहित इतर पाच बुद्धिवंतांनी सर्वोच्च न्यायालयात याचिका दाखल करताच ‘विरोध हा लोकशाहीतील सेफ्टी वॉल्व आहे. तो बंद करुन टाकला तर लोकशाहीच्या कुकरचा स्फोट होईल’, असा इशारा देत सर्वोच्च न्यायालय अटकेस मज्जाव करते. साहजिकच या विरोधात देशभरात निदर्शने झाली. होत आहेत. सुज्ञांच्या मते, ही आणीबाणी असून अॅड. प्रकाश आंबेडकर आणि मायावती यांच्यासारखे जनाधार असलेले आंबेडकरी नेते या आणीबाणीच्या विरोधात ठामपणे बोलू लागले आहेत.
जे हिंसेत सामील नाहीत, पण ज्यांचा वैचारिकदृष्ट्या भांडवलशाहीला पूर्ण विरोध आहे आणि भारतीय राज्यसंस्था जनविरोधी आहे, असं ज्यांना वाटतं,असे लेखक, कलावंत, बुद्धिवंत इत्यादी म्हणजे ‘शहरी माओवादी’ असं म्हणता येईल, असं विश्लेषण सुहास पळशीकर करतात. त्यासाठीच सध्याच्या राजवटीला विरोध करणाऱ्या बुद्धिवाद्यांना धडा शिकवू पाहणाऱ्यांना हिरवी झेंडी दाखवली आहे. त्यासाठी शहरी माओवादाची नवी जमात अस्तित्वात आणल्याचे दिसते, असंही ते पुढे म्हणतात.
राज्यसत्तेचे हेतू सुस्पष्ट आहेत. कॉर्पोरेट हितसंबंधाच्या आड येणाऱ्या जनहक्क चळवळीत सामील बुद्धिवंतांविरोधात तसेच रोहित वेमुलाच्या आत्महत्येनंतर दलितांच्या प्रश्नावर आवाज उठवणाऱ्या डाव्या विचारांच्या मंडळींविरोधात बनावट गोष्टी रचून शहरी नक्षलवादाचं भूत जाणीवपूर्वक उभं केलं जात आहे. या भुताला घाबरून लोक पुन्हा आपल्याला सत्ता देतील असा राज्यसत्तेचा आताचा हिशेब आहे. परंतु हिशेब चुकता करण्याची पाळी आता पिडीत-शोषित वर्गाची आहे. तो चुकता झाला की, वैचारिक विरोधकांना तपास यंत्रणांच्या फेऱ्यात अडकवण्याचे कारस्थानही उघड होणार आहे.
(लेखक जनहक्क चळवळीचे कार्यकर्ते , कलावंत आहेत.)
आजचे राशिभविष्य : जाणून घ्या, तुमच्या राशीसाठी कसा राहील सोमवार
विधवा काकूशी पुतण्याचे अवैध संबंध, वाद झाल्यावर महिलेने केले असे काही
मराठमोळ्या नम्रता शिरोडकरचा पती आहे 127 कोटींचा मालक, नवीन चित्रपटात करणार सीएमची भूमिका
तुम्हाला माहिती आहेत का सेक्स संदर्भातील हे 10 रहस्य
हिप्सची गरजेपेक्षा वाढलेली चरबी कमी करण्याचे खास आयुर्वेदिक उपाय
बिकीनीमधील या मराठमोळ्या अॅक्ट्रेसचे वय ऐकून व्हाल चकीत, पहिल्या पतीच्या मृत्यूनंतर केले दुसरे लग्न
आज या 5 पैकी कोणतीही 1 गोष्ट घरी घेऊन या, प्रसन्न राहील देवी
तू व्हर्जिन आहेस का तो लग्नाआधी तिला विचारतो.. पुढे वाचा- काय घडतं मग...


Demand for fancy fireworks फॅन्सी फटाक्‍यांना वाढती मागणी | eSakal

फॅन्सी फटाक्‍यांना वाढती मागणी
रविवार, 30 ऑक्टोबर 2016
सोशल मीडियावरून चिनी वस्तूंविरोधात होत असलेल्या प्रचारामुळे यंदा चिनी फटाक्‍यांची मागणी घटली आहे. तसेच अनेक व्यापाऱ्यांनी चिनी फटाके विक्रीसाठी ठेवलेले नाहीत. देशात बनवलेले फटाके घेण्याकडेच अनेकांचा कल आहे.
