कोरोना विषाणुंचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी नांदेड जिल्ह्यात ताळेबंदीच्या (लॉकडाउन) कालावधीत 31 डिसेंबरपर्यंत वाढ - Waraqu-E-Taza Hindi News

कोरोना विषाणुंचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी नांदेड जिल्ह्यात ताळेबंदीच्या (लॉकडाउन) कालावधीत 31 डिसेंबरपर्यंत वाढ
#Nanded नांदेड (#Waraquetazaonline) दि. 28 :- कोरोना विषाणुंचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी प्रतिबंधात्मक उपाय योजनाच्या अनुषंगाने नांदेड जिल्ह्यात ताळेबंदीचा (लॉकडाउन) कालावधी गुरुवार 31 डिसेंबर 2020 पर्यंत वाढविण्यात आला आहे. याबाबतचा आदेश जिल्हादंडाधिकारी डॉ. विपीन इटनकर यांनी निर्गमीत केला आहे.
साथरोग प्रतिबंधक कायदा 1897 च्या मधील तरतुदीनुसार 14 मार्च 2020 रोजीच्या अधिसुचनेनुसार जिल्हादंडाधिकारी यांना कोरोना प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी ज्या उपाय योजना करणे आवश्यक आहे त्या करण्यासाठी सक्षम प्राधिकारी म्हणुन घोषित केले आहे. तसेच फौजदारी प्रक्रिया दंड संहिता 1973 नुसार जिल्हादंडाधिकारी डॉ. विपीन इटनकर यांना प्राप्त अधिकारान्वये फौजदारी प्रक्रिया दंड संहिता 1973 चे कलम 144 (1) (3) अन्वये या आदेशाद्वारे संदर्भात नमुद आदेश 31 ऑक्टोंबर 2020, 4 व 15 नोव्हेंबर 2020 मधील अटी व शर्ती जशास तसे लागू करुन संपूर्ण नांदेड जिल्ह्यात गुरुवार 31 डिसेंबर 2020 पर्यंत ताळेबंदीचा कालावधी वाढविण्यात आला आहे.
या आदेशाची अंमलबजावणी करणाऱ्या सर्व अधिकाऱ्यांनी वरील नियमांची अंमलबजावणी काटेकोरपणे, नियमाला धरुन व मानवी दृष्टीकोनातून करावी. या आदेशाचे पालन न करणाऱ्या कोणतीही व्यक्ती, संस्था अथवा समुह हे साथरोग प्रतिबंधक कायदा 1897 व आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियम 2005 आणि भारतीय दंड संहिता 188 नुसार शिक्षेस पात्र असलेला अपराध केला असे मानण्यात येईल व कारवाई करण्यात येईल. तसेच या आदेशाची अंमलबजावणी करीत असताना सद्हेतुने केलेल्या कृत्यासाठी कुठल्याही अधिकारी व कर्मचाऱ्यांचे विरुद्ध कुठल्याही प्रकारची कायदेशीर कारवाई अथवा खटला दाखल करता येणार नाही, असे आदेश जिल्हादंडाधिकारी डॉ. विपीन इटनकर यांनी दि. 28 नोव्हेंबर 2020 रोजी निर्गमित केले आहेत.
#Ravish Kumar Blog : अर्णव के दो आगे अर्णव, अर्णव के पीछे दो अर्णव बोलो कितने अर्णव
धार्मिक भावनाओं को आहत करने के लिए सैफ अली खान अभिनीत फिल्म तांडव के निर्माताओं के खिलाफ़ FIR
नांदेड: जिल्ह्यात 26 नोव्हेंबरपासून जमावबंदी, शस्त्रबंदी आदेश लागू
राज्य शासनाचा मोठा निर्णय, नांदेडला समृद्धी महामार्गाशी जोडणार
राष्ट्रपति, प्रधानमंत्री से मुस्लिम नेताओं की अपील, मुस्लिमों के खिलाफ़ नफ़रत फैलाने वालों पर सख्त कार्रवाई हो
महाराष्ट्र के मंत्री पर रेप का आरोप, सफाई में कबूला- महिला की बहन से संबंध, 2 बच्चे भी
तुर्की सीरियल 'Dirilis Ertugrul' के थीम सॉन्ग का उर्दू वर्जन हुआ रिलीज, 13 लाख से भी ज्यादा बार देखा गया Video
UPI इस्तेमाल करने वाले ग्राहकों के लिए स्टेट बैंक ने जारी किया अहम इन्फॉर्मेशन
चिकण व मटण विक्रेत्यांची होणार आरटीपीसीआर तपासणी
Google सर्च पर व्हाट्सएप उपयोगकर्ताओं के मोबाइल नंबर मिले
Previous Entry अगले साल कुवैत छोड़ने के लिए 70 हजार से अधिक प्रवासीयों कहा जा सकता है
Next Entry हैदराबाद निकाय चुनाव: योगी आदित्यनाथ ने किया रोड शो


new controversy on pulwama bjp leader says an accident,CRPF जवानांसोबत घडली 'दुर्घटना', भाजपच्या उपमुख्यमंत्र्यांच्या वक्तव्याने वाद | National - News18 Lokmat, Today's Latest Marathi News

...तर कोरोनाचं लसीकरण करून घेऊ नका कंपनीने नागरिकांना केलं सूचित
नाकावाटे दिली जाणारी मेड इन इंडिया लसही तयार; आता परवानगीची प्रतीक्षा
कोविड-19 लशीसंबधित सर्व माहिती खुली करावी; वैद्यकीय तज्ज्ञांनी केली मागणी
लग्नाला आला नाहीत तरी आहेर पाहिजे बुवा; वधु-वरांनी लग्नपत्रिकेतच लढवली नवी शक्कल
मेड इन इंडियासमोर मेड इन चायना Corona vaccine फेल; चीननंही अखेर मान्य केलं
Indian Army Day: ‘आमच्या धैर्याची परीक्षा पाहू नका’, लष्करप्रमुखांचा चीनला इशारा
' योग्य वेळी सडेतोड उत्तर देऊ', मुजोर चीन आणि पाकिस्तानला लष्कर प्रमुखांचा इशारा
CDS बिपीन रावत यांचा अरुणाचल दौरा, सैन्याला सतर्क राहण्याचा आदेश
 चोराने केला 80 वर्षाच्या वृद्धेचा खून, परिसरात खळबळ
गुगल कंपनीत मॅनेजर असल्याचं भासवून 50 पेक्षा अधिक मुलींचं केलं लैंगिक शोषण
 मुलगा होत नाही म्हणून पतीनं 23 वर्षांच्या संसारानंतर दिला तीन तलाक
दिवसभरात सोन्याचांदीच्या दरात चढउतार; पाहा Latest Gold Price
गुगल कंपनीत मॅनेजर असल्याचं भासवून 50 पेक्षा अधिक मुलींचं केलं लैंगिक शोषण
 मुलगा होत नाही म्हणून पतीनं 23 वर्षांच्या संसारानंतर दिला तीन तलाक
पतीनेच ठेवलं बायको-मुलीला कैदेत, पोलीस करताहेत सुटकेचा प्रयत्न
नवीन कृषी कायदा समितीच्या बैठकीत नेमकं काय ठरलं नेत्याने सांगितली INSIDE STORY
बिग बॉसच्या माजी स्पर्धक तरुणीनं असा मेकओव्हर केला की, PHOTO पाहून व्हाल थक्क
अखेर वादग्रस्त Tandav मध्ये बदल होणार; वेब सीरिजवर आक्षेपानंतर मेकर्सचा निर्णय
जॅकलिन फर्नांडिसच्या मॉर्निंग सेल्फीने चाहत्यांना घातली भुरळ, हे PHOTOS व्हायरल
जान्हवी कपूर नंतर आता खुशीदेखील करणार बॉलिवूडमध्ये पदार्पण : बोनी कपूर
ऑस्ट्रेलियाचं मैदान गाजवणाऱ्या ऋषभ पंतची भावुक प्रतिक्रिया, म्हणाला...
VIDEO: आजीला पेढे भरवले आणि फोडले फटाके, अजिंक्य रहाणेच्या गावातला जल्लोष
IND vs ENG : इंग्लंडविरुद्धच्या टेस्ट सीरिजसाठी टीम इंडियाची घोषणा
IND vs AUS : मॅच सुरू असतानाच ऋषभ पंतला आठवला 'स्पायडरमॅन', पाहा मैदानात काय झाल
दिवसभरात सोन्याचांदीच्या दरात चढउतार; पाहा Latest Gold Price
Gold Rates: मंगळवारी स्वस्त झालं सोनं तर चांदीला मात्र झळाळी, तपासा आजचे भाव
PNB खातेधारकांसाठी मोठी बातमी1 फेब्रुवारीपासून या ATMमधून नाही काढता येणार पैसे
पोस्टाच्या या योजनेत सुरक्षित गुंतवणूक, पैसे होतील दामदुप्पट
गुगल कंपनीत मॅनेजर असल्याचं भासवून 50 पेक्षा अधिक मुलींचं केलं लैंगिक शोषण
दिवसभरात सोन्याचांदीच्या दरात चढउतार; पाहा Latest Gold Price
दलित जोडप्याला आंतरजातीय विवाहाबद्दल अडीच लाखांचा दंड, मंदिरात प्रवेशही नाकारला
बिग बॉसच्या माजी स्पर्धक तरुणीनं असा मेकओव्हर केला की, PHOTO पाहून व्हाल थक्क
दिवसभरात सोन्याचांदीच्या दरात चढउतार; पाहा Latest Gold Price
ना सेलिब्रिटी, ना करोडपती; तरी 'तो' सोबत यावा म्हणून लोक उधळतात हजारो रुपये
जॅकलिन फर्नांडिसच्या मॉर्निंग सेल्फीने चाहत्यांना घातली भुरळ, हे PHOTOS व्हायरल
पहिल्यांदाच समोर आला शाहिदच्या पत्नीचा BOLD लुक; मीरा राजपूतचे PHOTOS व्हायरल
VIDEO : बघतोस काय रागानं गाडी पकडलीयं वाघानं Dinner ची करीत होता तयारी मात्र...
घरातील swimming pool मध्ये आढळला जगातील सर्वात विषारी साप; पाहा VIDEO
 गावात शिरलेल्या मगरीला पकडतानाचा थरार, पाहा VIDEO
VIDEO: सुशांतच्या मृत्यूची चेष्टा उडवणाऱ्या कॉमेडियनला नेटकऱ्यांनी शिकवला धडा
विशाल अजगराला काठीनं उचलत होता पोलीस आणि...; अंगावर काटा आणणारा VIDEO
'पुणे तिथे..', रस्त्यावर पडलेला काचांचा खच महिला वाहतूक पोलिसाने केला साफ, VIDEO
महिलेने मोडला विक्रम, कोरोनाच्या काळात गोळा केले चक्क 20 हजार Teddy Bear
Hit and Run चा धक्कादायक LIVE VIDEO; भरधाव वेगाने येणाऱ्या कारने घेतला जीव
VIDEO : CRPF जवानांसोबत घडली 'दुर्घटना', दिग्विजय सिंग यांच्यानंतर भाजप नेत्याच्या वक्तव्याने वाद
मॅट्रिमोनियल साइट्सवर Google चा मॅनेजर असल्याचं भासवून 50 पेक्षा अधिक मुलींना हातोहात फसवलं
 मुलगा होत नाही म्हणून पतीनं 23 वर्षांच्या संसारानंतर दिला तीन तलाक
पतीनेच ठेवलं बायको-मुलीला कैदेत, ओलीस ठेवून करतोय छळ; पोलीस करताहेत सुटकेचा प्रयत्न
नवीन कृषी कायदा समितीच्या बैठकीत नेमकं काय ठरलं शेतकरी नेत्याने सांगितली INSIDE STORY
आंतरजातीय विवाह केला म्हणून दलित जोडप्याला मंदिरात प्रवेश नाकारला; वर पंचायतीने लावला अडीच लाखाचा दंड
VIDEO : CRPF जवानांसोबत घडली 'दुर्घटना', दिग्विजय सिंग यांच्यानंतर भाजप नेत्याच्या वक्तव्याने वाद
'पुलवामातली घटना ही दुर्घटना नाही तर दहशतवादी हल्ला आहे. नेत्यांनी सांभाळून बोलावं.'
लखनऊ 6 मार्च : पुलवामातल्या हल्ल्यावरून सुरू असलेलं राजकारण थांबण्याची चिन्ह नाहीत. काँग्रेसचे माजी मुख्यमंत्री दिग्विजय सिंग यांनी पुलवामा इथं दुर्घटना घडली होती असं वक्तव्य केलं होतं. त्यावरून भाजपने त्यांच्यावर टीकेची झोड उठवली होती. आता उत्तर प्रदेशचे उपमुख्यमंत्री केशव प्रसाद मोर्य यांनीही तसच वक्तव्य केल्याने त्या वादात भर पडली आहे.
पुलवामा इथं CRPF जवानांसोबत जी दुर्घटना घडली त्यानंतर भारताने सडेतोड उत्तर दिलं असं वक्तव्य केशव प्रसाद मोर्य यांनी लखनऊ इथं बोलताना केलं होतं. त्यावर आता काँग्रेसने टीकेची झोड उठवली आहे. पुलवामातली घटना ही दुर्घटना नाही तर दहशतवादी हल्ला आहे. त्यामुळे त्याला दुर्घटना कसं म्हणता असा सवाल सोशल मीडियावर व्यक्त विचारण्यात येत आहे.
असंच वक्तव्य दिग्विजय सिंग यांनी केल्यावर त्यांच्यावर देशद्रोही असल्याची टीका झाली होती. आता भाजपचे उपमुख्यमंत्रीही देशद्रोही ठरतात का असा पलटवार काँग्रेसने केला आहे.
'तर खटला दाखल करा'
पुलवामा दहशतवादी हल्ल्याचा उल्लेख 'दुर्घटना' म्हणून केल्याने काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते दिग्विजय सिंह नवीन वादात सापडले आहेत. शहीद जवानांचा अपमान करणाऱ्या वादग्रस्त ट्विटमुळे त्यांच्यावर सर्व स्तरातून कडाडून टीका होऊ लागली आहे. भाजपकडूनही दिग्विजय यांची कोंडी करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
पण याउलट आता दिग्विजय सिंह यांनी भाजपालाच आव्हान दिले आहे. दिग्विजय सिंह यांनी ट्विटमध्ये म्हटलंय की, मी केलेल्या ट्विटवरून तुम्ही (भाजप)आणि तुमचे मंत्री माझ्यावर पाकिस्तान समर्थक असल्याचा, देशद्रोही असल्याचा आरोप करत आहेत. जर तुमच्यामध्ये हिम्मत असेल तर माझ्याविरोधात खटला दाखल करा'
 चोराने केला 80 वर्षाच्या वृद्धेचा खून, परिसरात खळबळ
गुगल कंपनीत मॅनेजर असल्याचं भासवून 50 पेक्षा अधिक मुलींचं केलं लैंगिक शोषण
 मुलगा होत नाही म्हणून पतीनं 23 वर्षांच्या संसारानंतर दिला तीन तलाक
अमेरिकेच्या उपाध्यक्षपदाची सूत्रं स्विकारताना कमला हॅरिस नेसणार साडी
 चक्क शरीराच्या आत उगवले मशरूम; पाहताच डॉक्टरही शॉक
अजूनही सुशांतला विसरू शकली नाही अंकिता लोखंडे; भावुक होत शेअर केला हा VIDEO
 जॅकलिन फर्नांडिसचे HOT POSES पाहून शिल्पा शेट्टीही फिदा झाली
 या दिवशी होणार वरूण-नताशाचा विवाह, 5 दिवस असणार लग्नविधी
 प्रियांकाने चित्रपट प्रमोशनवेळी घातले FlipFlops
 दहावी पास तरुणांसाठी सरकारी नोकऱ्या, लवकर वाचा कसा करायचा अर्ज
 मुव्ही पाहत मस्त पिझ्झा खा, या कामाचा चक्क पगारही मिळणार
जिन्यावरून कोसळताच धावून आली Alexa; बॉडीबिल्डरचा जीव वाचवला
Paparazzi पासून वाचण्यासाठी विरुष्काने लढवली शक्कल VIDEO सोशल मीडियावर VIRAL
श्वेता बच्चनसाठी आमिर खान लिहायचा पत्र; अभिषेक बच्चनने केला गौप्यस्फोट


वर्ग:मराठी साहित्य नामसूची - विकिपीडिया

एकूण ४ उपवर्गांपैकी या वर्गात खालील ४ उपवर्ग आहेत.
► मराठी कवितासंग्रह (७ प)
► मराठी नियतकालिके (१२ प)
► मराठी पुस्तके (२ क, ३ प)
► मराठी ललित लेखसंग्रह (६ प)
"मराठी साहित्य नामसूची" वर्गातील लेख
एकूण २७३ पैकी खालील २०० पाने या वर्गात आहेत.
(मागील पान) (पुढील पान)
'नग्नसत्य', बलात्काराच्या वास्तवाचा अंतर्वेध (पुस्तक)
आई, हसत ये, डोलत ये
आदिवासी समाज, संस्कृती आणि साहित्य (पुस्तक)
आमचा बाप आन् आम्ही
आमच्या आयुष्यातील काही आठवणी
आवर्तन - भारतीय संगीतातील स्थूलता आणि सूक्ष्मता
आहे आणि नाही (पुस्तक)
आहे हे असं आहे
इडली, ऑर्किड आणि मी (पुस्तक)
इतिहास घडवणार्‍या वनस्पती (पुस्तक)
इये महाराष्ट्र देशी (पुस्तक)
एव्हरेस्ट - राजा हिमशिखरांचा (पुस्तक)
ऑफबीट ट्रॅक्स इन महाराष्ट्र
ओळख किल्ल्यांची - भाग १ (पुस्तक)
ओळख किल्ल्यांची - भाग २ (पुस्तक)
ओळख किल्ल्यांची - भाग ३ (पुस्तक)
कर्दळीवन : एक अनुभूती (पुस्तक)
काय वाट्टेल ते होईल (पुस्तक)
किल्ले पाहू या (पुस्तक)
कुमुदच्या आईची लेक (पुस्तक)
कोकणचा मानबिंदू – सिंधुदुर्ग (पुस्तक)
गड आणि कोट (पुस्तक)
गड किल्ले गाती जयगाथा (पुस्तक)
गडांचा राजा - राजगड (पुस्तक)
गुण गाईन आवडी (पुस्तक)
ग्रंथालय आणि माहितीशास्त्र (पुस्तक)
ग्रेसच्या कविता - धुक्यातून प्रकाशाकडे
चकवाचांदण : एक वनोपनिषद
चला जरा भटकायला (पुस्तक)
चीन एक अपूर्व अनुभव (पुस्तक)
जागत्या स्वप्नाचा प्रवास (पुस्तक)
जावे त्यांच्या देशा (पुस्तक)
डॉ. आंबेडकरांच्या सहवासात (पुस्तक)
तरुण तुर्क म्हातारे अर्क
तिची भाकरी कोणी चोरली
तुका म्हणे आता (नाटक)
तेरुओ आणि कांही दूरपर्यंत
दुस्तर हा घाट (कादंबरी) आणि थांग (कादंबरी)
देखिला अक्षरांचा मेळावा (पुस्तक)
नथिंग लास्ट्स फॉरएव्हर (कादंबरी)
नाटककार आणि नाट्यकर्मी यांच्या चरित्रांची यादी
निरगाठी' आणि 'चंद्रिके ग, सारिके ग
पिशीमावशी आणि तिची भुतावळ
पु. ल. नावाचे गारुड (पुस्तक)
प्रतापगड परिसरातील परिसरदर्शन (पुस्तक)
फॉरेन्सिक विज्ञानाला आव्हान देणाऱ्या निवडक घटना (पुस्तक)
भगवद्गीता जशी आहे तशी (पुस्तक)
भटकंती, रायगड जिल्ह्याची (पुस्तक)
भारतकन्या कल्पना चावला (पुस्तक)
भारतीय राजकारणातील स्त्रिया (पुस्तक)
मराठी प्रबंध सूची (पुस्तक)
मराठी भाषेचा इतिहास (पुस्तक)
मराठी भाषेचे मूळ (पुस्तक)
मराठी माणसे, मराठी मने
मराठी लेखन मार्गदर्शिका (पुस्तक)
मराठी वाङमयाचा (गाळीव) इतिहास
मराठीसाठी साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेत्यांची यादी
मला प्रतीत झालेले माझे गुरू
महर्षी ते गौरी (स्त्री-स्वातंत्र्याची वाटचाल)
महानुभाव साहित्यातील सात पद्यग्रंथ
मृगजळाचे बांधकाम (ललित लेखसंग्रह)
योद्धा जनरल झोरावरसिंग (पुस्तक)
रामायणातील सांस्कृतिक संघर्ष (पुस्तक)
(मागील पान) (पुढील पान)
आल्याची नोंद केलेली नाही(लॉग इन केलेले नाही)
नवीन खाते तयार करा
प्रवेश करा(लॉग इन करा)
येथे काय जोडले आहे
या पानातील शेवटचा बदल ७ फेब्रुवारी २०२० रोजी ११:२३ वाजता केला गेला.
येथील मजकूर हा क्रियेटीव्ह कॉमन्स अट्रीब्युशन-शेअरअलाईक लायसन्स अंतर्गत उपलब्ध आहे; अतिरिक्त अटी लागू असू शकतात. हे संकेतस्थळ वापरुन आपण याच्या वापरण्याच्या अटी आणि गोपनीयता धोरणांचे पालन करण्यास आपली सहमती देत आहात. Wikipedia® हे Wikimedia Foundation, Inc. एक ना-नफा ना-तोटा संस्थेचे नोंदणीकृत ट्रेडमार्क आहे.


April 2018 – Page 4 – Marathisrushti Articles

साहित्य – ललित लेख
[ January 16, 2021 ] संत	अध्यात्मिक / धार्मिक
[ January 16, 2021 ] कर्तृत्वाचे कल्पतरू	कविता - गझल
[ January 15, 2021 ] दयेची बरसात	कविता - गझल
[ January 14, 2021 ] मकरसंक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा
[ January 14, 2021 ] देह बंधन – मुक्ती	कविता - गझल
[ January 14, 2021 ] निरंजन – भाग ४२ – अहंकाराला चुकीची कबुली नसते	अध्यात्मिक / धार्मिक
[ January 14, 2021 ] भाकरीसाठी मिळाला मार्ग	जीवनाच्या रगाड्यातून
[ January 14, 2021 ] श्री विष्णु पादादिकेशांत स्तोत्र – ४२	अध्यात्मिक / धार्मिक
[ January 13, 2021 ] ‘थप्पड’ – शेवाळलेल्या नात्यांसाठी आवश्यक ‘तुरटी’
[ January 13, 2021 ] श्री विष्णु पादादिकेशांत स्तोत्र – ४१	अध्यात्मिक / धार्मिक
[ January 12, 2021 ] पत्रप्रपंच – जेष्ठ नागरिकांच्या ‘पत्ररूपी’ मनोव्यवहारांचा परिचय	परिक्षणे - परिचय
[ January 12, 2021 ] नदीवरील बांध	कविता - गझल
[ January 12, 2021 ] श्री विष्णु पादादिकेशांत स्तोत्र – ४०	अध्यात्मिक / धार्मिक
मुद्राराक्षस : आधुनिक काळातला..
हल्ली हा जुना मुद्रा राक्षस मोबाईलवर भेटू लागलाय. पुन्हा पुन्हा आणि वारंवार. मुद्रा राक्षस हे नांव सर्व काम छपाईच्या मशिनवर व्हायचं त्या काळातलं आहे. सध्या टायपिंगचा काळ असल्याने याला ‘टायपो डेमाॅन’ म्हणावं का, की त्याला आणखी कुठलं मराठी नांव द्यावं हे कळत नाही. […]
श्री व्यंकटेश स्तोत्र , कृपा प्रसाद आणि मी
तुम्ही भलेही कट्टर ‘नास्तिक ‘ असाल , तरी तुम्हास एक विनंती आहे ,हे स्तोत्र (केवळ १०८ ओव्यांचे आहे . तुमचा फारसा वेळ घेणारे नाही ) किमान एकदा तरी वाचा , एक साहित्यिक प्रकार म्हणून किंवा एक चारोळ्याचा संग्रह म्हणून . तुम्ही एका वाचनात ‘आस्तिक ‘ होणार नाहीत ,पण वाचनातून मिळालेला आनंद अप्रतिम असेल याची खात्री मी देतो . […]
‘साहित्यिक’ ज्ञानेश्वर आणि वाङ्मयीन भाषा-वैविध्य : विभाग – ९ – ब
‘साहित्यिक’ ज्ञानेश्वर आणि वाङ्मयीन भाषा-वैविध्य व त्या अनुषंगानें एकाच रचनाकाराच्या भिन्नभिन्न भाषास्वरूपाची , (आणि अन्य क्षेत्रातील सृजनशील व्यक्तीँची) उदाहरणें यांची ओळख करुन देणारे सदर…. […]
पाषाणभेद चवीला तुरट,कडू असून थंड गुणाची व हल्की स्निग्ध व तीक्ष्ण असते.हि त्रिदोष शामक असून प्रभावाने अश्मरीभेदन आहे.ह्याचे उपयुक्त अंग मुळ आहे. […]
कोणत्याही कलावंताला मी देवाचा पृथ्वीवरचा अंश (अवतार नव्हे, अवतार भ्रष्ट असू शकतो) मानतो आणि म्हणून प्रभाकरपंतानी काढलेलं माझं व्यंगचित्र मला साक्षात देवाचा आशीर्वादच वाटतो.. देवाचा आशिर्वाद असाच अचानक मिळत असतो, तो ओळखता आला पाहिजे मात्र..
‘साहित्यिक’ ज्ञानेश्वर आणि वाङ्मयीन भाषा-वैविध्य : विभाग – ९ – अ
‘साहित्यिक’ ज्ञानेश्वर आणि वाङ्मयीन भाषा-वैविध्य व त्या अनुषंगानें एकाच रचनाकाराच्या भिन्नभिन्न भाषास्वरूपाची , (आणि अन्य क्षेत्रातील सृजनशील व्यक्तीँची) उदाहरणें यांची ओळख करुन देणारे सदर…. […]
ह्याचे उपयुक्तांग पंचांग व क्षार असून हे चवीला कडू,तुरट व उष्ण गुणाचे व हल्के रूक्ष तीक्ष्ण असते.हा त्रिदोषशामक असून प्रामुख्याने कफवातनाशक आहे. […]
शंकर मुडकेचा बेचव चहा आणि तिखटजाळ सामोसा खाल्ल्याशिवाय आमच्या ऑफिसात कोणीच कामाला सुरवात करत नाही . तसा तो खाऊन आम्ही रोजच्या प्रमाणे आजही सुरवात केली . पण आज काहीसा वेगळाच दिवस होता . […]
देह बंधन – मुक्ती
निरंजन – भाग ४२ – अहंकाराला चुकीची कबुली नसते
श्री विष्णु पादादिकेशांत स्तोत्र – ४२
मराठी लेख, कथा, ईबुक्स, विविध ऑफर्स आता आपल्याला इ-मेलवरुन मिळतील. यासाठी एकदाच सभासद म्हणून नोंदणी करा.
प्रवास .. १९९५ ते …..
मराठी क्लासिफाईड्स डॉट कॉम
मराठी साहित्यिक डॉट कॉम
error: या साईटवरील लेख कॉपी-पेस्ट करता येत नाहीत..


जालियनवाला बाग हत्याकांड - MPSC Academy

Home History जालियनवाला बाग हत्याकांड
६ एप्रिल १९१९ रोजी गांधीजींनी रौलेट कायद्याविरुद्ध लढा उभा केला. याचा कायद्याला भारतीयांनी ‘काळा कायदा’ असे नाव दिले. या कायद्याने ब्रिटिशांना कोणत्याही भारतीयाला विना चौकशी तुरुंगात डांबून ठेवण्याचा अधिकार मिळाला. म्हणून गांधींनी या अन्यायकारक कायद्याविरुद्ध लढा दिला.
६ एप्रिल १९१९ रोजी गांधींनी जनतेस काळ्या कायद्याच्याविरुद्ध हरताळ पाळण्याचे आदेश दिले. याचा तीव्र प्रतिसाद पंजाब राज्यात उमटला. म्हणून पंजाबमध्ये गांधींना येण्यास ब्रिटिशांनी प्रतिबंध केला.
त्यावेळी पंजाबचा गव्हर्नर मायकेल ओडवायर हा होता. जनरल डायर हा त्याच्या अधिपत्याखाली काम करणारा अधिकारी होता.
यावेळी ब्रिटिशांनी पंजाबमध्ये डॉ.सैफुद्दीन किचलू व सत्यपाल या दोन नेत्यांना अटक केली. या दोघांनी जनमत प्रक्षुब्ध केले असा त्यांच्यावर आरोप होता.
याचवेळी जनरल डायरने अमृतसर येथे सभाबंदीचा आदेश काढला.
१३ एप्रिल १९१९ रोजी अमृतसर शहरातील लोक जालियनवला बागेत वैशाखीनिमित्त एकत्र आले.
त्यापैकी अर्ध्या लोकांना सभाबंदीच्या हुकमांची कल्पना नव्हती.
सभाबंदीचा हुकूम डावलल्याने जनरल डायरने मायकेल ओडवायरच्या आदेशाने या बागेत बंदुकीच्या १६०० फैरी झाडल्या. यात ४०० लोक मृत्युमुखी पडले.
यावेळी लोकांनी जीव वाचविण्यासाठी या बागेतील विहिरीत उड्या मारल्या पण तो प्रयत्न अयशस्वी ठरला.
या घटनेचा निषेध म्हणून गांधीजींनी ‘कैसर ए हिंद’ पुरस्कार परत केला.
तर रवींद्रनाथ टागोर यांनी ‘सर’ या पदवीचा त्याग केला.
१९१९ साली या हत्याकांडाच्या चौकशीसाठी ब्रिटिशांनी ‘हंटर कमिशन’ची नेमणूक केली.
२८ मे १९२० रोजी या कमिशनने अहवाल सादर केला त्यात कोणत्याही इंग्रज अधिकाऱ्याला दोषी दाखविले नाही.
१९४० साली भारतीय क्रांतिकारक उधमसिंग याने इंग्लंडमध्ये जाऊन मायकेल ओडवायरचा खून केला. तब्बल दोन वर्षानंतर जालियनवाला बाग हत्याकांडाचा बदला घेण्यात आला.
Next articleचालू घडामोडी ३ आणि ४ मार्च २०१७
भारताचा नियंत्रक व महालेखा परीक्षक (CAG)
आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (International Monetary Fund)
गॅट / जकाती व व्यपारासंबंधीचा सर्वसाधारण करार
रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार – Ramon Magsaysay Award
तिहेरी तलाक कायदा – २०१८ : Triple Talaq
राष्ट्रीय सभेची अधिवेशने – भाग १
१८५७ चा उठाव – भाग २
भारतातील सध्याचे राज्यपाल (२७ मे २०१७)
महाराष्ट्र राज्य मंडळ पुस्तके डाउनलोड
इयत्ता पाचवीविषय मराठी माध्यम इंग्रजी माध्यम हिंदी माध्यमगणित Download Download Downloadइतिहास Download Download Downloadपर्यावरण Download Download Downloadइयत्ता सहावीविषय मराठी माध्यम इंग्रजी माध्यम हिंदी माध्यमगणित Download Download Downloadविज्ञान Download Download Downloadइतिहास Download Download Downloadभूगोल Download Download Downloadइयत्ता सातवीविषय मराठी माध्यम इंग्रजी माध्यम हिंदी माध्यमगणित Download Download Downloadविज्ञान Download Download Downloadइतिहास Download Download Downloadभूगोल Download Download Downloadइयत्ता आठवीविषय मराठी माध्यम इंग्रजी माध्यम हिंदी माध्यमगणित Download Download Downloadविज्ञान Download Download Downloadइतिहास Download Download Downloadभूगोल Download Download Downloadराज्यशास्त्र Download Download Downloadइयत्ता नववीविषय मराठी माध्यम इंग्रजी माध्यम हिंदी माध्यमगणित - भाग १ Download Download Downloadगणित...
आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (International Monetary Fund)
UPSC नागरी सेवा परीक्षा माहिती
गॅट / जकाती व व्यपारासंबंधीचा सर्वसाधारण करार
सामान्य ज्ञान जनरल नोट्स
सामान्य ज्ञान प्रश्न उत्तरे – भाग १


Quinoquin Ec in Marathi उपयोग, डोसेज, दुष्परिणाम, फायदे, अभिक्रिया आणि सूचना - Quinoquin Ec upyog, dosage, dushparinam, fayde, abhikriya ani suchna

myUpchar प्लस+ सदस्य बनें और करें पूरे परिवार के स्वास्थ्य खर्च पर भारी बचत,केवल Rs 99 में -
लॅब टेस्ट बुक करा
लॉग इन / साइन अप करें
खरीदने के लिए पर्चा जरुरी है
113 लोगों ने इसको हाल ही में खरीदा
30% तक की बचत
असली दवा, लाइसेंस्ड फार्मेसी से
खरीदने के लिए पर्चा जरुरी है
113 लोगों ने इसको हाल ही में खरीदा
Quinoquin Ec के प्रकार चुनें
दवा उपलब्ध नहीं है
खरीदने के लिए पर्चा जरुरी है
113 लोगों ने इसको हाल ही में खरीदा
क्या आप इस प्रोडक्ट के विक्रेता हैं
Quinoquin Ec खालील उपचारासाठी वापरले जाते -
बहुतेक सामान्य उपचारांमध्ये शिफारस केलेली हे डोसेज आहे. प्रत्येक रुग्ण आणि त्याचे प्रकरण वेगवेगळे असते हे लक्षात ठेवा, त्यामुळे तो विकार, औषध देण्याचा मार्ग, रुग्णाचे वय आणि वैद्यकीय इतिहास यांच्या अनुसार डोसेज वेगवेगळी असू शकते.
रोग आणि वयानुसार औषधाचा योग्य डोस जाणून घ्या
दवाई की मात्र देखने के लिए लॉग इन करें
संशोधनाच्या अनुसार, जेव्हा Quinoquin Ec घेतले जाते, तेव्हा खालील दुष्परिणाम आढळतात -
गर्भवती महिलांसाठी Quinoquin Ecचा वापर सुरक्षित आहे काय
Quinoquin Ec गर्भवती महिलांवर तीव्र परिणाम दाखविते. या कारणामुळे, याला वैद्यकीय सल्ल्यानंतरच घ्या. तुमच्या इच्छेनुसार हे घेणे हानिकारक ठरू शकते.
स्तनपान देण्याच्या कालावधी दरम्यान Quinoquin Ecचा वापर सुरक्षित आहे काय
Quinoquin Ec चा स्तनपान देणाऱ्या महिलांवर फारच मर्यादित परिणाम असू शकतो. कोणतेही हानिकारक परिणाम झाल्यास, ते स्वतःहून नाहीसे होतील.
Quinoquin Ecचा मूत्रपिंडांवरील परिणाम काय आहे
Quinoquin Ec चा मूत्रपिंडावर हानिकारक परिणाम होऊ शकतो. याचा असा कोणताही परिणाम होत आहे असे तुम्हाला असे वाटले, तर हे औषध घेणे थांबवा आणि तुमच्या डॉक्टरांच्या सल्ल्यानंतरच पुन्हा ते सुरु करा.
Quinoquin Ecचा यकृतावरील परिणाम काय आहे
यकृत वरील Quinoquin Ec च्या दुष्परिणामाची फारच कमी प्रकरणे आढळली आहेत.
Quinoquin Ecचा हृदयावरील परिणाम काय आहे
Quinoquin Ec चे हृदय वर मध्यम स्वरूपाचे दुष्परिणाम होऊ शकतात. तुम्हाला कोणतेही दुष्परिणाम आढळले, तर हे औषध घेणे तत्काळ थांबवा. हे औषध पुन्हा घेण्याअगोदर तुमच्या डॉक्टरांशी बोलणी करा.
Quinoquin Ec खालील औषधांबरोबर घेऊ नये, कारण याच्यामुळे रुग्णांवर तीव्र दुष्परिणाम संभवू शकतात-
तुम्हाला खालीलपैकी कोणतेही विकार असले, तर तुम्ही तुमच्या डॉक्टरांनी त्याप्रमाणे सल्ला दिल्याशिवाय Quinoquin Ec घेऊ नये -
Quinoquin Ec हे सवय लावणारे किंवा व्यसन निर्माण करणे आहे काय
Quinoquin Ec ची सवय लागणे आढळून आलेले नाही.
औषध घेतांना वाहन किंवा एखादी अवजड मशिनरी चालविणे सुरक्षित असते का
Quinoquin Ec तुम्हाला पेंगुळलेले किंवा झोपाळू बनवित नाही. त्यामुळे तुम्ही वाहन किंवा मशिनरी सुरक्षितपणे चालवू शकता.
ते सुरक्षित आहे का
होय, परंतु Quinoquin Ec घेण्यापूर्वी एखाद्या डॉक्टरांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.
हाँ, पर डॉक्टर की सलाह पर
हे मानसिक विकारांवर उपचार करू शकते का
मानसिक विकारांसाठी Quinoquin Ec घेण्याचे कोणतेही फायदे नाही आहेत.
आहार आणि Quinoquin Ec दरम्यान अभिक्रिया
संशोधनाच्या अभावी, Quinoquin Ec आणि आहार कशा रीतीने एकमेकांवर परिणाम करतात हे सांगणे कठीण आहे.
अल्कोहोल आणि Quinoquin Ec दरम्यान अभिक्रिया
Quinoquin Ec आणि अल्कोहोल एकाच वेळी घेतल्याने किंचित दुष्परिणाम संभवू शकतात. तुम्हाला कोणतेही दुष्परिणाम आढळले, तर तुमच्या डॉक्टरांशी त्वरित संपर्क साधा.
3 वर्षों का अनुभव
दवा उपलब्ध नहीं है
दवा उपलब्ध नहीं है
फुल बॉडी चेकअप करवाएं
डॉक्टर से सलाह लें
डॉक्टर लिस्टिंग की शर्तें
डॉक्टर हमारा ऐप डाउनलोड करें
अस्वीकरण: या साईटवर असलेली संपूर्ण माहिती आणि लेख केवळ शैक्षणिक उद्देशांसाठी आहे. येथे दिलेल्या माहितीचा उपयोग विशेषज्ञाच्या सलल्याशिवाय आरोग्याशी संबंधित कोणत्याही आजाराच्या निदान किंवा उपचारासाठी केला जाऊ नये. चिकित्सा परीक्षण आणि उपचारासाठी नेहमी एका योगी चिकित्सकचा सल्ला घेतला पाहिजे.
© 2018, myUpchar. सर्वाधिकार सुरक्षित
जाने-माने डॉक्टरों द्वारा लिखे गए लेखों को पढ़ने के लिए myUpchar
myUpchar से हर दिन सेहत संबंधी जानकारी प्राप्त करने के लिए, कृपया हमसे जुडें
नहीं, मुझे स्वस्थ नहीं रहना
डॉक्टर से सलाह के लिए विकल्प चुने
कोविड -19 के लक्षण
अन्य बीमारी से सम्बंधित सवाल


March 2019 | Mr. Kulkarni

अ‍ॅस्ट्रोशोध साप्ताहिक राशिभविष्य (३१ मार्च ते ६ एप्रिल)
अ‍ॅस्ट्रोशोध साप्ताहिक राशिभविष्य (३१ मार्च ते ६ एप्रिल) या सप्ताहाच्या शेवटी मराठी नविन वर्ष सुरु होत आहे. आपणा सर्वांना नविन वर्षाच्या खूप खूप शुभेच्छा  मेष रास सप्ताहातील ग्रहस्थिती- सप्ताहाच्या सुरुवातीला लग्नस्थानी हर्षल, धनस्थानी मंगळ, तृतिय स्थानात राहू,...
अ‍ॅस्ट्रोशोध साप्ताहिक राशिभविष्य (२४ मार्च ते ३० मार्च)
अ‍ॅस्ट्रोशोध साप्ताहिक राशिभविष्य (२४ मार्च ते ३० मार्च) मेष रास सप्ताहातील ग्रहस्थिती- सप्ताहाच्या सुरुवातीला लग्नस्थानी हर्षल, धनस्थानी मंगळ, तृतिय स्थानात राहू, अष्टमात गुरु, भाग्यात शनी व प्लुटो, केतू, लाभात बुध, शुक्र, नेपचून आणि व्ययात रवी अशी ग्रहस्थिती असेल....
अ‍ॅस्ट्रोशोध साप्ताहिक राशिभविष्य (१७ मार्च ते २३ मार्च)
अ‍ॅस्ट्रोशोध साप्ताहिक राशिभविष्य (१७ मार्च ते २३ मार्च) मेष रास सप्ताहातील ग्रहस्थिती- सप्ताहाच्या सुरुवातीला लग्नस्थानी मंगळ, हर्षल, चतुर्थात राहू, अष्टमात गुरु, भाग्यात शनी व प्लुटो, दशमात शुक्र, केतू, लाभात बुध, नेपचून आणि व्ययात रवी अशी ग्रहस्थिती असेल. १८...
अ‍ॅस्ट्रोशोध साप्ताहिक राशिभविष्य (१० मार्च ते १६ मार्च)
अ‍ॅस्ट्रोशोध साप्ताहिक राशिभविष्य (१० मार्च ते १६ मार्च) मेष रास सप्ताहातील ग्रहस्थिती- सप्ताहाच्या सुरुवातीला लग्नस्थानी मंगळ, हर्षल, चतुर्थात राहू, अष्टमात गुरु, भाग्यात शनी व प्लुटो, दशमात शुक्र, केतू, लाभात रवी, नेपचून आणि व्ययात बुध अशी ग्रहस्थिती असेल. १०...
अ‍ॅस्ट्रोशोध साप्ताहिक राशिभविष्य (३ मार्च ते ९ मार्च)
अ‍ॅस्ट्रोशोध साप्ताहिक राशिभविष्य (३ मार्च ते ९ मार्च) मेष रास सप्ताहातील ग्रहस्थिती- सप्ताहाच्या सुरुवातीला लग्नस्थानी मंगळ, हर्षल, चतुर्थात राहू, अष्टमात गुरु, भाग्यात शनी व प्लुटो, दशमात शुक्र, केतू, लाभात रवी, नेपचून आणि व्ययात बुध अशी ग्रहस्थिती असेल. ६ तारखेला...
अ‍ॅस्ट्रोशोध साप्ताहिक राशिभविष्य (११ ऑक्टोबर ते १७ ऑक्टोबर २०२०)
अ‍ॅस्ट्रोशोध साप्ताहिक राशिभविष्य (१७ जानेवारी ते २३ जानेवारी २०२१)
अ‍ॅस्ट्रोशोध साप्ताहिक राशिभविष्य (१० जानेवारी ते १६ जानेवारी २०२१)
अ‍ॅस्ट्रोशोध साप्ताहिक राशिभविष्य (३ जानेवारी ते ९ जानेवारी २०२१)
अ‍ॅस्ट्रोशोध साप्ताहिक राशिभविष्य (२७ डिसेंबर ते २ जानेवारी २०२१)
अ‍ॅस्ट्रोशोध साप्ताहिक राशिभविष्य (११ ऑक्टोबर ते १७ ऑक्टोबर २०२०)
अ‍ॅस्ट्रोशोध साप्ताहिक राशिभविष्य (१७ जानेवारी ते २३ जानेवारी २०२१)
अ‍ॅस्ट्रोशोध साप्ताहिक राशिभविष्य (१० जानेवारी ते १६ जानेवारी २०२१)