भायखळा - दिवाळीत बच्चे कंपनीला विशेष आकर्षण असते ते फटाक्‍यांचे... यंदा फटाक्‍यांच्या किमतीत वाढ झाली असली तरीही नागरिकांचा फटाके खरेदीचा उत्साह कायम आहे. मात्र, मोठा आवाज करणाऱ्या फटाक्‍यांची मागणी कमी झाली असून, फॅन्सी आणि आतषबाजी करणाऱ्या फटाक्‍यांची मागणी वाढली आहे. लालबाग येथील होलसेल फटाके विक्रेत्यांकडे खरेदीसाठी गर्दी होत आहे. अधिकृत परवाने असलेल्या 250 दुकानांत मोठ्या प्रमाणात फटाकेविक्री होते; तर छोट्या दुकानांची संख्या 40 पर्यंत आहे.
बाजारात यंदा फॅन्सी फटाक्‍यांची क्रेझ आहे. सर्वच कंपन्यांनी फटाक्‍यांच्या पॅकिंगकडे विशेष लक्ष दिले आहे. बॉक्‍सवर सेलिब्रिटींची छायाचित्रे आहेत. जुन्या सेलिब्रिटींऐवजी ऐश्वर्या, करीना, दीपिका, बिग बी, आर्ची-परश्‍या व विदेशी मॉडेल्सचे फोटो बॉक्‍सवर दिसत आहेत. तसेच बच्चेकंपनीला आकर्षित करणारे मिकी माऊस, चार्ली चाप्लीन यांसारख्या कार्टून चित्रांसह त्यांची नावेही फटाक्‍यांना दिली आहेत. बच्चेकंपनीही त्याकडे आकर्षित होत आहे. आवाज करणाऱ्या फटाक्‍यांऐवजी फुलबाजा, पाऊस, भुईचक्र अशा फटाक्‍यांना जास्त मागणी आहे. या फटाक्‍यांमध्येही विविधता दिसत आहे.
सोशल मीडियावरून चिनी वस्तूंविरोधात होत असलेल्या प्रचारामुळे यंदा चिनी फटाक्‍यांची मागणी घटली आहे. तसेच अनेक व्यापाऱ्यांनी चिनी फटाके विक्रीसाठी ठेवलेले नाहीत. देशात बनवलेले फटाके घेण्याकडेच अनेकांचा कल आहे.
किमतीत 20 टक्‍क्‍यांची वाढ
महागाईने फटाक्‍यांच्या किमतीत सुमारे 20 ते 30 टक्‍क्‍यांनी वाढ झाली आहे. तरीही ग्राहकांनी आवरता हात घेतलेला नसल्याचे विक्रेत्यांचे म्हणणे आहे. होलसेल बाजारात स्वस्तात मिळणाऱ्या फटाक्‍यांमुळे तेथे गर्दी होत आहे. भुईचक्राच्या बॉक्‍सची किंमत 50 ते 350 रुपयांपर्यंत आहे; तर पाऊस आणि रॉकेट व पॅराशूट रॉकेटची किंमत 60 ते 400 रुपयांपर्यंत आहे. पॅराशूट रॉकेटला मोठ्या प्रमाणात मागणी आहे.
फायटर हा नवीन फटाका बाजारात आला असून, हा पेटवल्यावर असे वाटते की दोन फटाके एकमेकांसोबत फाईट करत आहेत. त्यांच्या एका बॉक्‍सची किंमत 350 च्या पुढे आहे; तर सुईमुई ही नवीन फटाकी आली असून, ती पेटवल्यावर फुटत नसून फक्त सुईमुई, असा आवाज करते. त्यांच्या बॉक्‍सची किंमत 250 च्या पुढे आहे.
नाशिक - शिष्यवृत्ती योजनेसंदर्भात झालेल्या गोंधळामुळे गेल्या वर्षी शैक्षणिक संस्था "व्हेंटिलेटर'वर आल्या होत्या. या शैक्षणिक वर्षातही असाच गोंधळ...
तीन महिने धान्य न घेतल्यास शिधापत्रिका निलंबित
पुणे - सलग तीन महिने धान्य न घेतल्यास, आता शिधापत्रिका निलंबित करण्यात येणार आहे. अन्य ठिकाणी स्थलांतरित होणाऱ्या शिधापत्रिकाधारकांना...
स्वातंत्र्य, समृद्धी, शांततेसाठी भारत-अमेरिकेचे प्रयत्न : डोनाल्ड ट्रम्प
वॉशिंग्टन : भारत व अमेरिकेचे संबंध हे स्वातंत्र्य, समृद्धी आणि शांतता यासाठी एकत्रित कसून प्रयत्न करतील, असा विश्‍वास अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड...
आम्हांला बी दुष्काळाच्या यादीत येऊ द्या कि रं..
येवला - यादीतून वगळलेला तालुका अखेर दुष्काळी यादीत समाविष्ट झाला मात्र साताळीसह १७ गावांचा समावेश न केल्याने या गावातून आता संतापाची भावना उमटू लागली...
पालखेडचे पाणी आले तरच फुलणार रब्बी
येवला - खरिपालाच पाणी नव्हते,आज तर प्यायलाही पाण्याचा वानवा आहे..अशा स्थितीत रब्बी निघेल का हा प्रश्न हास्यास्पद ठरावा अशी स्थिती तालुक्यात आहे.मात्र...
ब्राझीलचे साखर उत्पादन निम्म्याने घटले
नवी दिल्ली - आंतरराष्ट्रीय बाजारात साखरेचे सतत घसरणाऱ्या दरामुळे जगातील सर्वात मोठ्या निर्यातदार ब्राझीलने यंदा इथेनॉल निर्मितीवर भर दिली आहे....
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
eSakal च्या बातम्यांसाठी सबस्क्राईब करा
eSakal च्या महत्वाच्या बातम्यांची आणि ब्रेकिंग न्यूजची नोटिफिकेशन्स तत्काळ मिळविण्यासाठी सबस्क्राईब करा.
* आपण नोटिफिकेशनसंबंधी हवे ते बदल ब्राऊजर सेटिंग्जमध्ये जाऊन कधीही करू शकता.


agricultural success story in marathi, Risod, Washim | Agrowon

Agrowon च्या बातम्यांसाठी सबस्क्राईब करा
Agrowon च्या महत्वाच्या बातम्यांची आणि ब्रेकिंग न्यूजची नोटिफिकेशन्स तत्काळ मिळविण्यासाठी सबस्क्राईब करा.
* आपण नोटिफिकेशनसंबंधी हवे ते बदल ब्राऊजर सेटिंग्जमध्ये जाऊन कधीही करू शकता.
कमी खर्चिक देशी कुक्कुटपालनाने उंचावले शेती अर्थकारण
कमी खर्चिक देशी कुक्कुटपालनाने उंचावले शेती अर्थकारण
मंगळवार, 11 सप्टेंबर 2018
वाशीम जिल्ह्यात रिसोड येथील डिगंबर (खंडूभाऊ) मोतीराम इरतकर यांनी सोयाबीन, भाजीपाला शेतीतून उत्पन्नाचा मार्ग शोधला. मात्र एवढ्यावरच न थांबता गायी-म्हशींचे पालन, जागेवरच दूध विक्री यातून उत्पन्नाचा पर्याय वाढवला. त्यात अजून भर टाकताना दोनशे गावरान व त्यातही कडकनाथ कोंबडीचे पालन करून अंडी व कोंबडी विक्रीतून ताजे उत्पन मिळवण्यास सुरवात केली आहे.
वाशीम जिल्ह्यात रिसोड येथील डिगंबर (खंडूभाऊ) मोतीराम इरतकर यांनी सोयाबीन, भाजीपाला शेतीतून उत्पन्नाचा मार्ग शोधला. मात्र एवढ्यावरच न थांबता गायी-म्हशींचे पालन, जागेवरच दूध विक्री यातून उत्पन्नाचा पर्याय वाढवला. त्यात अजून भर टाकताना दोनशे गावरान व त्यातही कडकनाथ कोंबडीचे पालन करून अंडी व कोंबडी विक्रीतून ताजे उत्पन मिळवण्यास सुरवात केली आहे.
वाशीम जिल्ह्यातील रिसोड हे महत्त्वाचे तालुक्याचे ठिकाण आहे. सोयाबीन हे भागातील मुख्य पीक. येथील डिगंबर (खंडूभाऊ) मोतीराम इरतकर यांची केवळ चार एकर शेती आहे. त्यात ते पारंपरिक सोयाबीन-तूर या पिकांसोबतच भाजीपालावर्गीय पिके घेतात. अल्पभूधारक असले तरी उत्पन्नाचे वेगवेगळे स्रोत उभे करून आपली शेती अधिकाधिक नफ्याकडे नेण्याचा प्रयत्न त्यांचा सतत सुरू असतो.
इरतकर कुटुंब अनेक वर्षांपासून परसबागेत गावरान कोंबड्यांचे पालन करीत अाहेत. पाच वर्षांपूर्वी त्यांचा जवळच्या करडा कृषी विज्ञान केंद्राशी संपर्क अाला. येथील तज्ज्ञांनी त्यांना कडकनाथ कोंबडीपालन व त्याचे फायदे, अर्थकारण समजावून दिले. मग या कोंबड्याची २० अंडी अाणून व्यवसाय सुरू झाला. कोंबड्यांची पैदास सुरू झाली. आज त्यांच्या कुक्कुटपालनाचा प्रमुख जोर कडकनाथ कोंबडीवरच अाहे. वीस कोंबड्यांच्या आज २०० कोंबड्या झाल्या अाहेत. कडकनाथसह गिरीराज, वनराज, गावरानी आदींची मिळून त्याहून अधिक संख्या अाहे.