खंड – २ – मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती

मराठी विश्वकोश (खंड निहाय)
खंड : १ अंक ते आतुरचिकित्सा
खंड : २ आतुर निदान ते एप्स्टाइन,जेकब
खंड : ३ एबिंगहाऊस, हेरमान’ ते ‘किसांगानी’
खंड : ४ कीकट ते गाल्फिमिया ग्लॉका
खंड : ५ गाल्वा,एव्हारीस्त ते चेदि
खंड : ६ ‘चेन, सर एर्न्स्ट बोरिस’ ते ‘डोळा’
खंड : ७ ड्यूइसबुर्क ते धरणगाव
खंड : ८ ‘धरणे व बंधारे’ ते ‘न्वाकशॉट’
खंड : ९ पउमचरिउ – पेहलवी साहित्य
खंड : १० ‘पैकारा’ ते ‘बंदरे’
खंड : ११ बंदा ते ब्वेनस एअरीझ
खंड: १२ भंगुरतारा ते महाराष्ट्र राज्य
खंड : १३ महाराष्ट्र राज्य इलेक्ट्रॉनिकी विकास महामंडळ’ते ‘म्हैसूर संस्थान’
खंड : १४ यंग, एडवर्ड’ ते ‘रेयून्यों बेट
खंड : १५ रेल्वे ते वाद्य व वाद्यवर्गीकरण
खंड : १६ ‘वाद्यवृंद’ ते ‘विज्ञानशिक्षण’
खंड : १७ विज्ञानाचे तत्त्वज्ञान’ते शेक्सपिअर, विल्यम
खंड : १८ शेख अमर ते सह्याद्री
खंड : १९ सँगर, फ्रेडरिक ते सृष्टि व मानव
खंड : २० सेई-शोनागून ते ज्ञेयवाद
मराठी विश्वकोश (खंड निहाय)
खंड : १ अंक ते आतुरचिकित्सा
खंड : २ आतुर निदान ते एप्स्टाइन,जेकब
खंड : ३ एबिंगहाऊस, हेरमान’ ते ‘किसांगानी’
खंड : ४ कीकट ते गाल्फिमिया ग्लॉका
खंड : ५ गाल्वा,एव्हारीस्त ते चेदि
खंड : ६ ‘चेन, सर एर्न्स्ट बोरिस’ ते ‘डोळा’
खंड : ७ ड्यूइसबुर्क ते धरणगाव
खंड : ८ ‘धरणे व बंधारे’ ते ‘न्वाकशॉट’
खंड : ९ पउमचरिउ – पेहलवी साहित्य
खंड : १० ‘पैकारा’ ते ‘बंदरे’
खंड : ११ बंदा ते ब्वेनस एअरीझ
खंड: १२ भंगुरतारा ते महाराष्ट्र राज्य
खंड : १३ महाराष्ट्र राज्य इलेक्ट्रॉनिकी विकास महामंडळ’ते ‘म्हैसूर संस्थान’
खंड : १४ यंग, एडवर्ड’ ते ‘रेयून्यों बेट
खंड : १५ रेल्वे ते वाद्य व वाद्यवर्गीकरण
खंड : १६ ‘वाद्यवृंद’ ते ‘विज्ञानशिक्षण’
खंड : १७ विज्ञानाचे तत्त्वज्ञान’ते शेक्सपिअर, विल्यम
खंड : १८ शेख अमर ते सह्याद्री
खंड : १९ सँगर, फ्रेडरिक ते सृष्टि व मानव
खंड : २० सेई-शोनागून ते ज्ञेयवाद
खंड-२ : या शब्दाचे तीन वेगवेगळे अर्थ आहेत: (१) व्यावहारिक, (२) सनातनी अर्थशास्त्रज्ञांनी केलेला व (३) आधुनिक अर्थशास्त्रास संमत असलेला. हे तीन अर्थ वेगवेगळ्या संकल्पनांवर आधारलेले असूनही खंड ही एकच संज्ञा त्यांच्यासाठी वापरली गेल्यामुळे अनेक वेळा या विषयावरील विवेचनात गोंधळ निर्माण होणे साहजिक आहे.
(१) व्यावहारिक अर्थ : व्यावहारिक दृष्ट्या ‘खंड’ हा शब्द कोणत्याही टिकाऊ उपभोग्य वस्तूच्या वापरासाठी तिच्या मालकाला देऊ केलेल्या भाड्याच्या संदर्भात सामान्यपणे वापरला जातो. उदा., एखाद्याने सायकल काही वेळापुरती भाड्याने वापरण्यासाठी घेतल्यास तिच्या मालकाला द्यावे लागणारे भाडे, हा खंड होय. त्याचप्रमाणे घरे, दुकाने इत्यादींचा वापर करणारे जेव्हा त्यासाठी भाडे भरतात, तेव्हा ते भाडे म्हणजे त्या वस्तूंच्या तत्कालीन वापरासाठी दिलेला खंड होय. हा तीन गोष्टींवर अवलंबून असतो- त्या वस्तूसाठी असलेली मागणी, तिचा भाड्यासाठी उपलब्ध होणारा पुरवठा व तिच्या निर्मितीसाठी वापरली जाणारी तंत्रविद्या, यांवरून खंडाची निश्चिती होते.
(२) सनातनी अर्थशास्त्रज्ञांनी केलेला अर्थ : सनातनी अर्थशास्त्रज्ञांनी खंड हा शब्द एका विशिष्ट संकल्पनेसाठी वापरला आहे. ज्या उत्पादक घटकांचा पुरवठा किमतीनुसार लवचिक नसतो, म्हणजे जास्त किंमत दिली तरी वाढू शकत नाही, अशा घटकांच्या वापरासाठी द्याव्या लागणाऱ्या रकमेलाच त्यांनी ‘खंड’ असे संबोधिले व तेही विशेषत: जमिनीसाठी द्याव्या लागणाऱ्या रकमेला उद्देशूनच. एखाद्या जमिनीत मालकाने काही गुंतवणूक करून तिच्यात सुधारणा केली असल्यास ती वापरताना जी रक्कम मालकास द्यावी लागते, तीमध्ये या गुंतवणुकीसाठी खर्च केलेल्या भांडवलावरील व्याजाचाही समावेश असतो, परंतु केवळ जमिनीच्या वापरासाठी जी रक्कम द्यावी लागते तिला ‘खंड’ ही संज्ञा आहे. मालकाला काहीही परिश्रम घ्यावे न लागता केवळ तो जमिनीचा मालक आहे म्हणून ही रक्कम मिळते. साहजिकच असा प्रश्न उद्‌भवतो की, परिश्रम न करणाऱ्या मालकास खंड कशासाठी द्यावयाचा  या प्रश्नाचे उत्तर देण्याचा प्रयत्न डेव्हिड रिकार्डो (१७७२–१८२३) या अर्थशास्त्रज्ञाने केला. त्याच्या काळात इंग्लंडमधील जमिनीचे खंड बरेच वाढले होते. नेपोलियनशी कराव्या लागलेल्या लढायांमुळे व वाढत्या लोकसंख्येमुळे अन्नधान्याच्या किंमतींत बरीच वाढ झाली होती. खंड वाढल्यामुळे जमीनदार जनतेची पिळवणूक करून स्वत: गबर होत आहेत, अशी सर्वसाधारण समजूत झाली होती. रिकार्डोपूर्वी होऊन गेलेल्या ‘फिझिओक्रॅट्स’ (प्रकृतिवादी) म्हणून संबोधण्यात आलेल्या फ्रेंच अर्थशास्त्रज्ञांच्या मताप्रमाणे निसर्गाच्या सुबत्तेमुळे जमिनीसाठी खंड द्यावा लागतो. याउलट रिकार्डोचे म्हणणे होते की, सुपीक जमीन मुबलक नसल्यामुळे व तिची मागणी वाढली तरी ती वाढविता येणे शक्य नसल्यामुळे तिच्यासाठी बराच खंड द्यावा लागतो. त्याने असा सिद्धांत मांडला की, खंड म्हणजे जमिनीच्या नैसर्गिक व अविनाशी शक्तींच्या उपयोगासाठी द्यावी लागणारी किंमत होय. खंडाची त्याने केलेली ही व्याख्या आजच्या युगात आक्षेपार्ह वाटते. जमिनीच्या नैसर्गिक शक्ती कशाला म्हणावयाचे या प्रश्नाचे उत्तर देण्याचा प्रयत्न डेव्हिड रिकार्डो (१७७२–१८२३) या अर्थशास्त्रज्ञाने केला. त्याच्या काळात इंग्लंडमधील जमिनीचे खंड बरेच वाढले होते. नेपोलियनशी कराव्या लागलेल्या लढायांमुळे व वाढत्या लोकसंख्येमुळे अन्नधान्याच्या किंमतींत बरीच वाढ झाली होती. खंड वाढल्यामुळे जमीनदार जनतेची पिळवणूक करून स्वत: गबर होत आहेत, अशी सर्वसाधारण समजूत झाली होती. रिकार्डोपूर्वी होऊन गेलेल्या ‘फिझिओक्रॅट्स’ (प्रकृतिवादी) म्हणून संबोधण्यात आलेल्या फ्रेंच अर्थशास्त्रज्ञांच्या मताप्रमाणे निसर्गाच्या सुबत्तेमुळे जमिनीसाठी खंड द्यावा लागतो. याउलट रिकार्डोचे म्हणणे होते की, सुपीक जमीन मुबलक नसल्यामुळे व तिची मागणी वाढली तरी ती वाढविता येणे शक्य नसल्यामुळे तिच्यासाठी बराच खंड द्यावा लागतो. त्याने असा सिद्धांत मांडला की, खंड म्हणजे जमिनीच्या नैसर्गिक व अविनाशी शक्तींच्या उपयोगासाठी द्यावी लागणारी किंमत होय. खंडाची त्याने केलेली ही व्याख्या आजच्या युगात आक्षेपार्ह वाटते. जमिनीच्या नैसर्गिक शक्ती कशाला म्हणावयाचे आज उपलब्ध असलेली जमीन निसर्गदत्त किंवा नैसर्गिक म्हणता येईल काय आज उपलब्ध असलेली जमीन निसर्गदत्त किंवा नैसर्गिक म्हणता येईल काय ती तर नैसर्गिक जमिनीवर अनेक पिढ्यांनी केलेल्या प्रक्रियांनंतर बनलेली जमीन आहे. शिवाय रिकार्डो म्हणतो त्या ‘अविनाशी’ शक्ती तरी कोणत्या ती तर नैसर्गिक जमिनीवर अनेक पिढ्यांनी केलेल्या प्रक्रियांनंतर बनलेली जमीन आहे. शिवाय रिकार्डो म्हणतो त्या ‘अविनाशी’ शक्ती तरी कोणत्या सांप्रतच्या अणुयुगात काहीही ‘अविनाशी’ आहे, असे म्हणणे जरा धाडसाचे होईल. जमिनीच्या शक्ती अविनाशी असणे म्हणजे वर्षानुवर्षे कायम टिकणे शक्य आहे काय सांप्रतच्या अणुयुगात काहीही ‘अविनाशी’ आहे, असे म्हणणे जरा धाडसाचे होईल. जमिनीच्या शक्ती अविनाशी असणे म्हणजे वर्षानुवर्षे कायम टिकणे शक्य आहे काय जमिनींच्या सुपीकतेमध्ये बदल होऊ शकतो; सुपीक जमीन ओसाड बनू शकते; त्याचप्रमाणे वाळवंटदेखील सुपीक होऊ शकते, या आधुनिक वैज्ञानिक जगाचा अनुभव आहे तेव्हा खंड हा जमिनीच्या नैसगिक व अविनाशी शक्तींमुळे उद्‌भवतो, हे रिकार्डोचे म्हणणे सध्याच्या युगात मान्य करता येण्यासारखे नाही. खंडाचे मूळ, जमीन हा आवश्यक उत्पादक घटक असून तिचा पुरवठा किमतीनुसार लवचिक नाही, या वैशिष्ट्यातच आढळते. जमिनीसाठी मागणी वाढली, तरी अधिक जमीन उत्पन्न करता येत नाही, म्हणूनच तिच्या वापरासाठी मालकास खंड घ्यावा लागतो. रिकार्डोचा ‘नैसर्गिक व अविनाशी शक्ती’ हा शब्दप्रयोग जमिनीचा पुरवठा लवचिक नाही–किंमतीनुसार तो बदलू शकत नाही– अशा अर्थाने घेणेच आज उचित होय. रिकार्डोच्या म्हणण्याप्रमाणे खंड हा फक्त जमिनीसाठीच द्यावा लागतो. निरनिराळ्या जमिनी कमीअधिक प्रमाणावर सुपीक असतात किंवा बाजारात पीक विकण्याच्या दृष्टीने कमीअधिक सोईस्कर जागी असतात. यामुळेच खंड उद्‌भवतो असे त्याचे म्हणणे होते. ज्या जमिनीवरील पिकापासून होणारे उत्पन्न मशागतीच्या खर्चाइतकेच असते. ती जमीन सीमांत जमीन होय. तिला खंड नसतो. तिच्याहून सुपीक असलेली किंवा अधिक सोईस्कर असलेली जमीन शेतकऱ्याला अधिक उत्पन्न मिळवून देते; तिला सीमांतांतर्गत जमीन म्हणावयाचे. अशा जमिनीवरील पिकाच्या उत्पन्नातून मशागतीचा खर्च वजा जाता जो वाढावा राहतो, तोच त्या जमिनीचा खंड. सीमाबाह्य जमिनीवरील मशागतीचा खर्च तिच्यावरील उत्पन्नापेक्षा जास्त असतो म्हणून ती लागवडीखाली आणली जात नाही. मात्र जसजसा लोकसंख्येचा उत्पादनसाधनांवरील दाब वाढतो व अन्नधान्यांची मागणी वाढून त्यांच्या किंमती वाढत जातात, तसतशा सीमाबाह्य असलेल्या कमी सुपीक किंवा गैरसोईच्या जमिनी लागवडीखाली आणल्या जातात व अधिक सुपीक जमिनींवरील मशागतीचा खर्च तेवढाच असल्यामुळे त्यांच्यावरील खंडामध्ये भर पडत जाते. थोडक्यात म्हणजे, रिकार्डोच्या मते खंड हा जमिनीच्या बाबतीतच उद्‌भवतो व तोही गुणस्थितीमधील भेदामुळे द्यावा लागतो. त्याच्या विवेचनानुसार आऱ्हासी सीमांत प्रत्याय तत्त्वही फक्त जमिनीच्या बाबतीतच लागू आहे.
(3) आधुनिक खंड सिद्धांत : आधुनिक अर्थशास्त्रज्ञांच्या मते खंड जमिनीपुरताच मर्यादित नसून सर्व घटकांच्या बाबतीत आढळणारा आणि विशिष्ट परिस्थितीत निर्माण होणारा उत्पन्न प्रकार आहे. रिकार्डो आणि अन्य सनातन पंथीयांनी खंड केवळ जमिनीशी निगडित असल्याचे मानले, कारण त्यांच्या समजुतीप्रमाणे सर्व घटकांपैकी जमीन हा एकच घटक विशिष्टोपयोगी असतो. परंतु, वास्तविक पाहता आधुनिक सिद्धांताप्रमाणे अन्य घटकही विशिष्ट परिस्थितीत विशिष्टोपयोगी असतात. ज्याप्रमाणे अन्य घटक विविधोपयोगी असतात, त्याप्रमाणे जमीन हा घटकही विविधोपयोगी असतो. आधुनिक सिद्धांतानुसार जमिनीतील गुणभेदांचा खंडाशी काहीही संबंध नाही. सर्व जमीन सारखीच असली, तरी विशिष्ट उपयोगासाठी ती दुर्मिळ असल्यास खंड द्यावा लागेलच. खंड हा शब्द ‘आधिक्य’ किंवा ‘वाढावा’ या अर्थी वापरला असतो. तो जमिनीपुरता मर्यादित न ठेवता सर्व घटकांना लागू करता येतो. कोणत्याही घटकाचा उपयोग करून द्यावयाचा झाल्यास त्यासाठी किमान किंमत द्यावी लागते. तो घटक अन्यत्र आकर्षिला जाऊ नये म्हणून द्यावा लागणारा मोबदला म्हणजे खंड. सर्वसाधारणपणे सर्व घटकांचा मोबदला सीमांत उत्पादनाक्षमतेइतका धरला, तर त्यापेक्षा जास्त मिळणारा मोबदला म्हणजे खंड होय. विशिष्ट उपयोगासाठी उत्पादक घटक वापरता यावा म्हणून त्यास कमीत कमी अन्यत्र मिळू शकेल इतका मोबदला तर दिलाच पाहिजे. हा मोबदला म्हणजेच त्याची बदली किंमत. प्रत्यक्ष त्या घटकासाठी द्यावी लागणारी किंमत व ही बदली किंमत यामधील फरक म्हणजे खंड होय. उदा., एखादा कारागीर एका व्यवसायात दोनशे रु. वेतन मिळवीत असेल, तर त्याला अन्य व्यवसायात आकर्षित करून घेण्यासाठी कमीतकमी दोनशे रु. वेतन तर द्यावेच लागेल. ही त्याची बदली किंमत होय. समजा, अन्य व्यवसायात त्याला अडीचशे रु. देऊ केले, तर त्यास पन्नास रुपये इतके ‘अतिरिक्त वेतन’ मिळेल. यालाच त्या कारागिराचा खंड म्हणावयाचे. रिकार्डोच्या म्हणण्याप्रमाणे खंड म्हणजे उत्पादनखर्चापेक्षा जादा मिळणारे उत्पन्न, तर आधुनिक सिद्धांताप्रमाणे बदली उत्पन्नापेक्षा अधिक असलेल्या उत्पन्नासच खंड म्हणावे.
आभास खंड (खंडनिभ): जमिनीप्रमाणेच इतर उत्पादन घटक विशिष्ट परिस्थितीत दुर्मिळ झाले की, त्यांना खंडसदृश उत्पन्न प्राप्त होते. कोणताही घटक मागणीच्या मानाने अपुरा पडू लागला की, त्यास तात्पुरते जादा उत्पन्न मिळू लागते. दीर्घकाळाने त्या घटकाचा पुरवठा वाढला की, वाढलेली मागणी पुरी होऊ शकते आणि तात्पुरता मिळालेला जादा मोबदला मिळेनासा होतो. अल्पकाळांसाठी मिळणारा हा मोबदल्याचा वाढावा म्हणजे जणू काही खंडच होय. त्याला ‘आभास खंड’ वा ‘खंडनिभ’ अशी संज्ञा आहे. कोठल्याही घटकास तात्पुरता मिळणारा अतिरिक्त नफा म्हणजे त्याचा अभ्यास खंड. जमीन व अन्य उत्पादक घटक यांमधील एक फरक म्हणजे निसर्गदत्त जमिनीची दुर्मिळता अल्पकालीनच नव्हे, तर दीर्घकालीनही असते; अन्य घटक मात्र केवळ अल्पकाळापुरतेच दुर्मिळ असतात. दीर्घकाळात त्यांचा पुरवठा सहज वाढविता येतो. दीर्घकाळात अन्य घटकांच्या उत्पन्नातील खंडसदृश भाग शिल्लक राहत नाही; तो नाहीसा होतो. म्हणूनच त्याला ‘खंड’ असे न म्हणता ‘खंडसदृश उत्पन्न’ (आभास खंड ) असे म्हणतात.
खंड आणि वस्तूची किंमत: रिकार्डोच्या खंड सिद्धांतानुसार खंड हे वरकड उत्पन्न आहे. जमिनीवरील पिकांची किंमत सीमांत जमिनीच्या मशागतीच्या खर्चाने ठरते. त्याचे हे विचार त्याने मांडलेल्या श्रममूल्य सिद्धांताशी जुळतात. श्रम आणि भांडवल यांच्या परिमाणांच्या सहकार्याने उत्पादन होत असते. भांडवल म्हणजे यंत्रसामग्री व अवजारे. ही मानवी श्रमनिर्मित असल्याने त्यांच्यामध्ये भूतकाळाचे श्रम साठविलेले असतात. यास्तव कोणत्याही वस्तूची किंमत रिकार्डोच्या मते त्या वस्तूच्या उत्पादनासाठी लागणाऱ्या श्रमाने ठरते. परंतु जमिनीच्या खंडाचे स्पष्टीकरण देताना अडचणी उत्पन्न होतात. जमीन ही निसर्गाची देणगी आहे, तिला उत्पादन-परिव्यय नाही. म्हणून पिकाच्या उत्पादन-परिव्ययात खंडाचा अंतर्भाव नाही. जमिनीवरील खंड हा किंमतीचा परिणाम आहे; किंमतीवर खंडाचा परिणाम होत नाही, असे रिकार्डोने प्रतिपादिले.
रिकार्डोची ही विचारप्रणाली ‘प्रत्येक जमिनीला एकच विशिष्ट उपयोग आहे’ या गृहीतकृत्यावर आधारलेली आहे. वास्तविक जमिनीला पर्यायी उपयोग असतात. त्यामुळे जमीन आणि इतर उत्पादन-घटकांचे परिणाम एका विशिष्ट उपयोगात आणावयाचे, म्हणजे त्याला पर्यायी मूल्य दिले पाहिजे. हे पर्यायी मूल्य उत्पादन-परिव्ययाचा भाग ठरते; आणि म्हणून किंमतीत त्याचा समावेश करावाच लागतो, असा आधुनिक अर्थशास्त्रज्ञांचा दृष्टिकोन आहे.
आपल्या मित्रपरिवारात शेअर करा..
उद्योग व व्यापार (331)
वस्त्रे व भूषणे (28)
+खेळ आणि मनोरंजन (148)
खेळ व मनोरंजन (32)
+भाषा आणि साहित्य (2166)
+अमेरिकन भा. सा. (33)
अमेरिकन भा. सा. (23)
गेलिक भा. सा. (1)
चिली भा. सा. (1)
जॉर्जियन भा. सा. (2)
फ्‍लेमिश भा. सा. (3)
फ्लेमिश-बेल्जियन भा. सा. (3)
+आशियाई भा. सा. (109)
अरबी भा. सा. (6)
चिनी भा. सा. (17)
जपानी भा. सा. (14)
तुर्की भा. सा. (4)
फार्सी भा. सा. (10)
+यूरोपीय भा. सा. (715)
इंग्रजी भा. सा. (217)
इटालियन भा. सा. (16)
ग्रीक भा. सा. (21)
चेक भा. सा. (6)
जर्मन भा. सा. (49)
डच भा. सा. (10)
डॅनिश भा. सा. (19)
नॉर्वेजियन भा. सा. (4)
पोर्तुगीज भा. सा. (14)
पोलिश भा. सा. (20)
फिनिश भा. सा. (6)
फ्रेंच भा. सा. (96)
यूरोपीय भा. सा. (1)
रशियन भा. सा. (43)
रूमानियन भा. सा. (3)
लॅटिन भा. सा. (24)
स्पॅनिश भा. सा. (33)
स्वीडिश भा. सा. (13)
हंगेरियन भा. सा. (8)
हिब्रू भा. सा. (5)
+भारतीय भाषा व साहित्य (570)
असमिया भा. सा. (41)
उर्दू भा. सा. (26)
ओडिया भा. सा. (50)
कन्नड भा. सा. (47)
काश्मीरी भा. सा. (12)
कोकणी भा. सा. (13)
गुजराती भा. सा. (36)
तमिळ भा. सा. (40)
तेलुगू भा. सा. (54)
पंजाबी भा. सा. (14)
बंगाली भा. सा. (71)
भारतीय भा. सा. (1)
मलयाळम् भा. सा. (29)
राजस्थानी भा. सा. (2)
सिंधी भा. सा. (12)
हिंदी भा. सा. (81)
+भाषा व लिपी (112)
मराठी भा. सा. (265)
+संस्कृत व प्राकृत (251)
अपभ्रंश भा. सा. (15)
अर्धमागधी भा. सा. (12)
पाली भा. सा. (20)
पैशाची भा. सा. (1)
प्राकृत भा. सा. (6)
मागधी भा. सा. (2)
माहाराष्ट्री भा. सा. (20)
शौरसेनी भा. सा. (16)
संस्कृत भा. सा. (159)
© मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ - सर्व हक्क राखीव | अनन्या मल्टीटेक प्रायवेट लिमिटेड द्वारा विकसित