छोट्याशा कुक्कुटपालनातूनही पैसा खेळता राहू शकतो हे इतरकर यांच्या शेताला भेट दिल्यानंतर दिसून येते. त्यांना या व्यवसायात दररोज सातशे ते एक हजार रुपये व काही वेळा त्याहून अधिक रक्कम मिळवण्याची संधी प्राप्त
विशेष म्हणजे इतरकर यांना जागेवरच उत्पन्न मिळते. विक्रीसाठी बाहेर जाण्याची गरज पडत नाही. दररोज सुमारे ९० ते १०० अंड्यांचा खप होतो. ग्राहक शेतावर किंवा घरी येऊन अंडी वा कोंबड्या घेऊन जातात.
कडकनाथ कोंबडीचे अंडे नगाला ३५, ४० ते ५० रुपयांना तर अन्य गावरान अंडे १५ रुपयांना विकले जाते. कडकनाथ जातीला मागणी व दरही चांगला असल्याने जास्त फायदा होतो. सहा महिने वयाची कडकनाथ जोडी ४००० रुपये दराने दिली जाते.
रिसोड शहरापासून दोन किलोमीटरवरच इतरकर यांचे शेत अाहे. त्यातच उपलब्ध स्रोतांचा वापर कोंबडीपालनात केला आहे. कुठलाही अधिकचा खर्च केला नाही. कोंबड्यांना खाद्यासोबतच हंगामानुसार मेथी, शेपू, पालक, कोथिंबीर, टोमॅटो असा घरचा भाजीपाला दिला जातो. इतरकर यांचे रिसोडमधील अडतीव्यतिरिक्त भाजीपाला विक्री केंद्रही अाहे. भाजीपाला स्वस्त असेल त्या वेळी तसेच दररोजच्या विक्रीतून शिल्लक भाजीपालादेखील कोंबड्यांना दिला जातो. भाजीपाल्यातून कोंबड्यांना भरपूर पोषणमूल्ये मिळत असल्याने फायदाच होतो. बाहेरून खाद्य आणण्याच्या खर्चातही यामुळे बचत होते.
इतरकर म्हणाले की कडकनाथ कोंबडी काटक असते. तिची मरतूक अत्यंत कमी होते. रोगांचे प्रमाण अत्यंत कमी असते.
चार एकरांतील पद्धतशीर नियोजन
इरतकर यांचे रिसोड येथे अडतीचे दुकानही आहे. त्यामुळे उत्पन्नाचा तो स्रोत आहेत. शिवाय स्वतःला भाजीपाला पिकविण्यातून दररोज ताजे उत्पन्न घरी यायलाही त्यामुळे मदत होते. मात्र केवळ शेतीवर अवलंबित्व न ठेवता मुख्य भर अाता पूरक व्यवसायांवर स्थिरावला अाहे. शेतीला दुग्ध व्यवसाय व गावरान कुक्कुटपालन अशी जोड देत इरतकर यांची घौडदौड सुरू अाहे.
परसबागेतील कुक्कुटपालन शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर ठरते. दररोज अंडी मिळाल्याने अाहारात त्यांचा वापर होतोच. शिवाय पैसेही मिळतात. आरोग्य पोषणाची गरज पूर्ण होते. कोंबड्यांना भाजीपाला खाऊ घातल्याने बाजारातील खाद्यावरील खर्च कमी होतो. शिवाय कोंबड्यांना भाजीपाल्यातील पोषकघटक नैसर्गिकरीत्या मिळतात.
डॉ. डी. एल. रामटेके
विषय विशेषज्ज्ञ, कृषी विज्ञान केंद्र, करडा, जि. वाशीम
भाजीपाला अडत, विक्री, दूध, कोंबडीपालन या पूरक व्यवसायांमुळे केवळ शेतीवर अवलंबून राहावे लागत नाही. दररोज ताजे उत्पन्न हाती येते. पूर्वी केवळ शेतीतील उत्पन्न जेमतेम होते. अाता शेतीतील उत्पन्नातही वाढ झाली आहे.
चार एकरांतील पद्धतशीर नियोजन
इरतकर यांचे रिसोड येथे अडतीचे दुकानही आहे. त्यामुळे उत्पन्नाचा तो स्रोत आहेत. शिवाय स्वतःला भाजीपाला पिकविण्यातून दररोज ताजे उत्पन्न घरी यायलाही त्यामुळे मदत होते. मात्र केवळ शेतीवर अवलंबित्व न ठेवता मुख्य भर अाता पूरक व्यवसायांवर स्थिरावला अाहे. शेतीला दुग्ध व्यवसाय व गावरान कुक्कुटपालन अशी जोड देत इरतकर यांची घौडदौड सुरू अाहे.
शेती, पूरक व्यवसाय आणि फायदे
इतरकर यांच्याकडे दोन गीर गायी, तसेच म्हशी आहेत. दररोज २० ते २५ लिटर एकूण दूध संकलन होते. देशी गायीच्या तसेच म्हशीच्या दुधाची विक्री ६० रुपये प्रतिलिटर दराने होते.
ग्राहक घरी येऊनच दूध घेऊन जातात.
कोंबडीखत, शेणखताचा वापर शेतीत होतो. त्यामुळे शेतीचा दर्जा सुधारला आहे.
गोमूत्राचे दररोज संकलन करून पिकांवर फवारणी घेतली जाते.
खरिपात सोयाबीन, तूर अाणि रब्बीत गहू, मका, ज्वारी ही पिके घेतली जातात. त्यामध्ये सेंद्रिय घटकांचा वापर होत असल्याने रासायनिक निविष्ठांच्या खर्चात बचत झाली आहे.
वर्षभर भाजीपाला पिकवला जातो. मेथी, शेपू, पालक, कोथिंबिरीचे दर्जेदार उत्पादन घेतले जाते. त्यातून सतत उत्पन्न मिळते.
येत्या काळात शेड उभारून कुक्कुटपालनाचा विस्ताराचे नियोजन.
उपलब्ध साधनांचा वापर करीत कमी खर्चात व्यवस्थापन.
शेतीच्या कामासाठी खिलार बैलजोडी.
बदक जोड्यांचेही पालन .
संपर्क : खंडूभाऊ इरतकर - ९४२३३७४४३५
वाशीम सोयाबीन भाजीपाला शेती दूध तूर उत्पन्न खत
इरतकर यांची खिलार बैलजोडी
डिगंबर इरतकर यांच्या दिवसाची सुरवात भाजीपाला अडतीपासूनच सुरू होते.
जनावरे संगोपनातून शेतीला दिलेली दुग्ध व्यवसायाची जोड
दररोज गावरान अंड्यांची विक्री
उगवत्या सूर्याच्या देशातील मोहक शेती
ह वाई वाहतुकीच्या माध्यमातून एखाद्या राष्ट्राचे विमानतळ पाहताना ते राष्ट्र कसे असेल याचा आपणास नि
...तरच वाढेल डाळिंब निर्यात
फॉस्फोनिक ॲसिडच्या अंशामुळे (रेसिड्यू) डाळिंबाची निर्यात घटली असून, त्याचा फटका राज्यातील उत्पादक
बोंड अळीचे जीवनचक्र खंडित करण्यासाठी फरदड कपाशीचे...
परभणी : सद्यःस्थितीत पाणी दिलेल्या कपाशीच्या पीकांवर मोठ्या प्रमाणावर गुलाबी बोंड अळीचा प
नागपूरला होणार रेशीम कोष मार्केट
नागपूर ः राज्यात विस्तारत असलेल्या रेशीम व्यवसायाला प्रोत्साहन देण्याकरिता जालना, सोलाप
बुलडाण्यात ३३ टन रेशीम कोष उत्पादन
बुलडाणा : जिल्ह्यातील शेतकरी पारंपरिक शेतीला जोड म्हणून रेशीम शेतीकडे वळू लागले अाहेत.
दुष्काळाचे चटके सोसलेले साखरा झाले ‘...लोकसहभाग मिळाला तर कोणत्याही योजना यशस्वी होऊ...
संत्रा बागेतील उत्कृष्ठ व्यवस्थापनाचा...किडी-रोग, पाण्याचे अयोग्य व्यवस्थापन आदी...
चिकाटी, प्रयत्नवादातून शून्यातून...उस्मानाबाद जिल्ह्यातील देवसिंगे (तूळ) येथील रमेश...
अंडी उबवण केंद्राद्वारे बचत गट होताहेत...पश्चिम बंगालमध्ये महिलांच्या सबलीकरणासाठी...
दुष्काळातही माळरानावर हिरवाई फुलवण्याचे...लातूर जिल्ह्यातील वाघोली येथील सोनवणे कुटुंब...
सेंद्रिय पद्धतीने ऊस लागवड ते...लातूर येथील विलास सहकारी साखर कारखान्याने...
शेंगा लाडू, चटणी उद्योगातून तयार केली...शेंगा लाडूसारख्या छोट्या व्यवसायापासून सुरवात...
ग्रामीण आरोग्यासोबत जपला शेतकरी...देशात सशक्‍त आणि आरोग्यसंपन्न पिढी घडावी, या...
दुष्काळात दोनशे टन मूरघास निर्मितीतीन भावांत मिळून शेती फक्त वीस गुंठे. पण...
योग्य व्यवस्थापन ठेवले केळीशेतीत सातत्य...परसोडी (ता. कारंजा घाडगे, जि. वर्धा) हे पाण्याची...
प्रयोगशीलतेचा वसा जपुनी दुष्काळाला...नाशिक जिल्ह्यातील पेठ हा आदिवासी, दुर्गम तालुका....