कृषी महाविद्यालय गडचिरोलीच्या विद्यार्थ्याची शेंद्रिय कृषी निविष्ठा उत्पादक शेतकऱ्याशी अभ्यास भेट – Purogami Sandesh

कृषी महाविद्यालय गडचिरोलीच्या विद्यार्थ्याची शेंद्रिय कृषी निविष्ठा उत्पादक शेतकऱ्याशी अभ्यास भेट
कृषी महाविद्यालय गडचिरोलीच्या विद्यार्थ्याची शेंद्रिय कृषी निविष्ठा उत्पादक शेतकऱ्याशी अभ्यास भेट
भद्रावती(दि.24जुलै):-पंजाबराव देशमुख कृषि विद्यापीठ अकोला अंतर्गत कृषी महाविद्यालय गडचिरोलीचे ग्रामीण कृषी कार्यानुभव या सत्रात असलेले विद्यार्थी भुषण शंकर भरडे यांनी भद्रावती तालुक्यातील पेवरा येथील शेंद्रिय कृषी निविष्ठा उत्पादक शेतकरी तथा कृषी मित्र रविंद्र जिवतोडे यांची प्रत्यक्ष शेतात भेट घेऊन शेंद्रिय कृषी निविष्ठा बनविण्याची प्रक्रिया व शेतीपुरक व्यवसायाबाबत चर्चा केली.
या भेटीत गांडुळ खत, बायो डी कंपोस्ट, जीवामृत, दशपर्णी यासारखे जैविक खते व किटकनाश याबाबत उत्पादन प्रक्रिया समजून घेतली. त्यानंतर गावरान कोंबडीपालन, मच्छीपालन, मधमाशी पालन या शेतीपुरक व्यवसायाची पाहाणी करुन याबाबत सविस्तर चर्चा केली. त्यासोबतच आंतरपीक पद्धत समजुन घेतली. त्यावेळी शेतालगतचे शेतकरी उपस्थित होते.
भद्रावती कृषिसंपदा, पर्यावरण, महाराष्ट्र, रोजगार, विदर्भ, सामाजिक
पालकमंत्र्यांच्या प्रयत्नामुळे आठवडाभरात 5350 मेट्रिक टन युरिया जिल्हयात उपलब्ध
सायकल चालविण्यामुळे मनाची निरामय प्रसन्नता वाढत जाते — बंडोपंत बोढेकर
चंद्रपूर (दि.19जानेवारी) रोजी 24 तासात 33 कोरोनामुक्त 19 कोरोना पॉझिटिव्ह – एक बधिताचा मृत्यू
लावलेले खोटे गुन्हे परत घ्या, विदर्भ राज्य आंदोलन समितीचे निवेदन
कर्मयोगी ठक्कर बाप्पा : आदिवासी वस्ती सुधारणा
जखाणे येथे नेहरू युवा केंद्र तर्फे समाज सेवा दिवस साजरा
परंपरेच्या जोखंडात गुदमरतोय श्वास
चंद्रपूर (दि.19जानेवारी) रोजी 24 तासात 33 कोरोनामुक्त 19 कोरोना पॉझिटिव्ह – एक बधिताचा मृत्यू
लावलेले खोटे गुन्हे परत घ्या, विदर्भ राज्य आंदोलन समितीचे निवेदन
कर्मयोगी ठक्कर बाप्पा : आदिवासी वस्ती सुधारणा
जखाणे येथे नेहरू युवा केंद्र तर्फे समाज सेवा दिवस साजरा
परंपरेच्या जोखंडात गुदमरतोय श्वास
विठ्ठलराव वठारे on सोन्याचा आकार बदलला तरी गुणधर्म कायम असतो
मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे चंद्रपूर जिल्ह्याच्या दौऱ्यावर – Pratikar News on मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे चंद्रपूर जिल्ह्याच्या दौऱ्यावर
श्रीकृष्णदास (बापू) निरंकारी ऊर्फ श्री कृष्णकुमार गोविंदा निकोडे गुरुजी, गडचिरोली. on वृत्तपत्र : लोकशाहीचे चौथे आधारस्तंभ
सावित्री झिजली म्हणून महिला सजली – Pratikar News on सावित्री झिजली म्हणून महिला सजली
गजानन गोपेवाड on जिल्हा परिषद केंद्रीय उच्च प्राथमिक मराठी शाळा मुडाणा राबवितेय नाविन्यपूर्ण उपक्रम
✒पुरोगामी संदेश डिजिटल नेटवर्क च्या निमित्ताने…….
नरेश रामदास निकुरे (कार्य. संपादक)
www.purogamisandesh.in यह वेबसाईट मे प्रकाशित सामुग्री का हक संपादक/संचालक सुरेश डांगे इनके पास सुरक्षित हैं  पुरोगामी संदेश में प्रकाशित किसी भी सामुग्री पर संपादक सहमत ही हो यह आवश्यक नही. प्रकाशित किसी भी लेखन पर आपत्ती होने पर उसका निस्तारण सिर्फ चिमूर न्यायालय के अंतर्गत होगा.


चंद्रपूर गडचिरोली – Purogami Sandesh

गडचिरोली जिल्ह्यात आज (21 नोव्हेंबर) 119 नवीन कोरोना बाधित तर 38 कोरोनामुक्त
✒रोशन मदनकर(उप संपादक)मो:-8888628986 गडचिरोली(दि.21 नोव्हेंबर):- आज जिल्हयात 119 नवीन बाधित आढळून आले. तर आज 38 जणांनी कोरोनावर मात केल्याने त्यांना रूग्णालयातून घरी सोडण्यात आले. यामुळे जिल्हयातील आत्तापर्यंत बाधित 7325 पैकी कोरोनामुक्त झालेली संख्या 6657 वर पोहचली. तसेच सद्या 593 सक्रिय कोरोना बाधितांवर उपचार सुरू आहेत. आत्तापर्यंत जिल्हयात एकुण 75 जणांचा
गडचिरोली जिल्ह्यात सहा तालुक्यांमधील 18 नवीन कोरोना बाधितांचे अहवाल पॉझिटीव्ह
✒गडचिरोली(पुरोगामी संदेश नेटवर्क) 🔸आजच्या बाहेरून आलेल्या 41 नवीन रुग्णांपैकी 25 रूग्ण जिल्हयाबाहेरचे* 🔹जिल्हयातील एकुण बाधित 115 पैकी 107 नोंदी जिल्हयातील. सद्या ४७ सक्रिय कोरोना बाधित गडचिरोली(5 जुलै):-गडचिरोली जिल्हयात सकाळी जिल्हयाबाहेरील 23 कोरोना बाधित रूग्ण अढळल्यानंतर सहा तालुक्यातील 18 नवीन कोरोना बाधित आढळून आले आहेत. नव्याने 18 रूग्ण सापडले, यामधील 17
चंद्रपूर (दि.19जानेवारी) रोजी 24 तासात 33 कोरोनामुक्त 19 कोरोना पॉझिटिव्ह – एक बधिताचा मृत्यू
लावलेले खोटे गुन्हे परत घ्या, विदर्भ राज्य आंदोलन समितीचे निवेदन
कर्मयोगी ठक्कर बाप्पा : आदिवासी वस्ती सुधारणा
जखाणे येथे नेहरू युवा केंद्र तर्फे समाज सेवा दिवस साजरा
परंपरेच्या जोखंडात गुदमरतोय श्वास
विठ्ठलराव वठारे on सोन्याचा आकार बदलला तरी गुणधर्म कायम असतो
मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे चंद्रपूर जिल्ह्याच्या दौऱ्यावर – Pratikar News on मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे चंद्रपूर जिल्ह्याच्या दौऱ्यावर
श्रीकृष्णदास (बापू) निरंकारी ऊर्फ श्री कृष्णकुमार गोविंदा निकोडे गुरुजी, गडचिरोली. on वृत्तपत्र : लोकशाहीचे चौथे आधारस्तंभ
सावित्री झिजली म्हणून महिला सजली – Pratikar News on सावित्री झिजली म्हणून महिला सजली
गजानन गोपेवाड on जिल्हा परिषद केंद्रीय उच्च प्राथमिक मराठी शाळा मुडाणा राबवितेय नाविन्यपूर्ण उपक्रम
✒पुरोगामी संदेश डिजिटल नेटवर्क च्या निमित्ताने…….
नरेश रामदास निकुरे (कार्य. संपादक)
www.purogamisandesh.in यह वेबसाईट मे प्रकाशित सामुग्री का हक संपादक/संचालक सुरेश डांगे इनके पास सुरक्षित हैं  पुरोगामी संदेश में प्रकाशित किसी भी सामुग्री पर संपादक सहमत ही हो यह आवश्यक नही. प्रकाशित किसी भी लेखन पर आपत्ती होने पर उसका निस्तारण सिर्फ चिमूर न्यायालय के अंतर्गत होगा.


tablighi jamaat is a coronavirus factory says vhp, National World Marathi News - Hindustan Times Marathi

विधान परिषदेच्या निवडणुकीसंदर्भात राज्यपालांचे निवडणूक आयोगाला पत्र
उद्धव ठाकरे आणि शरद पवारांविरोधात आक्षेपार्ह पोस्ट करणाऱ्यावर गुन्हा
MLC नियुक्तीच्या प्रस्तावानंतर CM ठाकरेंची PM मोदींसोबत फोन पे चर्चा
५९७ नव्या रुग्णांसह राज्यातील कोरोनाग्रस्तांचा आकडा ९,९१५ वर
 लतादींदीने शेअर केला ऋषींसोबतचा जुना फोटो
धारावीत काम करणाऱ्या पालिका अधिकाऱ्याचा कोरोनामुळे मृत्यू
चित्रपटसृष्टीतील दोन पिढ्यांतील दुवा निखळला, मुख्यमंत्र्यांची श्रद्धांजली
पोलिसांसह कोरोना योद्धांवरील हल्ले खपवून घेणार नाही: गृहमंत्री
 या परिसरात केवळ दूध आणि औषध विक्रीला मुभा
लॉकडाऊन: पुणे रेल्वे स्थानकावर सोशल डिस्टन्सिंगची रणनिती
लॉकडाऊन: वाकडमध्ये पोलिसाला मारहाण, तिघांना अटक
पुणे विभागातील २३० कोरोना बाधित रुग्ण बरे
राष्ट्रीय फुटबॉलसह रणजीत बंगालचे नेतृत्व करणाऱ्या गोस्वामींचे निधन
 कोरोनाग्रस्तांचा दुपटीने वाढणारा वेग ११ दिवसांवर
 नांदेडवरुन आलेल्या ५० भाविकांना कोरोनाची लागण
... म्हणून व्हाईट हाऊसने नरेंद्र मोदी आणि इतरांना अनफॉलो केले
कोरोनामुळे जगभरात जूनपर्यंत ३० कोटीहून अधिक लोकांच्या नोकरीवर गदा
5G नेटवर्कची तयारी, एअरटेल आणि नोकियामध्ये ७५०० कोटी रुपयांचा करार
गूगलच्या कर्मचाऱ्यांसाठी ३१ मेपर्यंत वर्क फ्रॉम होम
देशातील या राज्यात कोविड-१९ सेस, पेट्रोल-डिझेल ६ रुपयांनी महाग
राष्ट्रीय फुटबॉलसह रणजीत बंगालचे नेतृत्व करणाऱ्या गोस्वामींचे निधन
पाकचे माजी क्रिकेटर म्हणाले, ऋषींच जाणं हा एका युगाचा अंत
निवृत्तीनंतर राष्ट्रीय संघाचे नेतृत्व करण्याचीही ऑफर होती : एबी
वॉच्या शब्दांची त्याच्या मुलाकरवी परतफेड, पार्थिवचा स्लेजिंगचा किस्सा
चित्रपटसृष्टीतील दोन पिढ्यांतील दुवा निखळला, मुख्यमंत्र्यांची श्रद्धांजली
कॅन्सरमुळे २४ तासांत बॉलिवूडने गमावले दोन दिग्गज कलाकार
ऋषी कपूर यांच्या प्रकृतीत बिघाड, रिलायन्स रुग्णालयात दाखल
माझे लोक इथेच आहेत म्हणत हॉलिवूडच्या अनेक ऑफर नाकारणार अभिनेता
आइसक्रीम खाल्ल्यानं कोरोना होतो
कोरोना विषाणूची 'ही' आहेत ६ नवीन लक्षणं
, फेसबुकच्या २६ कोटी युजर्सचा डेटा डार्क वेबवर लीक
लॉकडाऊनचा नेटफ्लिक्सला फायदा, सबस्क्रायबरच्या संख्येत घसघशीत वाढ
PHOTOS : ऋषी कपूर यांच्या अंत्यदर्शनासाठी कुटुंबीयांची उपस्थिती
PHOTOS : ५४ व्या वर्षी अभिनेता इरफाननं घेतला जगाचा निरोप
PHOTOS : अभिनेत्री भूमीचं बाल्कनी गार्डन पाहिलंत का
Photos : लॉकडाऊनदरम्यानची मुंबईतील काही खास क्षणचित्रे
आजचे राशिभविष्य | गुरुवार | ३० एप्रिल २०२०
आजचे राशिभविष्य | बुधवार | २९ एप्रिल २०२०
आजचे राशिभविष्य | मंगळवार | २८ एप्रिल २०२०
आजचे राशिभविष्य | रविवार | २६ एप्रिल २०२०
आजचे राशिभविष्य | गुरुवार | ३० एप्रिल २०२०
आजचे राशिभविष्य | बुधवार | २९ एप्रिल २०२०
आजचे राशिभविष्य | मंगळवार | २८ एप्रिल २०२०
आजचे राशिभविष्य | सोमवार | २७ एप्रिल २०२०
ज्येष्ठ अभिनेते ऋषी कपूर यांचे निधन, अमिताभ बच्चन यांची माहिती
अमेरिकेत कोरोनाचं तांडव, ६० हजारांपेक्षा जास्त रुग्णांचा मृत्यू
ऋषी कपूर यांच्या प्रकृतीत बिघाड, रिलायन्स रुग्णालयात दाखल
चित्रपट सृष्टीने मेहनती, अष्टपैलू अभिनेता गमावला- मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे
अभिनेता इरफान खानचे निधन
केदारनाथ मंदिराचे द्वार खुले, भाविकांसाठी दर्शन मात्र बंदच
राज्यात एका दिवसात कोरोनाचे ७२९ नवे रुग्ण, ३१ जणांचा मृत्यू
अमेरिकेत कोरोनाचे थैमान, २४ तासांत २२०० रुग्णांचा मृत्यू
भारतातील एकूण कोरोनाबाधितांपैकी ४१ टक्के रुग्ण फक्त महाराष्ट्र आणि गुजरातमध्ये
देशात २४ तासांत कोरोनाचे १५४३ नवे रुग्ण, ६२ जणांचा मृत्यू
तबलिगी जमात कोरोना विषाणूची फॅक्टरीः विश्व हिंदू परिषद
तबलिगी जमात कोरोना विषाणूचा कारखाना असल्याचा आरोप विश्व हिंदू परिषदेने (व्हीएचपी) केला आहे. लोकांना मशिदी, मरकज आणि मदरसांच्या बाहेर आणण्याऐवजी केंद्र आणि राज्य सरकारांनी या विषाणूचा फैलाव होऊ नये म्हणून त्यांना क्वारंटाइन केले पाहिजे, अशी मागणी त्यांनी केली आहे. तर दुसरीकडे उत्तर प्रदेश सरकारमधील मंत्री मोहसिन रजा यांनी जमात ही कट्टरपंथी संघटना असल्याचा आरोप केला आहे.
मुले परराज्यात अडकली, ७० वर्षांच्या पत्नीनेच दिला पतीला अग्नी
एका संयुक्त निवेदनात व्हीएचपीचे अध्यक्ष व्ही एस कोकजे, व्हीएचपीचे आंतरराष्ट्रीय कार्यकारी अध्यक्ष आलोककुमार आणि सरचिटणीस मिलिंद परांदे यांनी म्हटले की, दिल्लीमध्ये तबलिगी जमातीचा कार्यक्रम राष्ट्रव्यापी लॉकडाऊनचा उद्देश अयशस्वी करु शकतो. लॉकडाऊनदरम्यान जेव्हा सर्व धार्मिक स्थळे बंद करण्यात आले. तेव्हा देशातील मुस्लिम समुदायाने पुढे येऊन देशातील सर्व मशिदी लॉकडाऊनचा कालावधी संपेपर्यंत बंद करायला हवे होते. सरकारने जे मौलवी विदेशात गेले होते, अशांचा व्हिसा रद्द करायला हवा. त्यांच्यावर कडक कायदेशीर कारवाई सुरु केली पाहिजे, अशी मागणी केली.
मोदींच्या आवाहनावर आव्हाड-मलिकांची टीका तर रोहित पवारांकडून स्वागत
दरम्यान, मोहिसन रझा यांनी तबलिगी जमात ही एक कट्टरपंथी संघटना असल्याचा आरोप केला. तर शिया वक्फ बोर्डचे प्रमुख वसिम रिझ्वी यांनी या संघटनेने आत्मघातकी हल्लेखोर तयार केल्याचा आरोप केला. दोन्ही नेत्यांनी राष्ट्रविरोधी हालचालींमधील सहभागामुळे अशा संघटनांवर बंदी घालण्याची मागणी केली आहे.
रामायण, महाभारतासह डिस्कवरी ऑफ इंडियाही दाखवा, काँग्रेसची मागणी
Marathi News: संबंधित इतर बातम्या वाचण्यासाठी आम्हाला फेसबुकवर लाईक करा आणि ट्विटरवर फॉलो करा.
विधान परिषदेच्या निवडणुकीसंदर्भात राज्यपालांचे निवडणूक आयोगाला पत्र
विधान परिषदेच्या निवडणुकीसंदर्भात राज्यपालांचे निवडणूक आयोगाला पत्र
उद्धव ठाकरे आणि शरद पवारांविरोधात आक्षेपार्ह पोस्ट करणाऱ्यावर गुन्हा
MLC नियुक्तीच्या प्रस्तावानंतर CM ठाकरेंची PM मोदींसोबत फोन पे चर्चा
५९७ नव्या रुग्णांसह राज्यातील कोरोनाग्रस्तांचा आकडा ९,९१५ वर
मलेशियाला पळून जाण्याच्या तयारीत असलेल्या 'तबलिगी'च्या ८ जणांना अटक
'तबलिगी समाजातील २५,५०० लोक विलगीकरण कक्षात'
धार्मिक कार्यक्रमात उपस्थिती लावलेल्या पुण्यातील १०६ जणांचा शोध लागला
तबलिगी जमातवरुन ए आर रहमान म्हणाला...
निजामुद्दीन मरकज: ९६० परदेशी नागरिकांविरोधात गुन्हा दाखल करण्याचे आदेश
तबलिगी जमात कोरोना विषाणूची फॅक्टरीः विश्व हिंदू परिषद
राष्ट्रीय फुटबॉलसह रणजीत बंगालचे नेतृत्व करणाऱ्या गोस्वामींचे निधन
 कोरोनाग्रस्तांचा दुपटीने वाढणारा वेग ११ दिवसांवर
 नांदेडवरुन आलेल्या ५० भाविकांना कोरोनाची लागण
... म्हणून व्हाईट हाऊसने नरेंद्र मोदी आणि इतरांना अनफॉलो केले
कोरोनाविरोधातील लढाईमध्ये रेमडेसिवीर ठरतंय आश्वासक औषध
बीसीजी लस बंधनकारक असलेल्या देशांमध्ये कोरोनाचा मृत्यूदर कमी
इरफाननंतर ऋषी कपूर यांच्या एक्झिटनंतर बॉलिवूड सुन्न
ज्येष्ठ अभिनेते ऋषी कपूर यांचे निधन
देशात १२ तासांत कोरोनाचे १२६३ नवे रुग्ण, ६६ जणांचा मृत्यू
राष्ट्रीय फुटबॉलसह रणजीत बंगालचे नेतृत्व करणाऱ्या गोस्वामींचे निधन
 कोरोनाग्रस्तांचा दुपटीने वाढणारा वेग ११ दिवसांवर
 नांदेडवरुन आलेल्या ५० भाविकांना कोरोनाची लागण
 लतादींदीने शेअर केला ऋषींसोबतचा जुना फोटो
... म्हणून व्हाईट हाऊसने नरेंद्र मोदी आणि इतरांना अनफॉलो केले
बीसीजी लस बंधनकारक असलेल्या देशांमध्ये कोरोनाचा मृत्यूदर कमी
सचिन-सेहवागकडून अष्टपैलू अभिनेते इरफान खान यांना श्रद्धांजली
वॉच्या शब्दांची त्याच्या मुलाकरवी परतफेड, पार्थिवचा स्लेजिंगचा किस्सा
कोरोना रुग्णांची सर्वाधिक संख्या असलेले हे आहेत १० देश...
सचिनच्या प्रेमळ भाषेतील 'डोस'ने पाक गोलंदाजाला वाटली होती स्वत:ची लाज
पत्नीकडून लुडोमध्ये हारल्यामुळे पतीने काय केले वाचा...
BLOG : कोरोनाच्या युद्धात संयमाने लढा देणारे नेतृत्त्व
हा फक्त फ्ल्यू नाही, अमेरिकेवर हल्ला झालाय - डोनाल्ड ट्रम्प
कोरोनाचा लढा: व्हिडिओ कॉल ठरतोय बाप-लेकातील दुवा
Video :लॉकडाउनमध्ये तरुणींची भन्नाट कल्पना, टेरिसवर असा रंगला खेळ
वुहानच्या विषाणू प्रयोगशाळेतूनच कोरोना लीक झाला - अमेरिकी माध्यम
कोरोना विषाणूच्या जनुकीय रचनेत कोणताही बदल नाही - ICMR
मजुरांच्या पोटा-पाण्यासाठी भारतीय महिला हॉकी संघ राबणार हा खास उपक्रम
Video: आक्रमक कोहली लॉकडाउनमध्ये अनुष्कासमोर दिसला कूल अंदाजात
२० एप्रिलपासून मोबाईल, लॅपटॉपसह या वस्तू ऑनलाइन खरेदी करणं शक्य होईल
...म्हणून शमीचं रोहितपेक्षाही कॅप्टन कोहलीसोबत चांगल जमतं
देशात यंदा सरासरी इतकाच पाऊस, हवामान विभागाचा अंदाज
लॉकडाऊन उठल्यावर इंडिगोच्या विमानसेवेत मोठे बदल
आजचे राशिभविष्य | गुरुवार | ३० एप्रिल २०२०
आजचे राशिभविष्य | बुधवार | २९ एप्रिल २०२०
आजचे राशिभविष्य | मंगळवार | २८ एप्रिल २०२०
विधान परिषदेच्या निवडणुकीसंदर्भात राज्यपालांचे निवडणूक आयोगाला पत्र
राष्ट्रीय फुटबॉलसह रणजीत बंगालचे नेतृत्व करणाऱ्या गोस्वामींचे निधन
 या परिसरात केवळ दूध आणि औषध विक्रीला मुभा
दोन पिढ्यांतील दुवा निखळला, मुख्यमंत्र्यांची श्रद्धांजली
कॅन्सरमुळे २४ तासांत बॉलिवूडने गमावले दोन दिग्गज कलाकार
ऋषी कपूर यांच्या प्रकृतीत बिघाड, रिलायन्स रुग्णालयात दाखल
आइसक्रीम खाल्ल्यानं कोरोना होतो
कोरोना विषाणूची 'ही' आहेत ६ नवीन लक्षणं
, फेसबुकच्या २६ कोटी युजर्सचा डेटा डार्क वेबवर लीक


mahabharat – Sheetal Uwach

अथेन्स – भाग ४ – लोक आणि लोकशाही
अथेन्स – भाग ३ – संस्कृतीचे स्तंभ
अथेन्स – भाग २ – गुढरम्य डेल्फी
ज्ञानपीठ अथेन्स – भाग १
ओळख वेदांची – भाग ८
ओळख वेदांची – भाग ७
ओळख वेदांची – भाग ६
ओळख वेदांची – भाग ५
ओळख वेदांची – भाग ४
ओळख वेदांची - भाग ४
अंतरंग - भगवद्गीता - भाग ३
अंतरंग - भगवद्गीता - भाग ५
ओळख वेदांची - भाग २
अंतरंग - भगवद्गीता - १
अंतरंग - भगवद्गीता - भाग २
नमस्कार, लेखमालेला दिलेल्या उदंड प्रतिसादाबद्दल सर्व वाचकांचे मनःपुर्वक आभार. या लेखांच्या संदर्भात अनेक प्रतिक्रिया आल्या. अनेकांनी अधिक माहीतीसाठी प्रश्नही विचारले. काही शब्द, संकल्पना किंवा ओळींसंदर्भात अधिक स्पष्टीरकणही मागीतले. या सगळ्या चर्चेतून शंका समाधानासाठी हे पान तयार करत आहे.
फोरमवरील लेखांसंदर्भात काही प्रश्न किंवा सूचना असल्यास तुम्ही या लिंकवर (प्रश्न विचारा) पाठवू शकता. उत्तरे वाचण्यासाठी प्रश्नावर क्लिक करा …
गीता अध्याय २ श्लोक १४ चा अर्थ अधिक स्पष्ट करून हवाय
अक्षौहीणी सैन्याची विभागणी कशी होते
भगवद्‌गीतेतील सर्वोत्तम श्लोक कोणते आहेत
धर्माची नेमकी व्याख्या कशी करावी मुख्य लक्षणे कोणती असली पाहिजेत मुख्य लक्षणे कोणती असली पाहिजेत ही व्याख्या आणि लक्षणे यानुसार कोणते प्रचलित धर्म कसोटीवर उतरतात हे सांगू शकाल का
भगवद्गीतेतील श्लोक २.४६ चा अर्थ अधिक स्पष्ट करून सांगाल काय
मनुस्मृती या ग्रंथाबद्दल सतत नकारात्मक चर्चा कानावर पडते त्यात कितपत तथ्य आहे
गीता अध्याय २ श्लोक १४ चा अर्थ अधिक स्पष्ट करून हवाय
मूळ श्लोक – मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाःआगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत
अन्वय – (हे) कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः मात्रास्पर्शाः तु आगमापायिनः (च) अनित्याः (अतः) भारत तान् तितिक्षस्व
अर्थ – हे कुन्तीपुत्रा इंद्रियांचे विषयांशी संयोग हे थंडी-उष्णता आणि सुख-दुःख देणारे आहेत. ते उत्पन्न होतात व नाहीसे होतात म्हणून अनित्य आहेत. तेव्हा हे भारता इंद्रियांचे विषयांशी संयोग हे थंडी-उष्णता आणि सुख-दुःख देणारे आहेत. ते उत्पन्न होतात व नाहीसे होतात म्हणून अनित्य आहेत. तेव्हा हे भारता ते तू सहन कर.
तितिक्षा हा शब्द वापरून माणसाने आयुष्यातील सुख दुःखावर कशी मात केली पाहीजे हे या श्लोकात सांगितले आहे.
आदि शंकराचार्य विवेकचुडामणी आणि अपरोक्षानुभूति या दोन ग्रंथांत तितिक्षा या शब्दाची व्याख्या करतात.
सहनम् सर्वदुःखानाम् अप्रतिकारपूर्वकम् चिन्ताविलापरहीतं सा तितिक्षा निगद्यते२४
चिन्ता किंवा शोकरहीत तसेच प्रतिकाराशिवाय सर्व दुःख सहन करणे म्हणजे तितिक्षा
विषयेभ्य: परावृति: परमोपरतिही सा |सहनं सर्वदुखानाम तितिक्षा सा शुभा मता७
विषयापासून विमुख होणे ही उपरति ची उच्चावस्था आहे, सर्व दुःख किंवा त्रास सहन करणे म्हणजेच तितिक्षा होय जी आनंद/प्रसन्नता वाढवते.
स्पर्श, गंध किंवा चव या निरनिराळ्या माध्यमातून माणसाला सुख किंवा दुःख अनुभवास येते. जसे चांगला किंवा वाईट गंध किंवा चांगली किंवा वाईट चव. हे किंवा असे सर्वच सुख-दुःख, जय-पराजय किंवा शीतउष्णभाव हे क्षणिक असून ते केवळ इंद्रियांद्वारे आपल्याला वाटणारे भ्रम आहेत. त्यामुळे हर्ष किंवा शोक न करता ते भोगून पार केले पाहीजेत. सुख प्राप्तिमुळे होणारा आनंद किंवा दुःख प्राप्तिमुळे होणारा त्रास दोन्हीचाही परिणाम न होता ते निस्संग मनोवृत्तीने सहन करणारा व्यक्ती मोक्ष प्राप्त करतो असा साधारण अर्थ या श्लोकातून व्यक्त होतो.
ज्ञानदेवांनी याचे सुरेख विश्लेषण केले आहे.
 तेथ हर्ष शोकु उपजती ते अंतर आप्लविती
तेथ दुःख आणि कांहीं
देखें हे शब्दाची व्याप्ति  निंदा आणि स्तुति
 जे स्पर्शाचे दोन्ही गुण जे वपूचेनि संगे कारण संतोषखेदां ॥
 हें रुपाचें स्वरूप देख  उपजवी सुखदुःख
जो घ्राणसंगे विषादु –
देखें इंद्रियां आधीन होईजे तें शीतोष्णांते पाविजे
 आणीक सर्वथा रम्य नाहीं ऐसा स्वभावोचि पाहीं
हे विषय तरी कैसे  रोहिणीचें जळ जैसें
हा सर्वथा संगु न धरीं
अक्षौहीणी सैन्याची विभागणी कशी होते
महाभारताच्या सभापर्व आणि आदिपर्वात सैन्यगणतीची परिमाणे आढळतात.
यथावच्चैव नो ब्रूहि सर्व हि विदितं तव॥
पायदळ, रथ, अश्व आणि हत्ती अशा चार विभागांचे मिळून चतुरंग सैन्य मानले जाते. संख्या आणि विभागवार वाटणीवरून सैन्याचे गट पडतात ते खालीलप्रमाणे
पत्ती १ हत्ती + १ रथस्वार + ३ घोडे + ५ पदाती
सेनामुख (३ x पत्ती)- ३ हत्ती + ३ रथस्वार + ९ घोडे + १५ पदाती
गुल्म (३ x सेनामुख)- ९ हत्ती + ९ रथस्वार + २७ घोडे + ४५ पदाती
गण (३ x गुल्म)- २७ हत्ती + २७ रथस्वार + ८१ घोडे + १३५ पदाती
वाहीनी (३ x गण)- ८१ हत्ती + ८१ रथस्वार + २४३ घोडे + ४०५ पदाती
पृतना (३ x वाहिनी)- २४३ हत्ती + २४३ रथस्वार + ७२९ घोडे + १२१५ पदाती
चमू (३ x पृतना)- ७२९ हत्ती + ७२९ रथस्वार + २१८७ घोडे + ३६४५ पदाती
अनीकिनी (३ x चमू)- २१८७ हत्ती + २१८७ रथस्वार + ६५६१ घोडे + १०९३५ पदाती
अक्षौहिणी (१० x अनीकिनी)- २१८७० हत्ती + २१८७० रथस्वार + ६५६१० घोडे + १०९३५० पदाती
साधारण १८ अक्षौहिणी म्हणजे जवळजवळ ३९,३६,६०० इतके सैन्य होते.
भगवद्‌गीतेतील सर्वोत्तम श्लोक कोणते आहेत
गीता हे सार्वकालिक तत्त्वज्ञान आहे. सफल आणि समाधानी आयुष्य जगण्याचा मार्ग आणि त्यासंबंधीचे ज्ञान गीतेतून प्राप्त होते. ज्ञान, कर्म असे निरनिराळे मार्ग, स्थितप्रज्ञासारखी वृत्ती, सत्व, रज आदि गुण अशा अनेक विषयांवर गीता भाष्य करते. प्रत्येक अध्याय हा स्वतःचे वैशिष्ट्य जपतो आणि संपूर्ण गीतेचा भागही होतो. गीता आपण कोणत्या दृष्टीकोनातून अभ्यासतो तसेच त्यातील आपल्याला भावणारा विषय कोणता यावर प्रत्येकाच्या आवडीचे श्लोक ठरतात. कोणताही एक श्लोक दुस-यापेक्षा जास्त किंवा कमी उत्तम असा ठरवणे अशक्य वाटते.
उदाहरणादाखल काही श्लोक पाहू
१. कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन  मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ २-४७ ॥
२. सुखदु:खे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ  ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि  ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि
३. योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय  सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ २-४८
४. बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ २-५० ॥
हे सर्व श्लोक ज्ञान आणि कर्मावर भाष्य करतात
५. वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही
६. नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः
हे श्लोक आत्म्याच्या स्वरूपावर भाष्य करतात.
८. अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ ३-१४ ॥
९. कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ ३-१५ ॥
हे श्लोक सृष्टी आणि कर्मचक्रावर भाष्य करतात.
१०. दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः  वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ २-५६ ॥
स्थितप्रज्ञाची लक्षणे हा तर केवळ गीतेतच आलेला विषय आहे.
११. अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना
यासारखे गुढ श्लोक आहेत.
याव्यतिरीक्त बोधवाक्ये म्हणून वापरले गेलेले अनेक श्लोकही आहेत जसे
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते
अशी अनेक उदाहरणे देता येतील. या सर्व श्लोकांची आपसात तुलना करणे केवळ अशक्य आहे कारण त्यात केलेले भाष्य, काव्य, विचार आणि संकल्पना या सर्वार्थानी अद्वितीय आहेत. माझ्या गीतेच्या अध्ययनात ७०० पैकी असा एकही श्लोक आढळलेला नाही जो उत्तम नाही
धर्माची नेमकी व्याख्या कशी करावी मुख्य लक्षणे कोणती असली पाहिजेत मुख्य लक्षणे कोणती असली पाहिजेत ही व्याख्या आणि लक्षणे यानुसार कोणते प्रचलित धर्म कसोटीवर उतरतात हे सांगू शकाल का
धर्म हा शब्द धृ या संस्कृत धातुपासून तयार होतो. याचा अर्थ धारण करणे असा होतो. धारण किंवा धारणा या अर्थाने हा शब्द येतो. धर्म ही भाषेप्रमाणेच ठरवून तयार करण्याची गोष्ट नव्हे. मनुष्यस्वभावाच्या निरनिराळ्या धारणा म्हणजेच समजांच्या आधारे प्राचीन धर्म उत्क्रांत होत गेले.
शिकार करणारा, भटका आणि गुहेत राहणारा असा आदिम मानव, प्राथमिक अवस्थेत निसर्गाच्या कृपेवरच अवलंबून होता. ऊन, पाऊस, वीजेचा लखलखाट, नद्यांचे लोट, वणवा, वादळे, मोठाले वृक्ष या निसर्गाच्या विविध रुपांबद्दल त्याला सहाजिकच कुतुहल, भीती आणि आश्चर्य वाटत असे. आपले आयुष्य अवलंबून असणा-या या निसर्गालाच त्याने आपले पहीले दैवत मानले. नदी, वृक्ष, सूर्य, प्राणी यासारख्यांना देव मानून त्यांची पूजा करणे ही धर्मव्यवस्थेची पहीली पायरी जवळपास प्रत्येक मानवी संस्कृतीमध्ये आढळते. चिनी, इजिप्शिअन, वैदिक भारतीय, ग्रीक किंवा माया अशा सर्व प्राचीन संस्कृतींमध्ये धर्मविचार याच मार्गाने रुढ होत गेला.
शेतीच्या शोधानंतर जसे मानवाच्या जीवनाला अधिकाधिक स्थैर्य प्राप्त झाले तसेच प्रथम निसर्ग आणि त्यानंतर निसर्गरुपांची प्रतीकात्मक पूजा करण्यात येऊ लागली. यात मुर्ती किंवा प्रतीके वापरली जात असत. येथूनच उपासनांच्या विविध पद्धती आणि अर्थातच ती करणारा वर्ग निर्माण झाला. साधारणतः सर्वात प्राचीन धर्म हे अशाप्रकारे उत्त्क्रांत म्हणजेच अत्यंत सावकाश व क्रमाने उभे राहीले.
परंतु हे सर्व अर्थातच नैसर्गिकपणे कोणत्याही व्याख्या किंवा नियमप्रणालीशिवाय झाले कारण आधी घडलेल्या कोणत्याही समान व्यवस्थेचा येथे संदर्भ, व्याख्या किंवा प्रणाली अस्तीत्त्वातच नव्हती. जीवन जसे आणि जे घडवत आणि शिकवत गेले तसे ते समाज स्वीकारत गेला. तो त्याच्या संस्कृतीचा आणि पर्यायाने पुढे धर्माचा भाग बनला. त्यामुळेच निसर्ग आणि प्राणीपूजा, बळी, दफन किंवा दहनविधी, यात्रा, पुजारी वर्ग यासारख्या कित्येक गोष्टी सर्व प्राचीनतम धर्मात समान आहेत.
व्यापार व संघर्षाच्या निमित्ताने जेव्हा दोन संस्कृतींची एकमेकांशी जवळीक होत असे त्यातून मग सांस्कृतीक चिन्हे, विचार, धर्म, भाषा आणि मुल्ये यांची देवाणघेवाण होत राहीली. धर्म हा कालांतराने समाजव्यवस्थेचा भाग आणि सांस्कृतिक व्यवस्थेची ओळख बनत गेला. निरनिराळे पंथ उपपंथही यात निर्माण झाले. मनुष्यसमाजही तोपर्यंत विस्तृत आणि प्रगत बनलेला होता.
भाषेप्रमाणेच प्रथा आणि परंपरा आधी रुढ झाल्या आणि मगच त्यांना धर्माच्या धाग्यात गुंफले गेले. त्यामुळे धर्माच्या अनेक व्याख्या किंवा लक्षणे तत्त्वज्ञांनी नंतरच्या काळात सांगितली. जसे
धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचं इन्द्रियनिग्रहः  धीर्विद्या सत्यं अक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्  धीर्विद्या सत्यं अक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्  (मनुस्मृति अध्याय ६ – श्लोक ९२)
अहिंसा सत्यं अस्तेयं शौचम् इन्द्रियनिग्रहः दानं दमो दया क्षान्तिः सर्वेषां धर्मसाधनम्दानं दमो दया क्षान्तिः सर्वेषां धर्मसाधनम्
उत्तम धर्माची लक्षणे जरी सांगितली गेली त्यांचा सर्वस्वी योग्य तोच अर्थ तत्कालिन समाजव्यवस्थेने घेतला गेला असे नाही. उदा. अक्रोध, अहींसा किंवा सत्य यासारख्या तत्त्वे निरनिराळ्या अर्थानी वापरली गेली. धर्मव्यवस्थेचे अवडंबर जेव्हा जेव्हा समाजातील घटकांवर वर्चस्व गाजवू लागले तेव्हा तेव्हा धर्मांमध्ये पंथ उपपंथ किंवा नवीन धर्म निर्माण झाले. ख्रिश्चन, इस्लाम किंवा बौद्ध हे धर्म आधीच्या व्यवस्थेच्या विरुद्ध चळवळ म्हणून उभे राहीले. त्यामुळेच त्यांना आधारभूत अशी व्यवस्था निर्माण करण्यासाठी आधीची व्यवस्था मार्गदर्शक ठरली. त्यांनी आधीच्या व्यवस्थेतील त्याकाळातील त्यांना अयोग्य वाटणारे घटक दुर करून नवीन प्रणाली निर्माण केली. कालांतराने त्याही धर्मांमध्ये उपपंथ निर्माण झाले. तत्त्वे तीच राहीली पण अर्थ/व्य़ाख्या बदलत राहीली.
त्यामुळेच धर्माची लक्षणे किंवा व्याख्या ही केवळ अल्पजीवी व कालसुसंगत तत्त्वे असून ती कायम बदलत राहतात. त्यामुळेच एक निश्चित अशी व्याख्या आणि एकच कसोटी ज्यावर धर्म ही संकल्पना पडताळून पाहता येणे अशक्य आहे. प्रत्येक धर्मात उभे राहणारे नवीन पंथ उपपंथ ती व्या्ख्या अधिक सुधारीत करत असतात किंवा कालांतराने नवीन धर्मप्रणाली उभी राहते.
आश्चर्याची बाब ही की आजच्या युगात कोणताही धर्म हा प्राचीन धर्माच्या कोणत्याच व्य़ाख्येत पूर्णपणे बसत नाही हे जितके खरे तितकेच हेही खरे की जगात अनेक नवेजुने धर्म आले, लुप्त झाले आणि येत राहतील परंतु प्रत्येक धर्माचे मूलतत्त्व हे एकच राहील मानवजातीचे आणि पर्यायाने सर्वांचे कल्याण. म्हणून या तत्त्वावर निष्ठा ठेऊन असेल त्या धर्माचे पालन करणे जास्त योग्य राहील.
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः  इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ २-६० ॥
 स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ २-६३ ॥
 आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ २-६४ ॥
भगवद्गीतेतील श्लोक २.४६ चा अर्थ अधिक स्पष्ट करून सांगाल काय
श्लोक – यावानर्थे उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतःतावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः
अन्वय – सर्वतः सम्प्लुतोदके (प्राप्ते सति) उदपाने, यावान् अर्थः (अस्ति) विजानतः ब्राह्मणस्य सर्वेषु वेदेष तावान् (अर्थः अस्ति)
शब्दार्थ – सर्वतः = सर्व बाजूंनी, सम्प्लुतोदके = परिपूर्ण असा जलाशय, (प्राप्ते सति) = प्राप्त झाला असताना, उदपाने = लहानशा जलाशयात (माणसाचे), यावान् = जितके, अर्थः = प्रयोजन, (अस्ति) = असते, विजानतः = ब्रह्माला तत्त्वतः जाणणाऱ्या, ब्राह्मणस्य = ब्रह्मज्ञान्याचे, सर्वेषु = समस्त, वेदेषु = वेदांमध्ये, तावान् = तितकेच, (अर्थः) = प्रयोजन, (अस्ति) = असते ॥ २-४६ ॥