शून्य मशागत तंत्रातून जोपासली द्राक्ष...गव्हाण (ता. तासगाव, जि. सांगली) येथील सुरेश...
उत्तम नियोजनामुळेच दुष्काळातही तरलो काही काळ दुष्काळाचा येणारच याचा अंदाज बांधून आडूळ...
काटेकोर पाणी नियोजनातून सांभाळली फळबाग नगर जिल्ह्यातील पालवेवाडी (ता. पाथर्डी) हा...
शेवग्याच्या नैसर्गिक शेतीने दुष्काळातही...जळगाव जिल्ह्यातील पहूर (ता. जामनेर) येथील वयाची...
वसुंधरा करताहेत स्वच्छता अन्..."क्‍लीन टू ग्रीन" हा उद्देश डोळ्यासमोर ठेवून...
जिद्दीतून उभा केला गीर दूध व्यवसायएकसळ (जि. सातारा) येथील विनोद शेलार या तरुणाने...
दुष्काळात रेशीम ‘चॉकी’ सेंटरने दिली...सततची दुष्काळी परिस्थिती, गारपीट, बाजारभाव यांची...
फायदेशीर ठरला जैव कोळसानिर्मिती उद्योग शेतातील काडीकचरा, भुस्सा आदींच्या प्रक्रियेतून...
तंजावूरच्या अन्नप्रक्रिया तंत्रज्ञान...शेतीमाल दरांतील सातत्याच्या चढ-उतारांमुळे...
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान


agriculture news in Marathi, problem of farm and farmers are same, Maharashtra | Agrowon

Agrowon च्या बातम्यांसाठी सबस्क्राईब करा
Agrowon च्या महत्वाच्या बातम्यांची आणि ब्रेकिंग न्यूजची नोटिफिकेशन्स तत्काळ मिळविण्यासाठी सबस्क्राईब करा.
* आपण नोटिफिकेशनसंबंधी हवे ते बदल ब्राऊजर सेटिंग्जमध्ये जाऊन कधीही करू शकता.
राज्यातील शेतीच्या प्रश्नांसह शेतकऱ्यांची उपेक्षा
राज्यातील शेतीच्या प्रश्नांसह शेतकऱ्यांची उपेक्षा
शुक्रवार, 30 मार्च 2018
मुंबई : राज्य विधिमंडळाच्या अर्थसंकल्पी अधिवेशनाची बुधवारी (ता.२८) सांगता झाली. एक महिन्याहून अधिक काळ चाललेल्या अधिवेशनात राज्य सरकारची शेतकरी कर्जमाफी, वाढत्या शेतकरी आत्महत्या, बोंड अळी तसेच गारपीट आणि अवकाळी पावसामुळे झालेले नुकसान, प्रलंबित लाळ्या खुरकत लसीकरण, शेतीमालाची सरकारी खरेदी, मंत्र्यांवरील भ्रष्टाचाराचे आरोप आदी विविध मुद्दे गाजले. मात्र, अधिवेशनात राज्यातील शेतीच्या प्रश्नांसह शेतकऱ्यांची उपेक्षाच झाली. शेती आणि शेतकऱ्यांना तातडीने दिलासा देणारे कोणतेही ठोस निर्णय अधिवेशनात झाल्याचे दिसून आले नाही.
मुंबई : राज्य विधिमंडळाच्या अर्थसंकल्पी अधिवेशनाची बुधवारी (ता.२८) सांगता झाली. एक महिन्याहून अधिक काळ चाललेल्या अधिवेशनात राज्य सरकारची शेतकरी कर्जमाफी, वाढत्या शेतकरी आत्महत्या, बोंड अळी तसेच गारपीट आणि अवकाळी पावसामुळे झालेले नुकसान, प्रलंबित लाळ्या खुरकत लसीकरण, शेतीमालाची सरकारी खरेदी, मंत्र्यांवरील भ्रष्टाचाराचे आरोप आदी विविध मुद्दे गाजले. मात्र, अधिवेशनात राज्यातील शेतीच्या प्रश्नांसह शेतकऱ्यांची उपेक्षाच झाली. शेती आणि शेतकऱ्यांना तातडीने दिलासा देणारे कोणतेही ठोस निर्णय अधिवेशनात झाल्याचे दिसून आले नाही.
राज्याच्या यंदाच्या अर्थसंकल्पात कृषी क्षेत्रासाठी कोणत्याही मोठ्या आणि नव्या योजनांचा समावेश नाही. विभागासाठीची आर्थिक तरतूदही तुलनेत अल्प आहे.
तिजोरीतील खडखडाट आणि सरकारच्या उदासीनतेमुळे गेल्यावर्षी अर्थसंकल्पित निधीही पूर्णपणे खर्च झालेला नाही.