अर्थ – सर्व बाजूंनी भरलेला मोठा जलाशय मिळाल्यावर लहान जलाशयाची मनुष्याला जेवढी गरज असते, तेवढीच गरज चांगल्या प्रकारे ब्रह्म जाणणाऱ्या ब्रह्मज्ञान्याला वेदांची उरते. ॥ २-४६ ॥
हे भगवान श्रीकृष्णाने अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे मोठेपण समजावून सांगण्यासाठी एक साधी सोपी कल्पना वापरली आहे की परमात्मा म्हणजेच आत्मा (आत्मन्) चे ज्ञान स्वतःच पूर्ण आहे आणि ते एखाद्याच्या जीवनाचे मुख्य उद्दिष्ट्य पूर्ण करते. जर एखाद्याने ते प्राप्त केले तर त्याला नंतर इतर कोणत्याही शास्त्रवचनाचा किंवा मजकूर किंवा उपदेशाचा अवलंब करावा लागणार नाही. जसे एकदा पाण्याचा जलाशय प्राप्त केला की मग आपल्याला तहान भागवण्यासाठी पुन्हा पेलाभर पाणी वेगळे शोधायची आवश्यकता भासत नाही.
सोपे उदाहरण घेऊ यात. जेव्हा आपण एखाद्या हॉटेलमध्ये जातो तेव्हा तेथील मेन्यूकार्डवर (Menu Card) अनेक पदार्थ असतात. त्यातला कोणत्याही पदार्थाने आपण भूक भागवू शकतो. आपण त्यातला एक पदार्थ निवडतो आणि तो खाऊन आपली भूक भागवतो आणि आनंदी होतो. आता मेन्युकार्डवरील इतर अनेक पदार्थ आपल्याला दिसत असले तरी एकदा भूक भागल्यानंतर त्यांचा आपण उपयोग करत नाही कारण त्याची गरजच उरलेली नाही. असा विचार करू यात की आपल्याला आता कधीच भूक लागणार नाही तर मग आपल्याला कोणत्याची पदार्थाची, मेन्युकार्डची किंवा हॉटेलची गरज लागणार नाही. परमात्मप्राप्ती हा अक्षय आऩंद आहे. तो एकदा प्राप्त झाला की मग मेन्युकार्डवरील इतर कर्मकांडे, जपतप इतकेच काय वेद, उपनिषदे इ. ची गरजच उरणार नाही. एकदा त्या प्रकाशाने तुमचे जीवन उजळून गेले की पुन्हा वेगळा दिवा लावायची गरजच काय.
बृहदारण्यक उपनिषदात याज्ञवल्क्य ऋषी राजा जनकाला वर्णन करून सांगतात की एकदा हे ज्ञान झाले की कोणतीच इच्छा, तहान किंवा भूक अपूर्ण रहात नाही ना इतर काही साध्य करायची इच्छा. कारण हे परीपूर्ण असा परमानंद देणारे अनंत आणि अवीट ज्ञान आहे.
सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवति, एष ब्रह्मलोकः सम्राडिति हैनमनुशशास याज्ञवल्क्यः, एषास्य परमा गतिः, एषास्य परमा संपत्, एषोऽस्य परमो लोकः, एषोऽस्य परम आनन्दः; एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति (बृहदारण्यक उपनिषद अध्याय ४, ब्राह्मण ३ श्लोक ३२)
हे राजा, तो परमात्मा समुद्रासारखा एकमेवाद्वीतीय आहे. (आत्म्यासाठी परमात्मप्राप्ती) हाच ब्रह्मलोक आहे. असा उपदेश याज्ञवल्क्याने (जनक) राजाला केला. ब्रह्मप्राप्ती हीच या जीवात्म्याची परम गती (अवस्था/ध्येय) होय. हीच त्याची सर्वोत्तम संपत्ती आहे. हेच जीवात्म्याचे परम (श्रेष्ठ/अंतिम) साध्य आहे. हाच याचा सर्वोत्कृष्ट आनंद आहे. समस्त प्राणीमात्र याच आनंदाचा अंश घेऊन जीवन जगतात. (म्हणजेच जीवात्मा हा याच परमात्म्याचा अंशरुप आहे)
अशाप्रकारे गीतेतील या श्लोकातून भगवान श्रीकृष्ण – साध्य आणि साधने यातील भेद, आत्मज्ञानप्राप्तीची साधने/मार्ग आणि साधकाचा दृष्टीकोन या विषयांवर भाष्य करतात. वेदात सांगितल्या प्रमाणे ‘एकं सत् विप्रा बहुदा वदन्ति’ म्हणजेच परमात्मा एकच आहे जरी तो आपण निरनिराळ्या रुपात पाहतो. तसेच परमात्मप्राप्ती हे एकमेव साध्य आहे जे आपण निरनिराळ्या साधनांनी प्राप्त करू शकतो. कोणत्याही एका साधनाने आत्मा आणि परमात्मा एकरूप झाल्यावर पुन्हा इतर साधनांची आवश्यकता भासत नाही हेच या श्लोकातून भगवंताला सुचवायचे आहे.
मनुस्मृती या ग्रंथाबद्दल सतत नकारात्मक चर्चा कानावर पडते त्यात कितपत तथ्य आहे
भारतीय तत्वज्ञानातील ग्रंथांपैकी ज्याविषयी सगळ्यात जास्त गैरसमज असणारा आणि पुरेसा अभ्यास न करता एकांगी मते मांडण्यासाठी अनेकांनी वापर केलेला ग्रंथ म्हणजे म्हणजे मनुस्मृती.
प्रथम स्मृती म्हणजे काय ते जाणून घेऊ यात. ‘श्रुती स्मृती पुराणोक्त’ असा वाक्प्रचार आपण अनेकदा ऐकतो. वेदांना श्रुती म्हणतात. ते अपौरुषेय आहेत. म्हणजेच त्यांचे लेखक नाहीत. स्मृती म्हणजे ग्रंथ जे त्यांच्या लेखकाच्या नावांवरूनच ओळखले जातात. जसे याज्ञवल्क्य स्मृती, पराशर स्मृती इ. स्मृतीग्रंथ हे निरनिराळ्या काळात विविध विषयांना अनुसरुन थोर ऋषींनी किंवा ऋषीकुलांनी लिहीलेले ज्ञानाचे कोष आहेत. यातील ज्ञान हे त्या ऋषींनी स्वतः प्राप्त केलेले, शिकलेले किंवा संपादित केलेलेही असते. त्यामुळे स्मृतीग्रंथांतील माहीती ही ग्रंथांच्या पूर्वसूरींनी संकलीत केलेली, त्याकाळी प्रचलित असलेली किंवा परंपरेने शिक्षणआणि इतर व्यवस्थेचा भाग झालेली असते.
आता मनुस्मृती संबंधी गैरसमज पाहू
१ ) मनुस्मृती हा हिंदुंचा धर्मग्रंथ आहे – हा एक अर्धवट माहीतीवर आधारीत गैरसमज आहे. मुळात हिंदू धर्म हि संज्ञाच मनुस्मृती लिहीली गेली तेव्हा अस्तीत्वात नव्हती. भारतीय संस्कृतीला हिंदू धर्म किंवा संस्कृती ही संज्ञा पाश्चात्यांनी वापरली. भारतीय धर्म हा वैदिक धर्म होता आणि वेद हेच त्याचे प्रमाण ग्रंथ मानले जातात. किंबहूना मनुस्मृतीतही असेच लिहीले आहे.
वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम्  आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च ॥ मनुस्मृती २.६॥
मनुस्मृतीतील विवेचन हे परंपरा, तत्कालीन प्रचलीत व्यवस्था, समाजमन आणि पुर्वसूरींचे विचार यांचे संकलन आहे. त्यामुळेच धर्माचा प्रमाण विचार वेदात व्यक्त होतो असेच स्वतः मनुस्मृतीही सांगते.
२) मनुस्मृती जातीपाती आणि वर्णव्यवस्थेतून भेदभाव शिकवते – याउलट मनुस्मृतीत केवळ जन्माने व्यक्ती ब्राह्मण किंवा शिष्ट होत नाही तर योग्य शिक्षणाने होतो असे प्रतिपादन केले आहे.
सहस्रशः समेतानां परिषत्त्वं न विद्यते ॥ १२.११४॥
श्रेष्ठतेचे कारण जन्म नसून विद्या आणि त्याधारीत व्यवसाय आहे असे स्पष्टपणे मनुस्मृतीत लिहीले आहे.
अज्ञेभ्यो ग्रन्थिनः श्रेष्ठा ग्रन्थिभ्यो धारिणो वराः धारिभ्यो ज्ञानिनः श्रेष्ठा ज्ञानिभ्यो व्यवसायिनः ॥ १२.१०३॥
असे किमान २५ श्लोक मनुस्मृतीतून देता येतील जे ज्ञान, विद्या किंवा कौशल्याला प्राधान्य देतात जात किंवा जन्मकुलाला नाही.
३) मनुस्मृती स्त्रीयांना दुय्यम स्थान दिले आहे – हा अत्यंत हास्यास्पद समज आहे. सुभाषित म्हणून वापरला जाणारा खालील श्लोक मनुस्मृतीतला आहे.
यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः  यत्रैतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तत्राफलाः क्रियाः ॥ ३.५६॥
त्याअनुषंगाने पुढे येणारे अनेक श्लोक स्त्रीयांच्या सन्मानाबद्दल तसेच त्यांना विशेष अधिकार देण्याबदद्ल बोलतात त्यामुळे यावर काही लिहायची आवश्यकता नाही.
हे झाले मनुस्मृतीबद्दलच्या गैरसमजांवर. धर्म सोडून या ग्रंथात दुसरे काहीच नाही का आहे. अनेक विषय आहेत. राजा, प्रजा, व्यवहार जगाच्या उत्पत्तीपासून ते माणसाच्या अंत्येष्टीपर्यंत अनेक विषयांवर मनुस्मृती भाष्य करते जे आजही मार्गदर्शक ठरू शकते. येथे हे ध्यानात ठेवले पाहीजे की हे सर्व विवेचन तत्कालिन समाज, राज्य आणि धर्मव्यवस्थेला अनुसरुन केलेले संकलन आहे. त्यामुळे एकच एक मनुस्मृती हाच धर्मग्रंथ आहे आणि त्यात लिहिलेले सर्वकाही धार्मिकच लेखन आहे असे मानणे गैर आहे.
अशाप्रकारे अनेक विषयात मार्गदर्शक ठरु शकणारा आणि मूल्यव्यस्थांचे योग्य निरुपण करणारा ग्रंथ म्हणजे मनुस्मृती. केवळ अयोग्य भाषांतर किंवा अर्थप्रतिपादन केल्याने या ग्रंथांचे अयोग्य विद्रुपीकरण करण्यात आले आहे. संपूर्ण मनुस्मृती वाचून त्यातील श्लोकांचा अर्थ समजाऊन घेऊन नंतर त्यावर टिका करण्याचा प्रयत्न आजतागायत तरी झाल्याचे ऐकीवात नाही.
प्राचीन ग्रंथ आणि त्यातील ज्ञान याचा गैरवापर कोणी केला याची चर्चा जितकी होते त्यापेक्षा अधिक प्रयत्न आज ते ग्रंथ भाषांतरासहीत उपलब्ध असताना वाचून समजून घेण्यासाठी करण्याने समाजाचे कल्याण होणार आहे.
अंतरंग – भगवद्गीता – भाग ५
मोजक्याच शब्दात गहन तत्त्वज्ञान सांगणे हे भारतीय तत्त्वज्ञांचे वैशिष्ट्य आहे. याबद्दल एक प्रसिद्ध कथा आहे. जगज्जेत्या अलेक्झांडर राजाने भारतातल्या तत्त्वचिंतकांबदद्ल खुप ऐकलेले असते., जेव्हा तो भारतात प्रवेश करतो तेव्हा अशा एका थोर तत्त्वचिंतकाला तो भेटायला जातो. तत्त्वज्ञ त्याच्या कुटीच्या बाहेर सकाळी सूर्यप्रकाश अंगावर घेत पडलेला असतो.अलेक्झांडर त्याला म्हणतो, “मी जगज्जेता अलेक्झांडर. आपल्याला भेटायला स्वतः आलो आहे. आपल्याला जे हवे ते मागा, मी देईन.” तो तत्त्वज्ञ शांतपणे उत्तर देतो, “मला काही नकोय. माझ्यासाठी काही करायचंच असेल तर फक्त थोडा बाजूला सरक कारण तुझ्यामुळे माझा सूर्यप्रकाश अडतोय. इतकं पुरे होईल
मागेल ते देण्याची तयारी दाखवणा-या जगजेत्त्या राजाला तो तत्त्वज्ञ नक्की काय सांगतोय…. तेच जे कृष्ण अर्जुनाला सांगतोय.
शरीर आणि शरीराच्या गरजा दोन्ही अल्पजीवी आहेत. राजाची देणगी आज आहे उद्या नाही. किंबहुना राज्यही आज आहे उद्या नाही. डोळ्यांना दिसणारे सुख कायम टिकणारे नाही कारण ते नश्वर प्रकृतीचा भाग आहे. जे कायम टिकणारे शाश्वत सुख आहे ते आहे आत्म्याचे सुख… कारण आत्मा शाश्वत आहे… ते सुख राजाच काय कोणीच देउ शकणार नाही. ते आपणच मिळवायचे असते. त्यामुळे शरीराचे मोह जोपासण्यापेक्षा आत्त्म्याचे स्वरूप जाणणे आवश्यक आहे.
कसे आहे आत्म्याचे स्वरूप..
सांख्ययोगाच्या १७ व्या श्लोकापासून पुढे आत्म्याच्या स्वरुपाचे वर्णन श्रीकृष्ण करतो.
न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे २
हा (आत्मा) कधीही जन्मत नाही आणि मरतही नाही. तसेच हा एकदा उत्पन्न झाल्यावर पुन्हा उत्पन्न होणारा नाही. कारण हा जन्म नसलेला, नित्य, सनातन आणि प्राचीन(अनादी) आहे. शरीर मारले गेले तरी हा मारला जात नाही.
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही २
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः २
आत्मा हा अविनाशी, शाश्वत, आणि सर्वव्यापी आहे. (श्लोक १७) तो ना जन्म घेतो ना नष्ट होतो. नष्ट होते ते शरीर. आत्मा नष्ट होत नाही, नष्ट करता येत नाही. शरीर नष्ट झाले की आत्मा दुस-या शरीरात प्रवेश करतो. जसे माणूस जुने वस्त्र टाकून नवीन वस्त्र धारण करतो.(श्लोक २२, २३)
तात्पर्य काय तर अज, नित्य, शाश्वत, पुराण अशा विशेषणांनी युक्त आत्मा देहामध्ये वास करून राहतो. देह, मग तो कोणताही असो जन्म, वाढ, वृद्ध्त्व आणि मृत्यु अशा अवस्थातून जातो. परंतु आत्म्याच्या स्वरूपात असे बदल घडत नाहीत. तुटणे, झिजणे, जळणे, बुडणे अशा अनेक अवस्थातून शरीर जाते याला विकार म्हणतात आत्म्याला विकार नसतात. शरीर एक दिवस नष्टही होते, आत्मा नष्ट होत नाही. तो केवळ दुसरे शरीर धारण करतो.
अशा प्रकारे मायावी सृष्टी आणि अविकारी आत्मा यांचे स्वरूप श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगतो.
पण मग शोक करायचा नाही हे जरी पटले तरी संहार करण्याच्या पापाचे काय भीष्म, काय किवा द्रोण काय यांची शरीरे नश्वर आहेत हे पटले तरी यापैकी कोणालाही मारणे हे पापच नाही का भीष्म, काय किवा द्रोण काय यांची शरीरे नश्वर आहेत हे पटले तरी यापैकी कोणालाही मारणे हे पापच नाही का
श्लोक ३१ ते ३९ पर्यंत श्रीकृष्ण स्वधर्म पालनाचे महत्व सांगतो. धर्माची आणि सत्याची बाजू राखण्यासाठी युद्ध करणे हा क्षत्रियाचा धर्मच आहे. त्यासाठी करायला लागणा-या हानीत पाप नसते कारण ते धर्मपालनासाठीच असते. साधे उदाहरण घेउ यात. देशाच्या रक्षणासाठी शत्रुसैन्याशी सीमेवर लढणा-या जवानाला आपण पापी मानत नाही कारण देशाच्या, पर्यायाने समाजाच्या भल्यासाठी केलेले ते कर्तव्यपालन आहे, हत्याकांड नव्हे
राज्याच्या हव्यासापोटी द्रौपदीच्या वस्त्रहरणापर्यंत अधःपतन झालेल्या राजकुळाला आणि हे घडू देणा-या समाजाला पुन्हा योग्य राज्यसंस्था देणे हे क्षत्रियाचे कर्तव्य आहे. त्यासाठी युद्ध करणे हे पाप नाही. याउलट सर्व मार्ग संपल्यावरच जे युद्ध उभे राहीले आहे त्यापासून दुर जाणे हे पाप ठरेल. युद्धापासून पळ काढल्याने समाजात अवहेलना होईल आणि समाजामध्ये चुकीचे आदर्श उभे राहतील. समाजाला योग्य दिशा देणारे वर्तन करणे भावी शासकाचे कर्तव्य आहे. त्यासाठी प्रसंगी जर युदध करावे लागले तर ते कठोरपणे करणेच योग्य आहे. त्यावेळी क्षत्रियाने सामुहिक हिताऐवजी वैयक्तीक नातीगोती पाहून कमकुवत होणे हे पाप आहे. हे झाले अर्जुनाच्या दुस-या शंकेचे उत्तर.
सृष्टीची उत्पत्ती, शरीर आणि आत्म्याचे स्वरूप, व्यक्तीचा स्वधर्म याच्या चर्चेतून श्रीकृष्ण अर्जुनाला हे पटवून देतो की – दुर्योधन, दुःशासन किंवा तो स्वतः या केवळ योग्य किंवा अयोग्य मनोवृत्ती आहेत. समाज कधी योग्य तर कधी अयोग्य मनोवृत्तींकडे झुकत असतो. कधीतरी अयोग्य बलवान असते आणि समाज त्यामागे धावतो. जसे आजही दुर्योधनाच्या मागे ११ अक्षैहीणी सैन्य आहे पुढे जेव्हा अर्जुन, पर्यायाने पांडव विजयी होतील तेव्हा ते योग्य मानून समाज त्याच्या मागे धावेल. जसे सृष्टीतील सुख, दुःख,स्पर्श, रस, गंध आणि शरीरही नाशवंत आहेत तसेच योग्य आणि अयोग्य वृत्तीही नाशवंत आहे. कारण त्या वृत्ती जपणारे माणसाचे मन चंचल असते. आज जे योग्य आणि हवेसे वाटते ते त्याला उद्या अयोग्य आणि नकोसे वाटू शकते. या मनाच्या चंचलतेवर विजय मिळविणे आवश्यक आहे. कारण एकदा मन स्थिर झाले की मग ते योग्य तेच पाहते आणि योग्य तेच करते. हे मनाचे स्थैर्य म्हणजे अर्जुनाच्या शंकेचा तिसरा भाग. कारण अर्जुनाचे मन स्थिर झाले की त्याला युद्ध योग्य की अयोग्य तेही कळेल आणि योग्य ते तो ठामपणे करूही शकेल. किंबहुना मन स्थिर झाले की सर्व प्रश्नच सुटतील आणि आत्मसुखही साध्य होईल हेच कृष्णाला पटवून द्यायचे आहे. तुकोबा म्हणतात तसे –
मन करा रे प्रसन्न
गायनाचार्य विष्णु दिगंबर पलुस्करांच्या संदर्भात एक कथा सांगतात. जंगलातून प्रवास करत असताना ते एका देवळात विश्रांतीसाठी थांबतात. तेव्हा तेथे एक संन्यासी येतो. संध्याकाळची वेळ असते. आपल्याच विश्वात रममाण झालेला तो संन्यासी गायला लागतो. पलुस्करांना असं जाणवतं की जिकडंतिकडं केवळ ते गाणंच भरून राहीलंय. सगळं जग मंत्रमुग्ध होउन केवळ ते गायन ऐकतंय आणि देउळ लख्ख प्रकाशाने भरून गेलंय. काही काळानंतर ते जेव्हा भानावर येतात तेव्हा गाणं संपलेलं असतं आणि तो प्रकाशही निवलेला असतो. त्या संन्यासाला पलुस्कर विचारतात की “असा अलौकीक प्रभाव पाडणारं गाणं मला शिकवाल का मी यासाठी काहीही करायला तयार आहे. अगदी संन्यासीसुद्धा व्हायला तयार आहे.” तो संन्यासी उत्तरतो – “संन्यासी झाल्यामुळे असं गाणं येणार नाही. पण असं गाणं आल्यावर तू आपसुकच संन्यासी झाला असशील…”
संन्यस्त आणि गृह्स्थ हे मनाचे खेळ आहेत. ज्याचे मन स्थिर असते तो गृहस्थ असूनही संन्यस्त असू शकतो आणि ज्याचे मन स्थिर नाही तो संन्यस्त गृहस्थच राहतो.
स्थितप्रज्ञ……… प्रज्ञा म्हणजे बुद्धी, स्थित म्हणजे स्थिर/ठाम. ज्याची बुद्धी स्थिर असते तो स्थितप्रज्ञ. ज्याच्या विचार आणि कृतीमध्ये द्वैत नसते तो स्थितप्रज्ञ.
दुस-या अध्यायाच्या ५४ व्या श्लोकापासून स्थितप्रज्ञाचे वर्णन येते. मनाची स्थिरता प्राप्त असणारा आणि बुद्धीयोगाने कर्म करणारा स्थितप्रज्ञ असतो कसा याचे कुतुहल अर्जुनाला असते. तो कृष्णाला विचारतो आणि कृष्ण त्याचे वर्णन करतो
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ २
दुःखदायक प्रसंगी ज्याच्या मनाला खेद वाटत नाही, सुखांच्या प्राप्तीविषयी ज्याला मुळीच इच्छा नाही, तसेच ज्याचे प्रीती, भय व क्रोध नाहीसे झाले आहेत, असा मुनी स्थिरबुद्धी म्हटला जातो.
हे वाचायला जितके सोपे तितकेच आचरणात आणण्यास कठीण आहे. कारण
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥२
दुःखाच्या प्रसंगी खेद न वाटता राहणे एकवेळ शक्य आहे परंतु सुखाची इच्छा न करणे अवघड नाही का माणसला दुःख टोचते म्हणून नको असते पण दुःखाबरोबर सुखही क्षणिक आहे म्हणून ते ही टोचावे आणि नको वाटावे अशा मनस्थिती प्राप्त करणे सोपे नाही. कारण अर्थातच बलवान अशी इंद्रिये माणसाच्या मनाला निरनिराळ्या मोहाच्या मार्गाने खेचत असतात.
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः
कासव सर्व बाजूंनी आपले अवयव जसे आत ओढून धरते, त्याचप्रमाणे स्थितप्रज्ञ इंद्रियांना सर्व प्रकारे आवरून घेतो.
म्हणूनच सर्वसामन्य माणसाला भूरळ पाडणारे मोह त्याला बाधत नाहीत. त्याचे मन आणि शरीर केवळ एकाच विचारात मग्न होते, ते म्हणजे शाश्वत आनंद जो क्षणिक सुख आणि दुःख यांच्याही पुढील पातळीवर असणारा मोक्ष आहे.
परंतु अंतःकरण ताब्यात ठेवलेला साधक आपल्या ताब्यात ठेवलेल्या इंद्रियांनी विषयांचा उपभोग घेत असूनही अंतःकरणाची प्रसन्नता प्राप्त करून घेतो.
अशा स्थितीला श्रीकृष्ण ब्राह्मी स्थिती म्हणजेच ब्रह्मप्राप्तीची स्थिती म्हणतो.
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति
स्थितप्रज्ञाची लक्षणे हा गीतेचा अद्धितीय ठेवा आहे कारण गीतेशिवाय इतर कोणत्याही ग्रंथात त्याचा उल्लेख येत नाही.
गीतेच्या अंतरंगात डोकावल्यास असं लक्षात येतं की दुसरा अध्याय हा गीतेचा तत्त्वज्ञानातील पहीला अध्याय आहे आणि गीतेचे संपुर्ण सार सांगणारा अध्याय सुद्धा आहे. अर्जुनापुढे उभ्या असणा-या प्रश्नांचा रोख हा केवळ युदधाकडे नसतो तर अर्थातच शाश्वत आनंदाकडे असतो. या एका अध्यायातून श्रीकृष्ण त्या प्रश्नाचे समाधान उभे करतो.
शाश्वत सुख हवे तर, या सृष्टीत शाश्वत आणि क्षणिक काय आहे ते जाणले पाहीजे. सांख्य मतानुसार दृष्य सृष्टी ही क्षणिक आहे तर आत्मा शाश्वत आहे.
क्षणिक सृष्टीचा भाग असणारे आपण जोपर्यंत त्या क्षणिकातून बाहेर येत नाही तो पर्यंत शाश्वत सुख मिळणार नाही. क्षणिकातून बाहेर येणे म्हणजेच क्षणिकात गुंतवणारे सुख आणि दुःख यातून बाहेर येणे.
सुख आणि दुःखातून बाहेर येणे म्हणजेच हर्ष आणि शोक दोन्हीकडे समभावाने पहाणे आणि त्याचा त्याग करणे. समभाव हवा तर इंद्रियांवर संयम हवा.
इंद्रियांवर संयम हवा असेल तर मन ताब्यात हवे आणि मनावर ताबा मिळवणे म्हणजेच बुद्धीने मनावर विजय मिळविणे.
ही बुद्धी प्राप्त करणारा स्थितप्रज्ञ होतो.
ज्याची बुद्धी स्थिर असते तो सुखी होतो कारण ते सुख आपल्यात असते, बाह्य पदार्थात नसते हे त्याला उमगलेले असते. मग त्याच्या कर्माची फळे त्याला बाधत नाहीत. सुख आणि दुःख दोन्ही त्याला उपभोगता येतात आणि त्यांच्या पलिकडेही जाता येते.
जसा भक्त आणि भगवंत एक होतो तसा ब्राह्मी स्थितीत गेलेला व्यक्ती परमानंदी लीन होतो.
असा मनोविजय मिळविणा-याचा आनंद पाडगांवकरांच्या एका कवितेतून तंतोतंत व्यक्त होतो.
आज अंतर्यामी भेटे कान्हो वनमाळी अमृताचा चंद्रमा भाळी उगवला हो
फुलांचे केसरा घडे चांदण्याचा संग आज अवघे अंतरंग ओसंडले हो
मिटूनही डोळे दिसू लागले आकाश आज सारा अवकाश देऊळ झाला हो
काही न बोलता आता सांगता ये सारे  आतली प्रकाशाची दारे उघडली हो
नासदासीन्नो सदासीत्तदानीं नासीद्रजो नो व्योमा परो यत्
किमावरीवः कुह कस्य शर्मन्नम्भः किमासीद्गहनं गभीरम्
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः  न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्  न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्
अंतरंग – भगवद्गीता – भाग ४
नासदासीन्नो सदासीत्तदानीं नासीद्रजो नो व्योमा परो यत्
किमावरीवः कुह कस्य शर्मन्नम्भः किमासीद्गहनं गभीरम् ॥ऋग्वेद १०-१२९॥
नासदीयसूक्त………असं म्हणतात की ऋग्वेदाच्या १० व्या मंडलातील या सुक्तात सृष्टीच्या उत्त्पत्तीच्या वेळचे जे वर्णन आले आहे ते बरेचसे Big Bang Theory (TV serial नव्हे) या सिद्धांताशी मिळते जुळते आहे. तत्त्वज्ञ आणि शास्त्रज्ञ या भिन्न मार्गांनी जाणा-या विचारवंताच्या तर्कामधील हे साम्य विस्मयकारक आहे. तत्त्वज्ञाने तर्काने जे मांडावे तेच पुढे एखाद्या शास्त्रज्ञाने कसोटीने सिद्ध करावे हे विस्मयकारक असले तरी तथ्य आहे. काय असु शकेल याचं कारण) या सिद्धांताशी मिळते जुळते आहे. तत्त्वज्ञ आणि शास्त्रज्ञ या भिन्न मार्गांनी जाणा-या विचारवंताच्या तर्कामधील हे साम्य विस्मयकारक आहे. तत्त्वज्ञाने तर्काने जे मांडावे तेच पुढे एखाद्या शास्त्रज्ञाने कसोटीने सिद्ध करावे हे विस्मयकारक असले तरी तथ्य आहे. काय असु शकेल याचं कारण थोडं खोलात गेलं तर दोघांतली साम्यस्थळं दिसायला लागतात. दोघेही बुद्धीजीवी. दोघेही जण एकाच ध्येयाच्या वाटेवर असतात. शास्त्रज्ञ भौतिक प्रगतीच्या माध्यमातून शाश्वत सुखाचा शोध घेतो तर तत्त्वज्ञ अध्यात्मिक किंवा तात्त्विक प्रगतीच्या माध्यमातून…
वर्षानुवर्षे होणारी शास्त्रीय प्रगती माणसाला अधिकाधीक सुखी बनवते पण शास्त्रज्ञाला अधिकच कोड्यात टाकते. इतकी भौतिक सुखाची साधने निर्माण करूनही मानव खरोखर सुखी होतोय का याचं उत्तर हो असं नक्कीच नाही. कारण तसं असतं तर अधिक सुखाची साधनं उभी करायला लागलीच नसती. तत्त्वचिंतकही याच कोड्यात हरवतो. नवनवीन साधनांमुळे मानव सुखी होतो, पण अल्पकाळच. मग कायम सुखी ठेवणारे साधन कोणते याचं उत्तर हो असं नक्कीच नाही. कारण तसं असतं तर अधिक सुखाची साधनं उभी करायला लागलीच नसती. तत्त्वचिंतकही याच कोड्यात हरवतो. नवनवीन साधनांमुळे मानव सुखी होतो, पण अल्पकाळच. मग कायम सुखी ठेवणारे साधन कोणते खरोखर सुख साधनातच असते की त्याचा शोध दुसरीकडे कुठे घ्यावा
अर्जुनही याच द्विधा मनस्थितीत पडतो. युद्ध जिंकल्यावर राज्य मिळणार, सुखाची सर्व साधने मिळणार पण स्वतःच्याच नातेवाईकांना मारण्याचे दुःख भोगावे लागणार. बरं युद्ध न करावे तर संहाराचे दुःख जाणार पण पळपुटेपणाची अवहेलना वाट्याला येणार. म्हणजे कोणतेच सुख पूर्णत्वाने वाट्याला येणार नाही त्याला दुःखाची किनार असणारच. त्यालाही असंच सुख हवंय जे कायम टिकेल आणि दुःखरहीत असेल. अर्जुन अतिशय गोंधळून जातो. त्याची विचारशक्ती कुंठीत होते आणि युद्ध करायलाच नको असा काहीसा अनिश्चित निर्णय घेऊन तो कृष्णाकडे वळतो.
आता कृष्णापुढे काम आलं एका गोंधळलेल्या परंतु अभ्यासु विद्वानाला समजावण्याचं. हे काम निश्चित सोपं नाही. कारण जो विचार कृष्ण मांडणार आहे तो अर्जुनाला पटवून द्यायचा आहे. त्यासंदर्भात त्याला ज्या शंका असतील त्यांचं निरसन करायचं आहे. उगीच काहीतरी सांगून वेळ मारून न्यायला तो बाबांना खाऊ मागणारा लहान मुलगा नाहीये
मोठ्या कौशल्याने कृष्ण अर्जुनाला युद्ध का करावे हे पटवून देतो. केवळ तेवढेच नव्हे तर शरीराचे आणि आत्म्याचे स्वरुप, कर्माचे महत्त्व, बुद्धीचे स्थैर्य आणि या सगळ्यांच्या ज्ञानाने येणारी स्थितप्रज्ञ वृत्ती असे विषय अनुक्रमे मांडून शाश्वत सुखाचा मार्ग त्याच्यापुढे उभा करतो.
असं मानतात की नासदीयसुक्तातच सांख्य तत्त्वाची बीजेही आढळतात. सांख्य….. तत्त्वज्ञानातील एक सिद्धांत… ऋग्वेदीय ऋषींपासून कपिल मुनींपर्यंत अनेक तत्त्वज्ञांना भुरळ पाडणारा. बौद्ध, जैन अशा अनेक तत्त्वप्रणालीत स्थान मिळविणारा विचार.
सांख्य तत्त्वाचा संदर्भ किंवा विवेचन ऋग्वेदासह श्वेताश्वतर, तैत्तिरीय, ऐतरेय, बृहदारण्यक अशी उपनिषदे, बौधायनाचे गृह्यसुत्र, पतंजलीचे योगसुत्र आणि चरकसंहीता इतकेच काय पण परमार्थाच्या१ चिनी भाषांतरातही आढळतात. एक वेगळा ग्रंथ लिहीता येईल इतकी सामग्री सांख्य या एका शब्दात आहे. पण तूर्तास आपण केवळ भगवद्गीतेच्या दुस-या अध्यायाच्या संदर्भात आलेला सांख्य विषयच पाहू यात.
जसं संगणकाचं संपूर्ण विश्व हे बायनरी म्हणजे ० आणि १ एक या दोन तत्त्वांनी बनलंय तसंच सांख्य तत्त्वाच्या मते विश्व हे दोन तत्त्वांनी बनलंय. एक अविनाशी तत्व ‘पुरुष’आणि दुसरं विनाशी/विकारी तत्त्व ‘प्रकृती’. प्रकृती या तत्त्वात नश्वर अशा सर्व गोष्टी येतात तर पुरुष म्हणजे अविनाशी चैतन्य/आत्मा. या दोनहीच्या संयोगाने सृष्टीचे सर्जन होते. जेव्हा नश्वर शरीर विकाराच्या माध्यमातून नष्ट पावते तेव्हा आत्मा मुक्त होऊन प्रकृतीच्या दुस-या तत्त्वात सामावतो. असा सर्वसाधारण विचार सांख्य मांडतो.
आता गीतेकडे पाहू.. अर्जुनाच्या प्रश्नांचे तीन भाग पाडून प्रत्येक भागाला सांख्य सिद्धांताच्या आधारे कृष्ण उत्तर देतो.
पहीला भाग अर्थातच ‘नातेवाईकांच्या संहाराचा’. दुसरा भाग या कृतीतील ‘धर्म अधर्माचा’ आणि तिसरा भाग ‘मानसिक स्थैर्याचा’ कारण तेच ढळल्याने अर्जुन शस्त्र उचलणार नाहीये.
एका कुशल समुपदेशकाप्रमाणे प्रथम गोंधळलेल्या अर्जुनाचे लक्ष वेधुन घेण्यासाठी कृष्ण त्याला रागावतो. ऐन युद्धाच्या वेळी हे असले नपुंसकासारखे, पुरुषार्थाला बाधा आणणारे वर्तन करणे वीर अर्जुनाला अशोभनीय आहे हे तो परखडपणे सांगतो. सैरभैर झालेल्या अर्जुनाच्या बोलण्यातील विसंगतीवर तो बोट ठेवतो. परखड टीका झाल्याने सहाजिकच आता अर्जुनाचे लक्ष कृष्णाच्या विवेचनाकडे केंद्रित झाले आहे.
शरीर आणि आत्मा या दोन घटकांपासून जीवाचे अस्तीत्त्व बनते. यातील शरीर हे विकारी म्हणजेच नाश पावणारे आहे तर आत्मा हा अविकारी म्हणजे चिरंतन आहे. ज्या नातेवाईकांचे शरीर तू आपल्या बाणांनी विदीर्ण करणार आहेस ते शरीर नाश पावणारच आहे. तू नष्ट केलेस तरी आणि नाही केलेस तरी. याचा अर्थ काय तर जे निश्चित नाश पावणार आहे त्यावर दुःख करणे आणि त्याविषयी युक्तीवाद करणे हे तर मुर्खपणाचे लक्षण आहे. मुठीत पकडलेली वाळू कितीही प्रयत्न केला तरी निसटुनच जाते म्हणून कोणी त्याचे दुःख करत नाही. तुझे नातेवाईकच काय पण तू , मी आणि हे इतर राजे महाराजे सुद्धा आज आहेत उद्या नसतील मग कोणाचा, किती आणि का शोक करायचा तर जे निश्चित नाश पावणार आहे त्यावर दुःख करणे आणि त्याविषयी युक्तीवाद करणे हे तर मुर्खपणाचे लक्षण आहे. मुठीत पकडलेली वाळू कितीही प्रयत्न केला तरी निसटुनच जाते म्हणून कोणी त्याचे दुःख करत नाही. तुझे नातेवाईकच काय पण तू , मी आणि हे इतर राजे महाराजे सुद्धा आज आहेत उद्या नसतील मग कोणाचा, किती आणि का शोक करायचा बरं, शोक करून ते टिकणार थोडेच आहेत. उद्या तेही जाणारच आहेत.जे जे जन्म घेते त्याचा मृत्यू अटळ आहे हा सृष्टीचा नियम आहे.
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् २
सर्व विनाशी तत्त्वांची उदाहरणे देऊन कृष्ण अर्जुनला समजावतो की गेलेल्याचे किंवा जाणा-याचे दुःख करणे अयोग्य आहेच वर ते जाणे आपल्या हातून घडतेय याचे वैषम्य वाटणेही गैर आहे.
ज्ञानेश्वर महाराजही दोनच ओव्यात अर्जुनाची अवस्थेचे मार्मिक वर्णन करतात. त्यांच्या मते अर्जुनाची अवस्था ही जन्माने अंध असाण-या व्यक्ती सारखी आहे. नकळत दरवाजा समजून भिंतीवर डोके आपटावे तसे अर्जुनही नकळत चुकीच्या तत्त्वावर युक्तीवादाचे डोके आपटत आहे. त्याला स्वतःचे शरीर आणि आत्मा यांचे पुरेसे ज्ञान नाही आणि तो कौरवांचे शरीर नष्ट करण्याचा शोक करतोय.
 मग तैं सैरा धांवे जैसे
प्रकृतीचे नश्वरत्वही ज्ञानदेव एका ओवीत सांगतात. जे जे जन्म घेते ते ते नाश पावते. ते ते काय तर अर्थातच बाह्य इंद्रियांचे विषय….
हे उपजे आणि नाशे
हा झाला सांख्ययोगाचा अर्धा भाग ज्यात प्रकृती तत्त्वाचे विनाशीत्व प्रकट होते. हे केवळ शरीराच्या बाबतच खरे नसून सृष्टीतील प्रत्येक तत्त्व जे बाह्य इंद्रियांच्या माध्यमातून जाणवते ते सर्वच नश्वर असते असेही कृष्ण सांगतो. बाह्य इंद्रिये कोणती तर डोळे, कान, नाक, त्वचा. म्हणजेच काय तर जे डोळ्यांना दिसते ते चांगले/वाईट दृष्य, कानाला ऐकू येणारे बरेवाईट आवाज/बोलणे, नाकाला येणारे विविध वास आणि शीतोष्ण स्पर्श सगळे काही नश्वर म्हणजे अल्पजीवी आहे. आत्ता असेल नंतर नसेल, उद्या असेल परवा नष्ट होईल. भाडेकरूला जसे घर बदलण्याचे दुःख करून चालत नाही तसेच प्रकृतीतील नश्वर तत्त्वांच्या गमावण्याचे दुःखही निरर्थकच आहे.