राज्य सरकारने जाहीर केलेली शेतकरी कर्जमाफी फसवी ठरल्याचा आरोप विरोधकांनी अधिवेशनात केला. नऊ महिने झाले तरी ३४ हजार कोटींच्या कर्जमाफीपैकी फक्त तेरा हजार कोटींचेच वाटप झाले आहे. कर्जमाफीचा लाभ अद्यापही चाळीस टक्के शेतकऱ्यांनाच झाला आहे. राज्य सरकारची कर्जमाफी फसवी ठरल्यानेच राज्यात शेतकऱ्यांच्या आत्महत्यांमध्ये वाढ झाली आहे, अशी टीका विरोधकांनी केली. त्यावर छत्रपती शिवाजी महाराज शेतकरी सन्मान योजना अर्थात कर्जमाफीअंतर्गत राज्यातील ३५ लाख शेतकऱ्यांच्या बँक खात्यांवर १३ हजार कोटी रुपये जमा केले असल्याची माहिती सरकारने विधानसभेत दिली. तसेच लाभधारक शेतकऱ्यांच्या नावांची यादी सीडीच्या स्वरुपात सदस्यांना देण्यात आली.
नाशिक ते मुंबई पायी चालत आलेल्या किसान सभेच्या मोर्चाला दिलेल्या लेखी आश्वासनात सरकारने शेतकरी कर्जमाफी योजनेत मुदत कर्जाचाही समावेश केला. या मुदत कर्जामध्ये शेती, इमू पालन, शेडनेट, पॉलिहाऊस यासाठीच्या दीड लाख रुपयांपर्यंतच्या कर्जाचा समावेश करण्यात येणार आहे. तसेच २००८ मधील कर्जमाफीच्या योजनेच्या लाभापासून वंचित राहिलेल्या २००१ ते २००९ पर्यंत थकीत असलेल्या खातेदारांना कर्जमाफीचा लाभ दिला जाणार आहे.
२०१६-१७ मधील जे थकीत खातेदार आहेत, त्याचा आढावा घेऊन त्यांना दिलासा देण्यासाठी योग्य अशी योजना तयार केली जाईल, अशी घोषणा सरकारने केली आहे. सरकारची आर्थिक स्थिती तसेच कर्जमाफीच्या योजनेतील जाचक नियम, अटी पाहता किती शेतकऱ्यांना नव्या घोषणेत लाभ होईल हे निश्चितपणे सांगणे कठीण आहे.
कापसावरील बोंड अळीवरून नागपूरच्या हिवाळी अधिवेशनात विरोधकांनी रान पेटविले होते. राज्य सरकारने मदतीचे आश्वासन देऊनही शेतकऱ्यांच्या हाती अजून मदत पोचलेली नाही. त्यानंतर मराठवाडा, विदर्भात अवकाळी पाऊस, गारपिटीने थैमान घातले. या मदतीच्या विषयालाही राज्य सरकारने सोईस्करपणे बगल दिली. नाही म्हणायला राज्यात गुलाबी बोंड अळी आणि धान पिकावरील तुडतुड्याच्या प्रादुर्भावामुळे झालेल्या नुकसानीपोटी संयुक्त पंचनाम्यानुसार ३३ टक्क्यांपेक्षा अधिक नुकसान झालेल्या शेतकऱ्यांना मदत दिली जाईल असे सरकारने स्पष्ट केले. तसेच एनडीआरएफच्या दरानुसार मदत देण्यासाठी केंद्र सरकारला ३,३७३ कोटी रुपयांच्या मदतीचा प्रस्ताव पाठवला आहे. मात्र, ही मदत कधी मिळणार याबाबत कोणतीही स्पष्टता नाही. राज्य सरकारच्या तिजोरीत खडखडाट असल्याने शेतकऱ्यांना मदत मिळेल याची शाश्वती नाही.
राज्यात हमीभावावर शेतीमाल खरेदी धोरणाचे तीनतेरा वाजले आहेत. तूर उत्पादक शेतकऱ्यांचे मोठे हाल सुरू आहेत, खरेदी केंद्रांवर तुरीचे माप होत नाही, तूर विक्रीला नंबर लागत नाही, नंबर लागला तर पैसे मिळत नाहीत. शेतकऱ्यांचे तूर, हरभऱ्याचे सहाशे कोटींचे चुकारे थकीत आहेत. सरकार अधिवेशनात यासंदर्भात काही तरी ठोस भूमिका जाहीर करेल अशी अपेक्षा होती. मात्र तसे झालेले नाही. अधिवेशनात जनावरांच्या लाळ्या खुरकुत लसीकरणावरूनही वादळी चर्चा झाली. मात्र, हा विषय फक्त चर्चेपुरताच मर्यादित राहिला. या लसीकरणापासून अजूनही राज्यातील जनावरेही उपेक्षितच राहिली आहेत. सरकारने साखर उद्योगापुढील समस्यांचेही घोंगडे भिजत ठेवले आहे.