एकुण काय तर नातेवाईकांचे किंवा कोणाचेही शरीर हे नश्वर आहे. आज ना उद्या ते नष्ट होणारच आहे. त्यामुळे युद्धप्रसंग उभा असताना अर्जुनाने ते नष्ट करण्यात अयोग्य असे काहीच नाही. हे झाले अर्जुनाच्या पहील्या शंकेचे उत्तर.
पण मग जर प्रकृती नश्वर तत्त्व आहे आणि त्याचा ध्यास अयोग्य आहे तर शाश्वत काय आहे ध्यास कोणत्या तत्त्वाचा घ्यायचा ध्यास कोणत्या तत्त्वाचा घ्यायचा
शाश्वत सुख हवे तर शाश्वत तत्त्व काय हे जाणले पाहीजे आणि ते जाणायचे तर तशी मानसिकता हवी म्हणजेच काय तर प्रथम आत्मतत्त्वाची ओळख मग त्याचे स्वरूप जाणणा-या मानसिकतेची ओळख आणि मग ती जाणणा-या स्थितप्रज्ञाची ओळख…..
ही ओळखपरेड करुयात पुढच्या भागात……..
१) परमार्थ – इ.स. ५ व्या शतकातील एक बौद्ध भिक्षु. इ.स. ४९९ मध्ये उज्जैनला जन्मलेल्या परमार्थाने बौद्ध धर्माचा स्वीकार केल्यानंतर कंबोडीयासह दक्षिण चीनमध्ये बौद्ध धर्माचा प्रचार केला. अनेक बौद्ध ग्रंथाच्या चीनी भाषांतराबद्दल त्याला ओळखण्यात येते. उदा. अभिधर्मकोष, सुवर्णप्रभाससुत्र. पंचशिखा आणि ईश्वरकृष्णाच्या सांख्य सिद्धांताचेही भाषांतर परमार्थाने केले. चीनमध्येच इ.स. ५६९ मध्ये त्याचा मृत्यु झाला.
अंतरंग – भगवद्गीता – भाग ३
दृष्टीकोन …. अर्जुन विषाद योग
दृष्टीकोन……….. कोणत्याही व्यक्तीच्या अभिव्यक्तीवर त्याच्या दृष्टीकोनाचा खोल प्रभाव असतो. विशेषतः कलाकारांच्या बाबतीत हा सिद्धांत प्रकर्षाने जाणवतो. कलाकार काय दृष्टीकोनातून विषयाकडे पाहतो यात त्याच्या सर्जनाची बीजे असतात. एकच विषय, विचार अथवा घटनेकडे बघण्याचा कलाकारांचा दृष्टीकोन जर भिन्न असेल तर त्यातून प्रसवणारी कलेची अभिव्यक्तीसुद्धा कमालीची भिन्न असू शकते. शेक्सपिअरचे ‘ऑथेल्लो’ आणि देवलांचे ‘संशयकल्लोळ’ ही एकाच प्रकारच्या प्रसंगावर आधारीत नाटके असूनही एक दुःखांत (Tragedy) तर दुसरे विनोदी कारण काय तर विषयाकडे पाहण्याचा कलाकाराचा दृष्टीकोन. एकाला इष्ट परीणाम साधण्यासाठी दुःखांत योग्य वाटला तर दुस-याला विनोद.
अर्जुनविषाद. गीतेतील पहील्या अध्यायाचे असेच आहे. केवळ अर्जुनाचा विलाप या एकाच दृष्टीकोनातून सातत्याने मांडला गेल्याने बहुतकरून वाचकांना हा अध्याय म्हणजे रडगाणे आणि अर्जुन हा काहीसा भावनिक (Emotional Fool) वाटतो. दृष्टीकोन बदलून पाहील्याशिवाय त्यातली विवेकाची बाजू आपल्यासमोर येणार नाही.
विवेक… योग्य आणि अयोग्य या दोनहीतील फरक जाणण्याची बुद्धी. विवेक…. कोणतेही पाउल टाकण्यापुर्वी ब-यावाईट परीणामांचा पुरेसा विचार करायला लावणारा संयम.
विवेक…. अमानुष आणि विनाशी शक्ती बाळगणारे आणि युद्धासाठी उत्सुक असणारे इतर योद्धे आणि अर्जुन यांच्यातील फरक..
महाभारतीय युद्धातील अनेक महारथी योद्धे हे अपरिमित शक्ती आणि दिव्य अस्त्रांनी सज्ज होते. त्यातील बहुसंख्यांना त्या शक्तींच्या वापराची खुमखुमी होती. परंतु त्या शक्तीच्या आणि दिव्य अस्त्रांच्या वापराने होणा-या अपरीमित हानीची पुरेशी जाणीव कितीजणांकडे होती प्रत्येकजण कोणत्या ना कोणत्या स्वार्थाच्या किंवा सुडाच्या अग्निने पेटलेला होता. दृष्टीकोन……..
सुड, शत्रुत्व, विजय हाच दृष्टीकोन म्हणून अभिव्यक्ती
एक सैनिक म्हणजे एक परीवार. वास्तविक असे लक्षावधी परीवार उद्ध्वस्त करण्याचे सामर्थ्य बाळगणा-या वीराचा विवेक कितीतरी जास्त पटीने जागा हवा ना या विवेकाचे, संयमाचे दर्शन घडवणारा अर्जुन, अर्जुनविषादातून प्रकट होतो.
युद्धाची आणि संहाराची अपरीहार्यता पटल्याशिवाय तो शस्त्र उचलायला धजावत नाही. तो दुबळा किंवा कमकुवत मनाचा आहे म्हणून नव्हे तर आपल्या संहारक क्षमतेवर त्याचा दृढ विश्वास आहे म्हणून. संहाराच्या सर्वस्पर्शी विपरीत परीणामांची त्याला जाणीव आहे म्हणून.
केवळ शक्तिमान योद्धा म्हणूनच नव्हे तर एक परिपक्व, प्रगल्भ आणि विवेकी शासक म्हणून अर्जुन या अध्यायात उभा राहतो. आपण उद्याचे शासक झालो तर समाज आपलाच आदर्श समोर ठेवणार आहे, आपण जसे वागलो तसेच वागणार आहे याची त्याला खात्री आहे. त्यामुळेच युद्धाचे होणारे भयानक परीणाम तो निरनिराळ्या भुमिकांमधून ताडून पाहतो. व्यक्ती, कुटुंब, समाज, धर्मकारण, अर्थकारण, राजकारण, मुल्यव्यवस्था अशा सर्व घटकांवरचे परीणाम.. दृष्टीकोन….
हे सर्व जाणूनही युद्ध का करायचे याचे समाधानकारक उत्तर त्याला हवे आहे. कारण एक विवेकी व्यक्ती आणि भावी शासक म्हणून या युद्धाचे नैतिक उत्तरदायित्व तर त्याला घ्यावे लागणर आहेच वर पुढील पीढीला समजावूनही सांगावे लागणार आहे. म्हणूनच हे समाधान मिळाल्याशिवाय शस्त्र उचलण्याची त्याला भीती वाटते.
युद्धाची भीषणता, अर्जुनाची परिपक्वता याखेरीज अजूनही एक वैशिष्ट्य मांडता येईल. जे अर्जुनाच्या विवेचनातून पहील्या आणि पुढील जवळपास सर्व अध्यायात दिसुन येते.
महाभारतात एक कथा आहे. असं म्हणतात की कौरव पांडवांना धनुर्विद्या शिकविताना द्रोण एक युक्ती करत असत. सकाळी सर्व विद्यार्थ्यांना पाणी भरून आणण्यासाठी ते एक एक पात्र देत असत. त्यातले अश्वत्थाम्याला दिलेले पात्र सर्वात जास्त रुंद तोंडाचे असल्याने तो सर्वात आधी पाणी भरून परत येत असे. मग इतर शिष्यवृंद येईपर्यंत द्रोणाचार्य त्याला काही खास गोष्टी शिकवत असत. फक्त अर्जुनाला ही मेख कळते. तोही अश्वत्थाम्याबरोबर पोहोचून या विशेष शिक्षणाचा लाभार्थी होतोच वर द्रोणाचार्यांचाही अधिक लाडका बनतो. ही गोष्ट किंवा पांडव भावंडात श्रीकृष्णाच्या अधिक जवळही अर्जुनच असणे. दिव्य अस्त्र प्राप्त करण्यासाठीची तपश्चर्या आणि देशाटनही अर्जुनालाच करायला सांगीतले जाणे. यातून एक गोष्ट नक्की सिद्ध होते की अर्जुन हा केवळ शक्तीमान योध्दा नव्हता तर एक जिज्ञासु अभ्यासकही होता. तसं नसतं तर केवळ “दादा सांगतोय ना” किंवा “मी सांगतोय ना” “मग कर युद्ध” असं कृष्णाने म्हटलं असतं तरी तो युद्धाला तयार झाला असता
उलट विषादातून त्याला हवे असणारे समाधान हे बहुआयामी आहे. भिन्न भिन्न दृष्टीकोनातून त्याला ते समजून घ्यायचंय. कृष्णासारख्या ईश्वरी अंशाला १७ अध्यायातून जे ज्ञान विस्तृतपणे मांडावे वाटले याला कारण ज्याचे समाधान करायचे तो अर्जुनासारखा जिज्ञासु आणि ज्ञानाची खरी उपासना करणारा साधक होता. जितकी साधकाची जिज्ञासा मोठी तितकीच ज्ञानाची व्याप्तीही. म्हणून गीतेसारखं साध्य हे अर्जुनासारख्या साधकाच्या जिज्ञासेचं फलित आहे.
आणि हो अर्जुनविषादच नसता तर कृष्णाने गीता सांगीतली असती का आणि आपल्याला ती अनायासे प्राप्त झाली असती का
त्यामुळे गीतेतील १७ अध्यायातील ज्ञान ही अर्जुनाची पर्यायाने अर्जुनविषादाची देणगी आहे.
काय आहे ही देणगी… सांख्ययोग….. पुढील भागात…
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानी केशव न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन  पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः
Read in Marathi अंतरंग – भगवद्गीता – भाग २
अंतरंग – भगवद्गीता – भाग २
प्रश्न…. समस्या…… अर्जुन ……काल … आजही
अश्मयुगापासून आजपर्यंत आपल्या अचाट बुद्धीमत्तेच्या जोरावर माणसाने खुप प्रगती केली. भौतिक सोयी सुविधांची अनेक साधने निर्माण केली. अनेक अडचणींवर मात केली. पण काही प्रश्न आजही अनुत्तरीतच राहीले.
इतक्या सा-या सुविधांमध्ये मानव खरंच समाधानी आहे का जर असेल तर अजुनही सतत नवनवीन सुखसाधनांचा शोध घेतला जातो, तो कशासाठी जर असेल तर अजुनही सतत नवनवीन सुखसाधनांचा शोध घेतला जातो, तो कशासाठी प्रत्येक व्यक्तीचं सुख निराळ्या गोष्टीत आहे, तर मग सुखी असणं म्हणजे नक्की काय आहे प्रत्येक व्यक्तीचं सुख निराळ्या गोष्टीत आहे, तर मग सुखी असणं म्हणजे नक्की काय आहे केवळ हवं ते मिळणं म्हणजेही सुख नाही, कारण हवं त्याची यादी कधी संपतच नाही. सतत काही ना काही हवं असतंच. हवं ते नाही मिळालं की दुःख होतं, हवं ते संपलं की दुःख होतं, आज हवं असलेलं उद्या मिळालं तरी दुःख होतंच की
वरवर पाहता प्रश्न सोपा आहे, परंतु वर्षानुवर्ष हा प्रश्न माणसापुढे उभाच आहे. सुख, दुःख म्हणजे नक्की काय कायम सुखी आणि समाधानी केव्हा आणि कसं वाटेल
बहुसंख्य वाचक गीतेचा (Instant Remedy) तयार उत्तराच्या अपेक्षेने अभ्यास करतात. त्यातील ज्ञान समजून घेण्याचा पुरेसा प्रयत्न करतातच असे नाही. खरी मेख येथे आहे. मानवजातीला पडलेले सर्वात प्राचीन कोडं म्हणजे वर्तमानपत्रातलं शब्दकोडं नव्हे, ज्याचं उत्तर दुस-या दिवशी छापून येईल जसं प्रत्येकाचं सुख, दुःख वेगळं तसेच त्याचे प्रश्नही वेगळे आणि प्रश्न वेगळे म्हणून उत्तराचा मार्गही निराळा.
गीतेचे मोठेपण यातच दडलेले आहे. भिन्न स्वभाव, बुद्धी आणि परिस्थिती असणा-या मानवांच्या समस्येवर एकत्र उपाय देणारे ते पुस्तक आहे. ज्याची जशी कुवत आणि साधना त्याला तसे उत्तर गीतेत सापडत जाते, म्हणूनच पुरातन कालापासून ते आजपर्यंतच्या मानवाला गीता मार्गदर्शक ठरते. एक एक अध्यायाची पायरी रचत गीता अठरा अध्यायातून आपल्याला सार्थ जीवन जगण्याचे द्वारच उघडून देते.
प्रत्येक अध्यायाचा विषय हा त्याच्या नावावरून स्पष्ट होतो. ‘अर्जुनविषादयोग’ हा गीतेतील पहीला अध्याय आहे. एकूण श्लोकसंख्या ४७ आहे. या अध्यायाचे दोन भाग पडतात. पहील्या भागात युद्धभूमीवरील स्थितीचे वर्णन आहे. यात सुरुवातीला कौरव आणि पांडव पक्षातील शूरवीरांची नावे१, त्यांच्या शंखध्वनींचे वर्णन आणि अर्जुनाने केलेले सैन्याचे निरीक्षण आहे. २८ व्या श्लोकापासून पुढे अर्जुनाचा विषाद….
दोनहीकडचे अफाट सैन्य पाहून युद्धामुळे होणा-या भयानक संहाराची कल्पना अर्जुनाला येते. तेव्हा त्याला जे वाटते ते तो श्रीकृष्णाला सांगतो. तो सर्व अर्जुनविषाद आहे.
अर्जुन दोन्ही सैन्यांच्या मधोमध आपला रथ उभा करावयास श्रीकृष्णाला सांगतो.दोनही बाजूच्या सैन्याचे निरीक्षण करण्याची त्याची इच्छा असते. कौरवांच्या बाजूचे सैन्य पाहील्यावर भीष्म, शल्य यांसारखे जेष्ठ नातेवाईक, द्रोणचार्य, कृपांचार्यांसारखे गुरु, दुर्योधन विकर्णासारखी भावंडं आणि त्यांची मुले यांच्यासह लक्षावधी२ हत्ती, घोडे, रथ आणि सैनिक अर्जुनाला युद्धासाठी उभे असलेले दिसतात. दोन्ही बाजूच्या सैन्यात आपलेच लोक पाहून अर्जुनाच्या मनात विचारांचे काहूर माजते.
इतका संहार खरोखर अपरीहार्य आहे का हे युद्ध खरोखर कशासाठी लढलं जातंय हे युद्ध खरोखर कशासाठी लढलं जातंय राज्य मिळविण्यासाठी आपल्याच बांधवांना मारणे हा धर्म आहे का राज्य मिळविण्यासाठी आपल्याच बांधवांना मारणे हा धर्म आहे का जर असेल तर मग अधर्म म्हणजे काय जर असेल तर मग अधर्म म्हणजे काय येथे हिंसा टाळणे हा धर्म की अधर्म येथे हिंसा टाळणे हा धर्म की अधर्म मी कोणता धर्म पाळायचा मी कोणता धर्म पाळायचा हिंसा केल्याने राज्याचे सुखही मिळणार आणि बांधवांच्या संहाराचे दुःखही तर मग सुख आणि दुःखाची व्याख्या काय हिंसा केल्याने राज्याचे सुखही मिळणार आणि बांधवांच्या संहाराचे दुःखही तर मग सुख आणि दुःखाची व्याख्या काय संहार करण्यात पाप असेल तर हे धर्मयुद्ध कसे
२८ पासून सुमारे २० श्लोकातून युद्धाचे भयानक परीणामांचे वर्णन अर्जुन करतो.
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानी केशव न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन  पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः
स्वजनांची हिंसा करण्याने केवळ अमंगल असे पाप वाट्याला येईल. कुळ नष्ट होईल, कुलधर्म लोप पावेलआणि आम्हाला नरक प्राप्त होईल.
एका पाठोपाठ एक या युद्धातून होणा-या विपरीत परीणामांची जंत्रीच अर्जुन कृष्णासमोर मांडतो. अठरा अक्षौहीणी सैन्य पणाला लावून आपल्याच कुळाचा नाश करायचा. अशा महायुद्धातून खरोखर सुख मिळणार होते का त्यापेक्षा युद्ध न करणे योग्य नाही का
अशा अनेक प्रश्नांच्या चक्रव्युहात सापडलेला अर्जुन धनुष्य खाली ठेवतो. आपण इतके गोंधळून गेलो आहोत की शस्त्र चालवणे आपल्याला अशक्य झालं आहे असं तो कृष्णाला सांगतो आणि पहीला अध्याय संपतो.
अर्जुनविषाद… भगवद्गीतेचा हा प्रथम अध्याय अतिशय महत्त्वाचा आहे. कोणालाही सहाजिकच असे वाटेल की तत्त्वज्ञानाच्या संदर्भातून पाहील्यास या अध्यायात काहीच विशेष दिसत नाही. सैन्यगणना आणि अर्जुनाचे शोक किंवा भयाने ग्रासलेले प्रश्न इतकंच काय ते या अध्यायात पहायला मिळतं. मग केवळ गीतेतला पहीला अध्याय म्हणून महत्त्वाचा समजायचा का तर तसं नक्कीच नाही.
काय आहे अर्जुनविषादयोगाचे महत्त्व………. पुढील भागात……..
१) पहील्या अध्यायात खालील शुरवीरांची नावे येतात…
युयुधानः– हा सात्यकीचा भाउ, युद्धाचे सर्व १८ दिवस हा उपस्थित असतो.
चेकीतानः– वृष्णिवंशीय क्षत्रिय राजा, भारतीययुद्धात दुर्योधन कडून मारला जातो
युधामन्यु आणि उत्तमौजाः- पांचालातील वीर बंधु
द्रौपदेयः– यात द्रौपदीचे सर्व पुत्र प्रतिविंध्य. श्रुतसोम, श्रुतकर्मा, शतानिक, श्रुतसेन
विकर्णः– १०० कौरव भावंडातील
सौमदत्तिः– सोमदत्ताचा पूत्र – भूरिश्रवा
याशिवाय अर्थातच द्रोणाचार्य, भीष्म, विराट, द्रुपद, भीम, अर्जुन, काशीनरेश, पुरुजित, कुन्तिभोज, शिबी राजाचा पुत्र शैब्य, अभिमन्यु, कर्ण, अश्वत्थामा या प्रसिद्ध योद्ध्यांचाही उल्लेख होतो.
२) महाभारतीय युद्धातील एकुण सैन्यसंख्या १८ अक्षौहीणी होती. कौरवांची सैन्यसंख्या ११ तर पांडवांची ७ अक्षौहीणी होती. सैन्यसंख्या मोजण्याची परीमाणे – पत्ती, सेनामुख, गुल्म, गण, वाहीनी, पृतना, चमू, अनीकिनी आणि अक्षौहिणी अशी होती. एक अक्षौहीणी म्हणजे साधारण २,१८,७०० सैन्यसंख्या तर एकूण १८ अक्षौहीणी म्हणजे ३९,३६,६००.