मुंबई अर्थसंकल्प सरकार कर्ज कर्जमाफी आत्महत्या बोंड अळी गारपीट शिवाजी महाराज नाशिक हिवाळी अधिवेशन विदर्भ अवकाळी पाऊस हमीभाव तूर साखर
उगवत्या सूर्याच्या देशातील मोहक शेती
ह वाई वाहतुकीच्या माध्यमातून एखाद्या राष्ट्राचे विमानतळ पाहताना ते राष्ट्र कसे असेल याचा आपणास नि
...तरच वाढेल डाळिंब निर्यात
फॉस्फोनिक ॲसिडच्या अंशामुळे (रेसिड्यू) डाळिंबाची निर्यात घटली असून, त्याचा फटका राज्यातील उत्पादक
बोंड अळीचे जीवनचक्र खंडित करण्यासाठी फरदड कपाशीचे...
परभणी : सद्यःस्थितीत पाणी दिलेल्या कपाशीच्या पीकांवर मोठ्या प्रमाणावर गुलाबी बोंड अळीचा प
नागपूरला होणार रेशीम कोष मार्केट
नागपूर ः राज्यात विस्तारत असलेल्या रेशीम व्यवसायाला प्रोत्साहन देण्याकरिता जालना, सोलाप
बुलडाण्यात ३३ टन रेशीम कोष उत्पादन
बुलडाणा : जिल्ह्यातील शेतकरी पारंपरिक शेतीला जोड म्हणून रेशीम शेतीकडे वळू लागले अाहेत.
उगवत्या सूर्याच्या देशातील मोहक शेतीह वाई वाहतुकीच्या माध्यमातून एखाद्या राष्ट्राचे...
...तरच वाढेल डाळिंब निर्यातफॉस्फोनिक ॲसिडच्या अंशामुळे (रेसिड्यू) डाळिंबाची...
बुलडाण्यात ३३ टन रेशीम कोष उत्पादनबुलडाणा : जिल्ह्यातील शेतकरी पारंपरिक...
भारतीय दूध सुरक्षितनवी दिल्ली ः भारतातील दुधाच्या दर्जाबाबात सतत...
राज्यात हुडहुडी वाढली... पुणे : किमान तापमानाचा पारा घसरल्याने राज्यात...
धार्मिक स्थळांनी द्यावा दुष्काळासाठी...नागपूर ः राज्यातील सर्वधर्मीय धार्मिक स्थळांनी...
चारा छावण्यांऐवजी थेट अनुदानाचा विचार ः...मुंबई ः दुष्काळी भागात चारा छावण्यांमध्ये होणारा...
देशी बियाण्यांच्या संवर्धनासाठी रंगणार...पुणे : देशी बियाण्यांचे संवर्धन आणि प्रसारासाठी...
खरेदी न झालेल्या हरभरा, तुरीसाठी...सोलापूर : हमीभाव योजनेतून शेतकऱ्यांनी हरभरा व तूर...
दुष्काळाचे चटके सोसलेले साखरा झाले ‘...लोकसहभाग मिळाला तर कोणत्याही योजना यशस्वी होऊ...
‘जनावरं जगवायची धडपड सुरू हाय’सातारा ः शाळू (रब्बी ज्वारी) केलीय. पण पीक...
परभणी जिल्ह्यात ज्वारीवर अमेरिकन लष्करी...परभणी ः परभणी जिल्ह्यात यंदा प्रथमच रब्बी...
सीड हब म्हणून भारताचा उदयनवी दिल्ली ः आशिया खंडात भारत देश ‘सीड हब’ म्हणून...
ब्राझीलचे साखर उत्पादन निम्मे घटलेनवी दिल्ली ः आंतरराष्ट्रीय बाजारात साखरेचे सतत...
गोंदिया जिल्हा अधीक्षक अधिकारी बऱ्हाटे...गोंदिया ः नगर जिल्ह्यात राबविण्यात आलेल्या...
शेतीपंप वीजवापर घोटाळा आयोगाच्या...मुंबई ः महावितरणची प्रचंड वितरण गळती व चोऱ्या...
राज्यात थंडी वाढली; नाशिक ११.५ अंशांवरपुणे : उत्तरेकडील थंड वाऱ्यांचे प्रवाह दक्षिणेकडे...
संत्रा बागेतील उत्कृष्ठ व्यवस्थापनाचा...किडी-रोग, पाण्याचे अयोग्य व्यवस्थापन आदी...
फॉस्फोनिक रेसिड्यूमुळे डाळिंब निर्यात...पुणे : निर्यातक्षम डाळिंबात युरोपसाठी फॉस्फोनिक...
चिकाटी, प्रयत्नवादातून शून्यातून...उस्मानाबाद जिल्ह्यातील देवसिंगे (तूळ) येथील रमेश...
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान