वनशेती - पाणलोटक्षेत्र विकास

सलग दगडी समतल बांध
पाणी व गाळरोधक बंधारे
रस्त्याच्या मोर्‍या बंद करणे
वन शेती ही शेती उत्पादनातील सुधारित पद्धत आहे. महाराष्ट्रातील अवर्षणप्रवण विभागातील कमी व अनिश्‍चित पाऊसमानात हलक्या, उथळ, क्षारयुक्त व नापिक, पाणथळ जमिनीत नेहमीचे पीक बर्‍याच वेळा फायदेशीर ठरत नाही, तसेच आर्थिकदृष्ट्या परवडतदेखील नाही. अशा जमिनीत परिस्थितीमुळे प्रचलित पीक पद्धतीत बदल करणे गरजेचे आहे.
जलद वाढ, विविध उपयोगी, उदा. अन्न, चारा, लाकूड, कुंपण इ., प्रतिकूल जमीन व हवामान परिस्थितीतसुद्धा वाढीचा संबंध, सहयोगी पिकांवर प्रतिकूल परिणाम नसावा., हवेतील नत्र जमिनीत साठविण्याची क्षमता, जमीन सुधारणा करण्याची क्षमता, कमीत कमी रोग व कीटकांचा प्रादुर्भाव, सरळ उंच वाढीचा प्रकार, कमीत कमी व्यवस्थापन
1) वन शेतीमुळे एकाच जमिनीच्या तुकड्यापासून पीक उत्पादनाबरोबर वृक्षापासून चारा, लाकूड असा दुहेरी फायदा मिळतो व वाढीव उत्पन्न मिळविणे शक्य होते.
2) वृक्षामुळे शेतात आर्द्रता टिकवली जाते व वादळवारे यापासून पिकांचे संरक्षण होते. पर्यावरणच्या संतुलनास मदत होते.
3) जमिनीची धूप थांबविण्यास मदत होते.
4) हलक्या, मुरमाड अशा जमिनीत नेहमीच्या पीक पद्धतीऐवजी वन शेती लाभदायक ठरते.
5) नापिक अशा जमिनीत थोडी काळजी घेतल्यास वृक्षापासून फायदे मिळविता येतात, तसेच जमिनीचा मगदूर सुधारता येतो.
6) वन शेतीस मजूर कमी लागतात व या पद्धतीपासून दीर्घकाळ उत्पन्न मिळत राहते.
7) महुआ या झाडापासून मिळणारी फुले, फळे आणि बिया खाद्यान्न म्हणून वापरतात. बाभळीच्या सिनेगल या जातीपासून तयार होणारा डिंक परदेशात भरपूर भावाने विकला जातो. लिंब वृक्षाचा औषधी उपयोगासाठी अवलंब होतो. तसेच लिंबोळ्यांचा खत म्हणून उपयोग होतो. साग, सिसम, कडुनिंब यांसारखी झाडे इमारती लाकडासाठी प्रसिद्ध आहेत.
या पद्धतीत ज्या जमिनीवर पिके येऊ शकतात, अशा कोणत्याही प्रकारच्या जमिनीवर वृक्षाची 15 ते 20 मीटर किंवा त्यापेक्षा जास्त अंतरावर ओळींमध्ये लागवड करून ओळींच्या मधील मोकळ्या जागेत पिके घेतात.
हलक्या व उथळ जमिनीवर अंजन, सुबाभूळ, सिसू, विलायती बाभूळ, कडुलिंब यांसारख्या झाडांची लागवड करून, त्यामध्ये मद्रास अंजन, डोंगरी, पावना, स्टायलो, रानमूग इ. सुधारित गवतांची योग्यरीत्या सांगड घालून लागवड करतात.
कृषी वनीय कुरण -
हलक्या ते मध्यम प्रतीच्या जमिनीवर पिके, वृक्ष व सुधारित गवतांची लागवड करतात.
हलक्या प्रतीच्या जमिनीवर सीताफळ, बोर आणि आवळा यांसारख्या फळझाडांची लागवड करून मधल्या जागेत सुधारित गवतांची लागवड करतात.
कृषी उद्यान कुरण -
हलक्या ते मध्यम प्रकारच्या जमिनीवर आंबा, चिंच, सीताफळ, बोर, आवळा, शेवगा इ. फळझाडांची लागवड करून सुरवातीची तीन ते पाच वर्षे हरभरा मूग, तूर, गहू, भुईमूग आदी पिके घेतात व झाडांचा डोलारा मोठा झाल्यावर झाडाच्या ओळींमध्ये सुधारित गवताची लागवड करतात. या पद्धतीमध्ये गरजेनुसार फळझाडे व गवत यांची सुरवातीपासूनही लागवड करता येते.
या पद्धतीत फळझाडांमध्ये विविध द्विदल किंवा एकदलवर्गीय पिके घेता येतात. जिराईत क्षेत्रावर बोर, आवळा, शेवगा, चिंच या फळझाडांची लागवड करता येते, तर बागायत क्षेत्रात आंबा, चिकू यांसारखी फळझाडे घेऊन त्यामध्ये पिकांची लागवड करतात.
उद्यान वनीय कुरण -
हलक्या व मध्यम प्रकारच्या जमिनीवर फळझाडे, वृक्ष आणि सुधारित गवतांची लागवड करतात.
ज्या जमिनीत विविध कारणांस्तव (पाणथळ, आम्ल व क्षारयुक्त इ.) सर्वसाधारण पिके घेता येणे शक्य नाही, त्या वेळी त्या-त्या प्रकारास योग्य अशा बहुउद्देशीय (लाकूड, चारा, फळे इ.) झाडांची लागवड करावी. क्षेत्र मोठे असेल तर एकाच प्रकारची झाडे न लावता समान पट्टे करून विविध उपयोगी अनेक जातींची झाडे लावावीत.
पाऊसमानाप्रमाणे व जमिनीनुसार वृक्षांची निवड
1) भरपूर पावसाचा प्रदेश (1200 मि.मी. पेक्षा जास्त) : साग, बांबू, मोहा, बाभूळ, शेवगा, हादगा, काशीद.
2) मध्यम पाऊसमान (750-1200 मि.मी.) : कडुलिंब, करंज, बाभूळ, सिसू, शिवण, बकाण.
3) कमी पावसाचा प्रदेश (750 मि.मी. पेक्षा कमी) : नीम, बाभूळ, सुबाभूळ, बोर, चिंच, आवळा, खैर सीताफळ.
4) क्षारयुक्त जमीन : खैर, विलायती, बाभूळ, सुरू, सिसू, नीम.
5) आम्लयुक्त जमीन : करंज, शिवण, चिंच, ग्लिरिसिडीया, शिरस.
6) दलदलीची जमीन : बाभूळ, ग्लिरिसिडीया, भेंडी, शेवरी, शिरस.
उपयोगानुसार वनशेतीसाठी वृक्षांची निवड
1) हिरवा चारा : सुबाभूळ, अंजन, शिवण, शिरस, खैर आपटा, कांचन, पांगारा, धावडा, नीम, पळस, शेवरी, हादगा, बाभूळ.
2) जळणासाठी लाकूड : निलगिरी, बाभूळ, वेडीबाभूळ, सुरू, पळस, साग, नीम, आवळा, करंज, हादगा, शेवरी.
3) फळझाडे : आंबा, चिंच, बोर, आवळा, जांभूळ, सीताफळ, पेरू.
4) औद्योगिक उत्पादनाकरिता : नीम, बाभूळ, तुती, करंज, धावडा, निलगिरी, बांबू, पॉपलर, वन, एरंड महुआ.
5) लाकडासाठी झाडे : साग, नीम, बाभूळ, शिरस, सुरू, काशीद, करंज, शिवण.
6) जैविक इंधनाकरिता : करंज, वन एरंड, महुआ, जोजोबा, सीमारुबा.
विविध जमिनींसाठी उपयुक्त वृक्ष:
1) हलक्या व उथळ जमिनी : अंजन, सुबाभूळ, सिसू, बाभूळ, सिरस, शेवरी, कडुलिंब.
2) पाणथळ जमिनी : गिरिपुष्पास सुरू, भेंडी, करंज, शेवरी, निलगिरी.
3) क्षारयुक्त जमिनी : वेडी बाभूळ, बाभूळ, कडुलिंब, सिसू, निलगिरी, करंज, खैर.
4) डोंगराळ जमिनी : निलगिरी, बाभूळ, सुबाभूळ, सौंदड, कडुलिंब.


tribal youth issue solve devendra fadnavis आदिवासी मुलांच्या अडचणी सोडवणार - मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस | eSakal

आदिवासी मुलांच्या अडचणी सोडवणार - मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस
बुधवार, 18 जुलै 2018
नागपूर - आदिवासी युवक प्रश्‍न मांडण्यासाठी नाशिकहून मुंबईकडे पायी निघाले होते. त्यांच्या प्रश्‍नावर तातडीने बैठक घेण्यात येईल. मुलांवर अन्याय होणार नाही, याची काळजी सरकार घेत आहे. या संदर्भात विभागाचे मंत्री, संबंधित आमदार व अधिकाऱ्यांची संयुक्त बैठक घेऊन समस्या सोडविण्यात येतील, अशी ग्वाही मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी विधानसभेत दिली.
नागपूर - आदिवासी युवक प्रश्‍न मांडण्यासाठी नाशिकहून मुंबईकडे पायी निघाले होते. त्यांच्या प्रश्‍नावर तातडीने बैठक घेण्यात येईल. मुलांवर अन्याय होणार नाही, याची काळजी सरकार घेत आहे. या संदर्भात विभागाचे मंत्री, संबंधित आमदार व अधिकाऱ्यांची संयुक्त बैठक घेऊन समस्या सोडविण्यात येतील, अशी ग्वाही मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी विधानसभेत दिली.
आदिवासी विद्यार्थ्यांची वसतिगृहातील खानावळ बंद करून डीबीटी पद्धतीतून पैसे देण्यात येतात. दुर्गम भागातील विद्यार्थ्यांना याचा लाभ होत नाही. ही समस्या सोडवावी यासाठी विद्यार्थ्यांचा मार्च निघाला. मात्र, पोलिसांकडून दपडशाहीचा वापर करून विद्यार्थ्यांना घरी बळजबरीने पोचवून देण्यात येत असल्याचा विषय आमदार दिलीप वळसे-पाटील, विरोधी पक्षनेते राधाकृष्ण विखे पाटील यांनी विधानसभेत चर्चेला आणला. यावर निवेदन करताना मुख्यमंत्री बोलत होते.
स्वातंत्र्यदिनाचे आंदोलन स्थगित करावे ; आमदार दीपिका चव्हाण यांचे आवाहन
सटाणा : बागलाण तालुक्यातील गेल्या अनेक वर्षांपासून प्रलंबित असलेले केळझर चारी क्रमांक आठचे काम येत्या १ सप्टेंबर २०१८ पासून सुरु करण्याचे आश्वासन...
'राफेल' लढाऊ विमानांचा सौदा व रिलायन्स कंपनीचा कूटप्रश्न
लोकसभेत नुकताच पार पडलेल्या मोदी सरकारविरुद्धच्या अविश्वासाच्या ठरावावरील चर्चा दोन खास गोष्टींसाठी खूप काळ सर्वांच्या स्मरणात राहील. पहिली गोष्ट...
पतसंस्थाची लोकसेवातील उर्वरीत रक्कम मिळवून देणार : शरद सोनावणे
जुन्नर : पुणे येथील लोकसेवा बँकेतील जुन्नर तालुक्यातील पंतसंस्थांची गुंतवणुकीची उर्वरित सर्व रक्कम लवकरात लवकर मिळवून देण्यासाठी प्रयत्न सुरू...
राज ठाकरे यांच्याकडून अजित पवार यांची मनधरणी करण्याचा प्रयत्न
ठाणे : रविवारी पुण्यात पाणी फाऊंडेशनच्या कार्यक्रमात मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस, राज ठाकरे, अजित पवार यांच्यासह दिग्गज नेत्यांनी हजेरी लावली होती....
...तर देशात एकत्रित निवडणूक शक्य : निवडणूक आयुक्त
नवी दिल्ली : 'वन नेशन, वन इलेक्शन'च्या मागणीला देशात जोर दिला जात आहे. त्यानंतर आता यावर मुख्य निवडणूक आयुक्त ओ. पी. रावत यांनी सांगितले, की...
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
eSakal च्या बातम्यांसाठी सबस्क्राईब करा
eSakal च्या महत्वाच्या बातम्यांची आणि ब्रेकिंग न्यूजची नोटिफिकेशन्स तत्काळ मिळविण्यासाठी सबस्क्राईब करा.
* आपण नोटिफिकेशनसंबंधी हवे ते बदल ब्राऊजर सेटिंग्जमध्ये जाऊन कधीही करू शकता.


गँगमनची सतर्कता,मुंबई पुणे इंटरसिटी एक्स्प्रेसचा अपघात टळला - SNP News | News Articles | Blogs | Technology | Social | Political | Education |Cultural

गँगमनची सतर्कता,मुंबई पुणे इंटरसिटी एक्स्प्रेसचा अपघात टळला
31/07/2018 SNP ReporterLeave a Comment on गँगमनची सतर्कता,मुंबई पुणे इंटरसिटी एक्स्प्रेसचा अपघात टळला
दोन रुळामध्ये पडलेले अंतर एका सतर्क गॅंगमनच्या वेळीच लक्षात आल्यामुळे मुंबईहुन पुण्याकडे येणाऱ्या इंटरसिटी गाडीचा अपघात टळला. हा प्रकार ठाकूरवाडी ते मंकी हिलच्या दरम्यान घडला.
मुंबई-पुणे मार्गावर रोज धावणाऱ्या इंटरसिटी एक्सप्रेसचा अपघात आज थोडक्यात टळला. रेल्वे नेहमीप्रमाणे या मार्गावरुन जात असताना रेल्वेच्या रुळाला तडा गेल्याचे एका रेल्वे कर्मचाऱ्याच्या लक्षात आले. हा प्रकार ठाकूरवाडी ते मंकी हिलच्या दरम्यान घडला होता. या ठिकाणी दोन रुळाच्या मध्ये सुमारे तीन ते चार इंचाचे अंतर पडले होते. यावरुन रेल्वे गेली असती तर मोठा अपघात होण्याची शक्यता होती. या प्रकारामुळे मुंबईहून पुण्याला जाणाऱ्या दोन एक्सप्रेस उशीराने धावत आहेत. इंटरसिटी एक्सप्रेस १ तास उशीराने तर डेक्कन एक्सप्रेस १५ मिनिटे उशीराने धावत आहे.
आज सकाळी इंटरसिटी एक्सप्रेस खंडाळा घाटातून जात असताना गॅप पेट्रोलिंग करून घरी जाणाऱ्या गँगमन सुनील कुमार यांना डाऊन लाईनवरील रेल्वे रुळाला तडे गेल्याचे त्यांना दिसले. तितक्यात मुंबईहून पुण्याला येणारी इंटरसिटी एक्सप्रेस तिथे पोहचली. मात्र सुनील कुमार यांच्या सतर्कतेमुळे ती रेल्वे जागीच थांबवण्यात आली. गँगमनच्या सतर्कतेमुळे मोठी दुर्घटना टळली. इंटरसिटी एक्स्प्रेस मुबईहून सकाळी ६.४० वाजता निघते आणि ९.५० ला पुणे स्टेशनला पोहोचते.
१२ वर्षांखालील मुलींवरली बलात्कार प्रकरणी मृत्यूदंडाची शिक्षा, लोकसभेत विधेयक मंजूर
दक्षिण आफ्रिकेच्या स्क्वॅश प्रशिक्षकाचा हृदयविकाराच्या झटक्याने मृत्यू
राज्यात परतीच्या पावसात वीज पडून 11 जणांचा मृत्यू
राज्यभरातील खड्डे बुजवण्यासाठी सरकारकडे पैसे नाहीत का – मुंबई हायकोर्ट
पालघर तलावात बुडून दोन सख्ख्या बहिणींचा दुर्दैंवी मृत्यू
सारसोली ग्रामस्थ मंडळाकडून श्री सत्यनारायण पूजेचे आयोजन
‘माझ्या नवऱ्याची बायको’ राधिका बनणार गुरुनाथच्या कंपनीची मालकीण
आता ट्रॅफिक पोलिसांना ड्रायव्हिंग लायन्सस दाखवण्याची गरज नाही
महापालिका शाळेत औषधातून विषबाधा झाल्यामुळे विद्यार्थिनीचा मृत्यू


agriculture news in marathi, wrong move to close agri technical diploma course says Vikhe Patil | Agrowon

Agrowon च्या बातम्यांसाठी सबस्क्राईब करा
Agrowon च्या महत्वाच्या बातम्यांची आणि ब्रेकिंग न्यूजची नोटिफिकेशन्स तत्काळ मिळविण्यासाठी सबस्क्राईब करा.
* आपण नोटिफिकेशनसंबंधी हवे ते बदल ब्राऊजर सेटिंग्जमध्ये जाऊन कधीही करू शकता.
कृषी तंत्रज्ञान पदविका अभ्‍यासक्रम बंदचा निर्णय तुघलकी : विखेे
कृषी तंत्रज्ञान पदविका अभ्‍यासक्रम बंदचा निर्णय तुघलकी : विखेे
गुरुवार, 24 मे 2018
मुंबई : राहुरी येथील महात्मा फुले कृषी विद्यापीठाने शासनाला अंधारात ठेवून कृषी तंत्रज्ञान पदविका हा तीन वर्षांचा अभ्‍यासक्रम बंद करण्‍याचा घेतलेला निर्णय तुघलकी आहे. तो तातडीने रद्द करून कुलगुरूंविरुद्ध कारवाई करण्याची मागणी विधानसभेतील विरोधी पक्षनेते राधाकृष्ण विखे पाटील यांनी केली आहे.
मुंबई : राहुरी येथील महात्मा फुले कृषी विद्यापीठाने शासनाला अंधारात ठेवून कृषी तंत्रज्ञान पदविका हा तीन वर्षांचा अभ्‍यासक्रम बंद करण्‍याचा घेतलेला निर्णय तुघलकी आहे. तो तातडीने रद्द करून कुलगुरूंविरुद्ध कारवाई करण्याची मागणी विधानसभेतील विरोधी पक्षनेते राधाकृष्ण विखे पाटील यांनी केली आहे.
विखे पाटील यांनी यासंदर्भात कृषिमंत्री पांडुरंग फुंडकर यांना पत्र लिहिले असून, त्यामध्ये त्यांनी नमूद केले आहे की, कृषी तंत्रज्ञान पदविका हा ३ वर्षांचा अभ्‍यासक्रम बंद करण्‍याबाबत शासन स्‍तरावर कोणताही निर्णय झाला नसताना राहुरी विद्यापीठाने सर्व नियम, कायदे आणि मार्गदर्शक सूचना डावलून २०१८-१९ या शैक्षणिक वर्षापासून हा अभ्‍यासक्रम बंद करण्‍याचा निर्णय घेतला आहे. शासनाला अभ्‍यासक्रमात बदल करण्‍याचे अधिकार आहेत. परंतु, राहुरी विद्यापीठाने संबंधितांना विश्वासात न घेता परस्पर हा निर्णय घेतल्याचेही विखे पाटील यांनी म्हटले आहे.
२०१२ मध्ये कुलगुरूंच्‍या संमतीने अतिशय विचारपूर्वक ३ वर्ष कालावधीच्‍या अभ्‍यासक्रमाचा प्रस्ताव पाठवण्यात आला होता व त्यास कुलपतींनी मान्‍यताही दिली होती. या अभ्‍यासक्रमामुळे ग्रामीण भागातील कृषी शिक्षण घेणाऱ्या लाखो विद्यार्थ्यांना मोठा फायदा झाला. मात्र राहुरीच्या महात्‍मा फुले कृषी विद्यापीठाने कुलपती व शासनाला अंधारात ठेवून हा ३ वर्षांचा अभ्‍यासक्रम बंद करण्‍याचा निर्णय घेतल्याने ग्रामीण भागाचे नुकसान होणार आहे. शासनाकडून कौशल्य विकासाचे ढोल बडवले जात असताना कृषी क्षेत्रातील कौशल्य विकसित करणारा हा अभ्यासक्रम बंद करून संबंधित कुलगुरूंनी शासनाच्या धोरणाला छेद दिल्याचेही विखे पाटील यांनी म्हटले आहे.
केंद्र आणि राज्‍य सरकारकडून कृषी विस्‍ताराच्‍या प्रचार आणि प्रसारासाठी अर्थसंकल्‍पात आर्थिक तरतूद केली जाते. या पार्श्‍वभूमिवर या निधीचा योग्य वापर करून विद्यार्थ्‍यांना बदलत्‍या आधुनिक तंत्रज्ञानाचे कृषी शिक्षण उपलब्‍ध करून देणे ही व्‍यवस्‍थेची जबाबदारी आहे. या अनुषंगाने आघाडी सरकारमध्‍ये कृषिमंत्री असताना आपण या अभ्‍यासक्रमाची मुहूर्तमेढ रोवली होती. मात्र, कृषी तंत्रज्ञानाचा पाया भक्‍कम करण्‍याऐवजी त्‍यासंदर्भातील शिक्षणच बंद करण्‍याचा कृषी विद्यापीठाचा निर्णय शेतीसाठी धोकादायक ठरणार असल्‍याचेही विखे पाटील म्हणाले.
महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ agriculture university राधाकृष्ण विखे पाटील पांडुरंग फुंडकर २०१८ 2018 कृषी शिक्षण education शिक्षण विकास शेती
झळा दुष्काळाच्या : शेतशिवार सुने... केवळ बुजगावणी...
झळा दुष्काळाच्या ः जिल्हा औरंग
कृषी सल्ला : भात, नागली, आंबा, काजू, नारळ, सुपारी...
श्रावणमासानिमित्त जळगावातून केळीपुरवठा वाढला
जळगाव ः जिल्ह्यात दर्जेदार केळीला क्विंटलमागे १५० रुपयांपर्यंत ऑनचे (जादा) दर मिळू लागले
सध्या विविध ठिकाणी संत्राबागेमध्ये
नगरमध्ये हरभरा प्रतिक्विटंल ३७५० रुपये
नगर ः नगर बाजार समितीत मागील सप्ताहात ४३४ क्विंटल हरभऱ्याची आवक झाली.
संत्रा पीक सल्लासध्या विविध ठिकाणी संत्राबागेमध्ये फळगळची व काळी...
कृषी सल्ला : भात, नागली, आंबा, काजू,...भात पावसाचे प्रमाण कमी असल्याने...
श्रावणमासानिमित्त जळगावातून केळीपुरवठा...जळगाव ः जिल्ह्यात दर्जेदार केळीला क्विंटलमागे १५०...
कळमणा बाजारात बटाट्याची वाढली आवकनागपूर ः बटाटा आणि डाळिंब या शेतमालाची सर्वाधिक...
मोसंबी, डाळिंबाच्या दरात चढउतारऔरंगाबाद : येथील कृषी उत्पन्न बाजार समितीमध्ये गत...
नगरमध्ये हरभरा प्रतिक्विटंल ३७५० रुपयेनगर ः नगर बाजार समितीत मागील सप्ताहात ४३४ क्विंटल...
कोल्हापुरात घेवडा प्रतिदहा किलो ३००...कोल्हापूर : येथील कृषी उत्पन्न बाजार समितीत या...
क्रिकेट हा आपला खेळ म्हणून माहित असला तरी त्या...
चीन येथील सफरचंद उत्पादकांचा निर्यातीवर...चीनमधील काही भागांमध्ये सफरचंदांचे उत्पादन होते....
राधानगरी धरणाचे दोन दरवाजे उघडलेकोल्हापूर : जिल्ह्याच्या पश्‍चिम भागासह पूर्व...
संत्र्याकरिता शेतकरी उत्पादक कंपन्या,...अमरावती : सिट्रस इंडिया लिमिटेड नांदेड आणि...
ठिबकसाठी २ टक्के व्याजाने कर्जपुरवठा सांगली ः पाण्याची बचत व ऊस उत्पादनवाढीसाठी कमी...
‘भंडारदरा’ तांत्रिकदृष्ट्या भरल्याचे...नगर : नगर जिल्ह्यामध्ये उत्तरेतील तालुक्‍यासाठी...
बोंड अळी नियंत्रणासाठी डोमकळ्या नष्ट करापरभणीः गुलाबी बोंड अळीच्या प्रभावी नियंत्रणासाठी...
धुळ्याच्या बुराई नदीवरील ३२ बंधाऱ्यांचे...धुळे : साक्री व शिंदखेडा तालुक्‍यांतून वाहणारी...
सहकार विकास महामंडळाला शेअर्स विक्रीतून...सोलापूर : "सहकारी पतसंस्थांना भविष्यात आर्थिक मदत...
भाजीपाल्याची हंगामातील विक्रमी २२५ ट्रक...पुणे ः ९ आॅगस्टचा महाराष्ट्र बंद, शनिवार (ता. ११...
कंपोस्ट खतनिर्मिती यंत्राचे तयार केले... स्वयंपाक घरातील ओला कचरा हा कचरा कुंडीत न...
पुणे जिल्ह्याच्या धरणक्षेत्रात पावसाची...पुणे : सह्याद्रीच्या पूर्व उतारावर असलेल्या...
भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग योजनेसाठी दोन...पुणे ः चालू वर्षी खरीप हंगामात फळबाग लागवड करू...
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान


Baghtos Kay Mujra Kar Review - STAR Marathi

महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत छत्रपती शिवाजी महाराज. आपण ज्या महाराष्ट्रात राहतो त्या महाराष्ट्राचं वैभव म्हणजेच छत्रपती शिवाजी महाराज त्यांचे गड आणि किल्ले. शिवरायांचा ज्वलंत इतिहास प्रत्येक पिढीला भविष्यातील नवे क्षितिज गाठण्यासाठी सदैव प्रेरणा देतच असतो. पण, महाराजांनी उभारलेल्या गडकोटांची होणारी उपेक्षा, इतिहासाचा विपर्यास पाहून शिवरायांच्या नावाचा वापर केवळ उदाहरणादाखल केला जातो आहे. पण त्याच गडकिल्लांची आज काय अवस्था करून ठेवलीय, शिवकालीन ऐतिहासिक गोष्टीची माहिती, त्याची जाणीव करून देणं ही काळाची गरज आहे याला अनुसरून बघतोस काय मुजरा कर हा सिनेमा आज सर्वत्र प्रदर्शित झाला आहे.
Baghtos Kay Mujra Kar 2017 ‘बघतोस काय मुजरा कर’...नाव जरी घेतलं तरी अंगावर काटा येतो. साता-यातील खरबुजेवाडी येथे राहणारे तीन वाघ म्हणजेच जितेंद्र जोशी नानासाहेब देशमुख, अनिकेत विश्वासराव पांडुरंग शिंदे, अक्षय टंकसाळे शिवराज वहाडणे एका बाजूला आहेत तर राजकारणी मंडळी म्हणजेच हेमंत ढोमे समशेर पाटील एका बाजूला. सामान्य माणसांचा महाराजांबाबतील आदर आणि राजकरणातील लोकांचा महाराजांच्या नावाखाली होणारा भ्रष्टाचार या सिनेमात दाखवण्यात आला आहे. महाराष्ट्रातले गड, किल्ले यांची सध्या झालेली दुरावस्था, तर दुसरीकडे गो-या सरकारांनी जतन केलेल्या त्यांच्या ऐतिहासिक वास्तू यांच्यामधला फरक दाखवला आहे. जिथे महाराजांनी आणि मावळ्यांनी स्वराज्यासाठी स्वत:चं रक्त सांडलं तिथे बसून दारु प्यावी, गुटखा खाऊन थुकावं हा विचार बरं कुठून येत असेल. ज्या पद्धतीत गो-या सरकारांनी त्यांचा इतिहास जपून ठेवला आहे, त्यातील थोडा टक्के जरी आपण केला असता तर…
सिनेमाच्या एका टप्प्यातील काही भाग लंडन येथे शूट करण्यात आला आहे. जर संहिता चांगली असेल तर आता मराठी सिनेमाही सातासमुद्रापार सहज जाऊ शकतो हे यातून स्पष्टपणे दिसून आलं आहे. महाराजाचं स्मारक बांधण्यापेक्षा त्यांच्या गड किल्यांचे रक्षण आणि संवर्धन करणे हे किती महत्त्वाचे आहे, हे यातून दाखवण्यात आले आहे. जितेद्रं जोशी, अनिकेत विश्वासराव, अक्षय टंकसाळे यांनी केलेलं हे काम आजच्या पिढीला प्रेरणादायक ठरणार आहे. पर्णा पेठे, नेहा जोशी, रसिका सुनिल, अश्विनी काळसेकर, विक्रम गोखले, अनंत जोग यांच काम देखील पाहण्यासारखं आहे. तसेच सिनेमाचं लेखन आणि दिग्दर्शनाबरोबरच हेमंत ढोमे याने स्वत: सिनेमात खलनायकाची भूमिका देखील चोख पार पाडली आहे. पाहुणे कलाकार म्हणून श्रेयस तळपदे आणि सोनाली कुलकर्णी यांनी ही छान भूमिका पार पाडल्या आहेत.
महाराजांविषयीचा आदर, सन्मान जागृत होण्यासाठी सिनेमाच्या कथेबरोबरच त्याला साथ लाभली ती अमितराज आणि क्षितीज पटवर्धन यांच्या गाण्यांची. गीतकार क्षितीज पटवर्धन आणि संगीतकार अमितराज या दोघांच्या भन्नाट जोडीमुळे ह्या गाण्यांना अजून चारचॉंद लागले आहेत. तसेच हर्षवर्धन वावरे, कस्तुरी वावरे, सिध्दार्थ महादेवन, आदर्श शिंदे यांनी या गाण्यांना आवाज देऊन मंत्रमुग्ध केलं आहे. तसेच या सिनेमाच्या छायांकनाची जबाबदारी मिलिंद जोग यांनी सांभाळली आहे.
एव्हरेस्ट एंटरटेन्मेंट आणि गणराज प्रॉडक्शन प्रस्तुत बघतोस काय मुजरा कर या सिनेमाची निर्मिती संजय छाब्रिया, गोपाल तायवाडे -पाटील आणि वैष्णवी जाधव यांनी केली आहे. लेखक, दिग्दर्शक आणि उत्तम अभिनेता असलेला हेमंत ढोमेला सुचलेली ही संकल्पना, त्यांने आणि त्यांच्या संपूर्ण टीमने केलेला प्रामाणिक प्रयत्न, गडकिल्ल्यांबाबतची त्यांची ही तळमळ त्याने कॉमेडी, गंभीर पण तितकाच मनाला चटका बसेल अश्या पद्धतीने मांडण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्यामुळे तुमच्या रक्तात जर शिवरायाचं रक्त सळसळत असेल तर हा सिनेमा जरूर पाहायला जा…


तरुणीची गळफास घेऊन आत्महत्या. - अहमदनगरLive24

तरुणीची गळफास घेऊन आत्महत्या.
अहमदनगर लाईव्ह24.कॉम :- संगमनेर तालुक्यातील बोटा येथील सोनम हरिभाऊ शेळके (वय २७) या तरुणीने राहत्या घरात गळफास घेऊन आत्महत्या केल्याची खळबळजनक घटना शुक्रवारी (दि. २३) साडेचार वाजेच्या पूर्वी घडली आहे.
अहमदनगर जिल्ह्यातील बातम्या वाचा तुमच्या मोबाईल वर, डाऊनलोड करा
याबाबत घारगाव पोलिसांनी दिलेली माहिती अशी की, सोनम शेळके ही आपल्या कुटुंबासोबत बोटा याठिकाणी राहत होती. शुक्रवारी घरात कोणी नसताना तिने आतून कडी लावत घरातील छताला असणाऱ्या लोखंडी हुकाला ओढणीच्या सहाय्याने गळफास घेऊन आत्महत्या केली आहे.
दुपारी तिचा भाऊ अजित हा घरी आला असता त्याला दरवाजा लावलेल्या अवस्थेत दिसला. त्यामुळे तो घाबरुन गेला दरवाजा कोणी उघडत नसल्याने शेवटी दरवाजा तोडण्यात आला तर समोर सोनमने गळफास घेऊन आत्महत्या केली होती. नेमकी सोनमने का आत्महत्या केली. त्याचे कारण समजू शकले नाही.
ADVT - फ्लिपकार्ट वर मिळवा आकर्षक ऑफर्स अधिक महितीसाठी लिंक वर क्लिक करा http://fkrt.it/2bbLG
याप्रकरणी तिचा भाऊ अजित हरिभाऊ शेळके यांनी दिलेल्या खबरीवरुन घारगाव पोलिसांनी अकस्मात मृत्यूची नोंद केली आहे. पुढील तपास पोलीस निरीक्षक दिलीप निघोट यांच्या मार्गदर्शनाखाली हवालदार एस. के.भांगरे हे करत आहे.
अहमदनगर लाईव्ह वर आपल्या जाहिराती आणि बातम्यांसाठी 9673867375 वर संपर्क करा,
अहमदनगर जिल्ह्यातील बातम्या वाचा तुमच्या मोबाईल वर, डाऊनलोड करा
ब्रेकिंग न्यूज अपडेट्स साठी आमच्या फेसबुक पेजला लाईक आणि ट्वीटर वर फॉलो करा.
Ahmednagarlive24.com अहमदनगर ब्रेकिंग न्यूज
विखे पाटील लवकरच भाजपमध्ये, चिरंजीवांना खासदारकीचे तिकीट मिळणारच
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी नगर जिल्ह्याच्या दौर्यावर येण्याची शक्यता
नेवासा तहसीलदारांना अंगावर जेसीबी घालून जीवे मारण्याचा प्रयत्न.


परत एकदा पाकिस्तानमध्ये घुसून भारताचा सर्जिकल स्ट्राईक : ४ पाकडे यमसदनी | Marathi People

आपला हक्काचा मराठी माणूस
परत एकदा पाकिस्तानमध्ये घुसून भारताचा सर्जिकल स्ट्राईक : ४ पाकडे यमसदनी
पाकिस्तानी सैन्याच्या नापाकअशा हल्ल्यामध्ये भारताचे तीन जवान शहिद झाले होते. ह्याचा वचपा काढत भारतीय लष्कराने तात्काळ कारवाई करत पाकिस्तान व्याप्त काश्मीर मध्ये सोमवारी रात्री हल्ला चढवत तब्बल चार पाकिस्तानी सैनिकास यमसदनी धाडले . ही कारवाई पाकव्याप्त काश्मीरमधील रावळकोट सेक्टरमध्ये करण्यात आली. रात्रीच्या सुमारास काही भारतीय सैनिक पाकिस्तान व्याप्त काश्मीरच्या हद्दीमध्ये घुसले आणि अचानक हल्लाबोल गेला. अचानक अनपेक्षित असलेल्या हल्ल्याने पाकिस्तानी सैनिक सैरभैर झाले आणि त्यात ४ जणांना यमसदनी पोहचवून भारताने आधीच्या हल्ल्याचा बदला घेतला .
ऑनर किलिंग का सनसनीखेज मामला उत्तर प्रदेश से : बाप ने पार कर दी हैवानियत की सारे हदे
दो ही विकल्प हैं, या तो इस्लाम अपना लें या भारत चले जाए
अर्शी खान ने इंस्टाग्राम पर शेयर की हॉट तस्वीरें : गैलरी देखे
मनोचिकित्‍सक भी हैरान :बुराड़ी में ११ लोगो के शव की मिस्ट्री डिकोड क्यों नहीं हो रही
शनिवारी भेकडपने पाकिस्तानने गोळीबार सुरु केला होता, त्यात मेजर प्रफुल्ल मोहरकर यांच्यासह दोन जवान शहीद झाले होते. भारतातमधून याबद्दल मोठा आक्रोश होता. ह्या नापाक हल्ल्याचा वचपा काढावा अशी समस्त भारतीयांची मनापासून इच्छा होती.ही भारतीयांची इच्छा आपल्या सैन्याने पूर्ण केली. भारत या कारवाईला सर्जिकल स्ट्राईकचे नाव देत नसला तरी ही कारवाई सर्जिकल स्ट्राईक सारखीच होती. इंडियन एक्सप्रेसने दिलेल्या वृत्तानुसार लष्कराने या कारवाईत अनेक पाकिस्तानी चौक्या उद्धवस्त केल्याचे समजते.
भारतीय सैन्याने नियंत्रण रेषेजवळ आयईडी स्फोटके पेरुन पाकिस्तानी सैनिकांना जाळयात अडकवण्याचा ट्रॅप रचला होता. त्यानंतर लाईट मशिनगमधून फायरिंग केली त्यात चार सैनिक ठार झाले. जवळपास 45 मिनिटे ही कारवाई सुरु होती असे वृत्त इंडियाने टुडेने दिलेले आहे. स्थानिक कमांडरने परिस्थितीनुसार थेट पीओकेमध्ये घुसून ही कारवाई करण्याचा निर्णय घेतला असे सूत्रांनी सांगितले. ही कारवाई पाकिस्तानसाठी एक इशारा आहे. यापुढे पाकिस्तानने भारतीय जवानांवर असे भेकड हल्ले केले तर या पेक्षा देखील अधिक मोठ्या प्रमाणात कारवाई केली जाईल असे सैन्याकडून सांगितले गेले आहे.
भारतीय सैन्य नियंत्रण रेषा ओलांडून अर्धा किलोमीटर पर्यंत आत घुसले होते. मेजर प्रफुल्ल मोहरकर यांच्यासह दोन जवान शहीद झाल्यानंतर लावकाचं याचा बदल घेऊ असे भारताने सांगितले होते. काळ व वेळ आम्ही ठरवू असे सांगितले होते. त्यानुसारच सोमवारी रात्री मोठ्या स्वरूपात ही कारवाई केली गेली.
शनिवारी पाकिस्तानच्या गोळीबारात एक मेजर आणि दोन जवान शहीद झाल्यानंतर भारतीय लष्कराने आम्ही या नापाक कारवाईला उत्तर देऊ. वेळ आणि ठिकाण आम्ही ठरवू असे स्पष्ट केले होते. भारतीय लष्कराच्या या कारवाईत चार पेक्षा जास्त पाकिस्तानी सैनिक ठार झाल्याची शक्यता आहे.पाकिस्तानी माध्यमे मात्र कुलभूषण जाधव याच्या आई व पत्नी यांनी पाकिस्तान सोडले व लगेच भारताने हल्ला केला अशी ओरड करत असून, त्यांनी देखील ह्या हल्ल्यास दुजोरा दिला आहे.
पाकिस्तानच्या घरावर हिंदुस्थान जिंदाबाद आणि सारे जहाँसे अच्छा : काय आहे प्रकरण
ही ४१ अॅप चोरतात फोटो व्हिडिओ कॉन्टॅक्टस आणि लोकेशन्स : गृहमंत्रालयाकडून अलर्ट जारी
डेटा चोरीच्या आरोपाखाली यूसी ब्राऊजर ला दाखवला गुगलने बाहेरचा रस्ता
 पोस्ट आवडली तर लाईक करा शेअर करा
← पेन्शनर पुणेकरास तब्बल १ लाख ६४ हजार रुपयाचा फेसबुक फ्रेंडचा गंडा: ‘अशी ‘ केली फसवणूक कुलभूषण यांच्या भेटीदरम्यान पाकड्यांचा मराठीवर देखील राग : सविस्तर बातमी →
तिबेटचे आणि तिबेटी बौद्धांचे प्रमुखदलाई लामा यांच्या आयुष्यातीलमहत्... read more
यह देश जवान कमीनों का - डॉ. सुरेन्द्र वर्मा हिंदी का श्रेष्ठ हास्य... read more
क्या देश मध्यावधि चुनावों की ओर बढ़ रहा है : From the Best Sellers Author of 'Why Do I Hate Democracy
यह भारत की वर्तमान राजनीतिक परिस्थितियों के आधार पर आगामी लोकसभा चु... read more


ग्लोबल कोकण महोत्सव २०१९ ! कोकणचा आंतरराष्ट्रीय ब्रँड - SNP News | News Articles | Blogs | Technology | Social | Political | Education |Cultural

ग्लोबल कोकण महोत्सव २०१९
संजय यादवराव मुख्य संयोजक ग्लोबल कोकण
स्वप्नभूमी , निसर्गभूमी , देवभुमी कोकण . देशातील सर्वात महत्वपूर्ण प्रदेश . निसर्ग पर्यटन , सागरी पर्यटन , साहसी पर्यटन , बॅकवॉटर पर्यटन , आधुनिक मत्स्यउद्योग , शेती , फलोद्यान , हापूस आंबा विकासाच्या प्रचंड संधी असलेला प्रदेश .
पनवेल आंतरराष्ट्रीय , चीपी , रत्नागिरी विमानतळ , शिवडी न्हावा सागरी पूल , मुंबई सावंतवाडी चौपदरी रस्ता ,सागरी महामार्ग , जलवाहतूक , जेएनपीटी , दिघी , जयगड वेगाने विकसित होणारी बंदरे यामुळे कोकण हा उदयोन्मुख जागतिक महासत्ता भारतभूमीच्या आर्थिक विकासाचा केंद्र बिंदू होणार आहे .
कोकणातील निसर्ग समृद्धी , पर्यटन उद्योग ,शेती , हापूस , फलोद्यान , मत्स्यउद्योग , पायाभूत सुवीधा , विकासाच्या आणि उद्योगांच्या संधी लोककला , संस्कृती , खाद्य पदार्थ यांना जागतिक व्यासपीठ मिळवून देणारा महोत्सव म्हणजेच ग्लोबल कोकण .
एका प्रदेशाचा जागतिक ब्रँड निर्माण करणारा देशातील एकमेव आणि सर्वात भव्य महोत्सव . ग्लोबल कोकण २०१९ हा सलग सातवा आंतराष्ट्रीय महोत्सव नेस्को एग्ज़िबिशन सेंटर , गोरेगाव येथे दि. ४ ते ६ जानेवारी २०१९ दरम्यान कोकण भूमी प्रतिष्ठान आयोजित करीत आहे . दरवर्षी या महोत्सवाला ३ ते ४ लाख कोकणप्रेमी उपस्थित राहतात . तसाच उत्स्फूर्त प्रतिसाद याहीवर्षी मिळेल असा विश्वास आहे .
युवा उत्थान फाऊंडेशन मार्फत यूपीएससी गुणवंत सत्कार सोहळ्याचे आयोजन
सत्ता द्या, पाच वर्षात रत्नागिरीचा कायापालट करू – खा. नारायण राणे
ठाण्याच्या सिव्हिल रूग्णालयातून बाळं पळवणा-या टोळीचा पर्दाफाश
लाच स्वीकारताना पशुधन विकास अधिकाऱ्यास अटक
भारतात गुगल पिक्सेल 2 ची विक्री सुरु
सारसोली ग्रामस्थ मंडळाकडून श्री सत्यनारायण पूजेचे आयोजन
‘माझ्या नवऱ्याची बायको’ राधिका बनणार गुरुनाथच्या कंपनीची मालकीण
आता ट्रॅफिक पोलिसांना ड्रायव्हिंग लायन्सस दाखवण्याची गरज नाही
महापालिका शाळेत औषधातून विषबाधा झाल्यामुळे विद्यार्थिनीचा मृत्यू


सोनी पिक्चर्स हॅक – टेक्नो सॅव्ही

साप्ताहीक सकाळमध्ये प्रकाशित झालेले आणि इतर लेख
लॉस एंजलीसमधील केदार जोशी (नाव बदललेले) सकाळी सात वाजता उठला आणि भारतातल्या आपल्या चमूला सूचना द्यायला म्हणून त्याने आपला ऑफिसचा लॅपटॉप उघडला. थोडावेळ काम केल्यावर त्याचा लॅपटॉप विचित्र वागू लागला. त्याचा वॉलपेपर आपोआपच बदलला गेला. त्याच्या डेस्कटॉपवरील आयकॉन एक एक करून नाहीसे व्हायला लागले. केदारला लॅपटॉप हॅक झाला आहे हे कळायला वेळ लागला नाही. त्याने ताबडतोब लॅपटॉप बंद केला. परंतु पुन्हा चालू करायचा प्रयत्न करता तो चालू होईना केदारने ताबडतोब आपल्या ऑफिसमध्ये फोन केला. आणि त्याला जे कळले ते ऐकून त्याला आश्चर्याचा धक्का बसला. त्याच्या कंपनीतील – सोनी पिक्चर्स एन्टरटेनमेंटमधील जवळजवळ प्रत्येक संगणक हॅक झाला होता केदारने ताबडतोब आपल्या ऑफिसमध्ये फोन केला. आणि त्याला जे कळले ते ऐकून त्याला आश्चर्याचा धक्का बसला. त्याच्या कंपनीतील – सोनी पिक्चर्स एन्टरटेनमेंटमधील जवळजवळ प्रत्येक संगणक हॅक झाला होता आणि प्रत्येक संगणकावरील वॉलपेपर वर लिहीलं होतं – “Hacked by #GOP – ही तर फक्त सुरुवात आहे. आमच्या मागण्या मान्य झाल्या नाहीत तर सोनीचा सर्व डेटा आम्ही इंटरनेटवर टाकू”. सर्व सर्व्हरही हॅक झाले होते, वेबसाईट, ईमेल एव्हढेच नव्हे तर फोन सिस्टीमही बंद झाल्या होत्या. संपूर्ण कंपनीचे कामकाज पूर्णपणे बंद झाले होते.
माझ्या लॉस एंजलीसमधील घरापासून अक्षरश: दोन मैलाच्या अंतरावर सोनी पिक्चर्सचे मुख्य कार्यालय आहे. लॉस एंजलीसमधील भारतीयांपैकी अनेक लोक सोनी पिक्चर्समध्ये काम करतात. २४ नोव्हेंबरच्या सकाळी ज्यांनी ज्यांनी लॅपटॉप उघडून सोनी पिक्चर्सच्या नेटवर्कला कनेक्ट केले त्यांना थोड्याफार फरकाने असाच अनुभव आला. फक्त लॉस एंजलीसमधीलच नव्हे तर सोनी पिक्चर्सच्या न्यूयॉर्कमधील ऑफिसमधे आणि युरोपातिल कचेऱ्यांमध्येही हीच परिस्थिती होती. या हॅकला अमेरिकेच्या इतिहासातील सर्वात मोठा व्यावसायिक कंपनीवर केलेला सायबर अटॅक असं म्हणायला हरकत नाही. २०१४ मध्ये काही मोठ्या अमेरिकन कंपन्यांचे संगणक हॅक करून लोकांचे क्रेडीट कार्ड नंबर चोरी करण्यात आले. परंतु या हॅकमध्ये माहीती चोरी करण्यापेक्षा सोनी पिक्चर्सवर आघात करून कंपनी बंद करण्याचा मानस होता. हा आघात एव्हढा मोठा होता की त्यानंतर सोनीची ईमेल व्यवस्था त्यापुढील कित्येक दिवस बंद होती. बरं एव्हढंच करून हे हॅकर थांबले नाहीत. २७ नोव्हेंबरला या हॅकरनी सोनी पिक्चर्सच्या पाच नवीन चित्रपटाच्या बेकायदेशीर प्रती इंटरनेटवर लोकांना डाऊनलोड करण्यासाठी उपलब्ध करून दिल्या. तीन चार दिवस होऊनही GOP किंवा गार्डीयन्स ऑफ पीस ही संस्था कोण आहे आणि त्यांनी सोनी पिक्चर्सवर असा आघात का केला याविषयी कुठलीही माहिती उपलब्ध झालेली नव्हती. २८ नोव्हेंबरच्या आसपास सोनी पिक्टर्सवरील हा अटॅक उत्तर कोरीयाने केला असावा असे वृत्त काही वृत्तपत्रातून झळकले. सोनी पिक्चर्सचा ‘द इंटरव्ह्यू’ नावाचा विनोदी चित्रपट २५ डिसेंबरला प्रदर्शित होणार होता. ह्या चित्रपटात दोन अमेरिकन तरुण इंटरव्ह्यूच्या निमित्ताने उत्तर कोरीयाचे राष्ट्राध्यक्ष किम जोंग उन यांना भेटतात आणि त्यांचा खून करतात असे दाखवले होते. ह्या चित्रपटाबद्दल उत्तर कोरीयाने आधीच नाराजी प्रकट केली होती. नाराजी व्यतिरीक्त सोनी पिक्चर्सला उत्तर कोरीयाकडून धमक्याही मिळाल्या होत्या. इकडे हॅकरचे काम चालूच होते. त्यांनी अधिकाधिक माहीती इंटरनेटवर उपलब्ध करून द्यायला सुरुवात केली. सोनीच्या महत्वाच्या पदावरील लोकांचे पगार, त्यांच्या ईमेल, सोनीच्या कर्मचाऱ्यांचे सोशल सिक्युरीटी नंबर (आपल्या आधार सारखे) इत्यादी गोष्टी इंटरनेटवर पोस्ट करणे त्यांनी चालू ठेवले. यात अनेक चित्रपट ताऱ्यांची महत्वाची कागदपत्रेही होती. सुप्रसिद्ध अभिनेत्री अँजलिना जोलीचा पासपोर्टचाही या कागदपत्रात समावेश होता. सोनी पिक्चर्सशी संबंधित ४७,००० हजार लोकांची खाजगी माहीती इंटरनेटवर उपलब्ध झाली होती.
१ डिसेंबरला सोनी पिक्चर्सने मँडीयंट नावाच्या सायबर सिक्युरीटी कंपनीला ह्या अटॅकचा शोध घेण्यासाठी पाचारण केले. अमेरिकेची एफ बी आयही या तपासात उतरली होतीच. ४ डिसेंबरला असोसिएटेड प्रेस या वृत्तसंस्थेने प्रकाशित केलेल्या वृत्तानुसार सायबर सिक्यरीटी तज्ञांना या अटॅकमध्ये वापरल्या गेलेल्या आज्ञावलीत आणि एका वर्षापूर्वी दक्षिण कोरीयन कंपन्यावर केल्या गेलेल्या सायबर अटॅकमधील आज्ञावलीत साम्य आढळले. एक वर्षापूर्वीचा हा अटॅक उत्तर कोरीयाने केला होता अशी सर्वसामान्य धारणा होती. त्यामुळे हा अटॅकही उत्तर कोरीयानेच केला असावा अशी चर्चा जोरात सुरु झाली. ५ डिसेंबरला सोनीच्या कर्मचाऱ्यांना ईमेलवरून एक अशुद्ध इंग्रजीत लिहीलेली धमकी मिळाली. या धमकीत तुम्ही सोनी पिक्चर्स वाईट आहे असे घोषित करा अथवा तुमच्यावर आणि तुमच्या कुटूंबांवर तुम्हाला कल्पना करता येणार नाही असा हल्ला करू असे म्हटले होते. ही ईमेल गार्डीयन्स ऑफ पीस या संस्थेकडूनच आली होती. सात डिसेंबरला उत्तर कोरीयाने या हॅकमध्ये आपला हात नाही असे जाहीर केले. परंतु जे झाले ते चांगलेच झाले अशीही त्यांनी टिप्पणी केली. दरम्यान डिसेंबर ५ ला गार्डीयन्स ऑफ पीसने इंटरनेटवरून दहशतवादी चित्रपट दाखवणे ताबडतोब थांबवा अशी धमकी दिली. ही धमकी अर्थातच द इंटरव्ह्यू या चित्रपटाविषयी होती. १३ डिसेंबरला हॅकरनी सोनीच्या अधिक फाईल्स इंटरनेटवर उपलब्ध करून दिल्या, एव्हढेच नव्हे तर नंतर ख्रिसमस गिफ्ट म्हणून अजूनही जास्त माहीती जाहीर करू अशी धमकीही दिली. १६ डिसेंबरला या सायबर दहशतवाद्यांनी पुन्हा एकदा पत्रकारांना ईमेल पाठवून द इटरव्ह्यू प्रदर्शित न करण्याविषयी धमकी दिली. यावेळी धमकीचे स्वरुप मात्र वेगळे होते. या धमकीत सप्टेंबर ११, २००१ ची आठवण करून देण्यात आली होती. ज्या थिएटरमध्ये हा चित्रपट दाखवण्यात येईल त्या थिएटरपासून ज्यांना आपले प्राण हवे आहेत त्यांनी दूर रहावे असे सांगण्यात आले होते. या धमकीचा मात्र जो व्हायचा तोच परिणाम झाला. अनेक थिेएटर चेननी द इंटरव्ह्यू प्रदर्शित करायला नकार दिला. अखेर अनेक महत्वाच्या चेनने अंग काढून घेतल्याने सोनी पिक्चर्सने १७ डिसेंबरला ‘द इंटरव्ह्यू’ चे प्रदर्शन संपूर्णपणे रद्द करण्यात आल्याचे जाहीर केले. २५ तारखेच्या आधी पत्रकारांसाठी आयोजित केलेले द इंटरव्ह्यूचे खास प्रदर्शनही रद्द करण्यात आले. सोनी पिक्चर्सने या चित्रपटाच्या सर्व जाहिराती दाखवणे पूर्णपणे बंद केले. १९ डिसेंबरला हॅकरनी सोनीशी संपर्क साधून सोनीने द इटरव्ह्यू प्रदर्शित न करण्याचा घेतलेला निर्णय चांगला असल्याचे म्हटले. परंतु डिव्हीडी अथवा व्हिडीओ ऑन डिमांडद्वारे हा चित्रपट उलपब्ध करून दिल्यास आम्ही आमचे काम चालूच ठेवू असेही म्हटले. दरम्यान एफ बी आय ने हा हॅक उत्तर कोरीया सरकारकडूनच झाला असल्याचे समर्थन केले.
सोनी पिक्चर्सच्या द इंटरव्ह्यूचे प्रदर्शन रद्द करण्याच्या निर्णयावर अमेरिकेत जोरदार टिका झाली. खुद्द राष्ट्राध्यक्ष ओबामा यांनी हा निर्णय चुकीचा असल्याचे जाहीर केले. जगाच्या कानाकोपऱ्यातील कुठलातरी एका हुकूमशहा अमेरिकन चित्रपटावर सेन्सरशिप लावतो हे बरोबर नाही असे त्यांनी म्हटले. तसेच अमेरिका या हल्ल्याचा बदला घेईल अशीही धमकी राष्ट्राध्यक्ष ओबामांनी दिली. इतरही अनेक अमेरिकन राजकारणी लोकांनी सोनीच्या या निर्णयावर टिका केली. अमेरिकन संसदेचे भूतपूर्व स्पीकर न्यूट गिंग्रीच यांनी अमेरिकेचा पहिल्या सायबर युद्धात पराभव झाला आहे असे वक्तव्य केले. दरम्यान सोनी पिक्चर्सचे अध्यक्ष मायकल लिंटन यांनी सी एन एनच्या फरीद झकारीयाला दिलेल्या मुलाखतीत ही चित्रपट लोकांपर्यंत पोचवण्याचा आपला निर्धार व्यक्त केला. दहशतवादी धमक्यांना आपण घाबरलो नाही, थिएटरनी चित्रपट दाखवायला नकार दिल्याने आपल्यापुढे प्रदर्शन रद्द करण्याव्यतिरीक्त कुठलाही पर्याय उरला नव्हता असे त्यांनी आपल्या मुलाखतीत म्हटले. अनेक कलाकारांनी हा आपल्या स्वातंत्र्यावरचा घाला आहे अशा अर्थाची वक्तव्ये केली. दरम्यान सुप्रसिद्ध वायर्ड मॅगेझिनने हा सायबर हल्ला उत्तर कोरीयाने केलेला आहे याबद्दलचा कुठलाही ठोस पुरावा उपलब्ध नसल्याचा एक लेख प्रकाशित केला. अमेरिकन सरकारने अधिकृतपणे अजून उत्तर कोरीयावर ठपका ठेवलेला नाही. परंतु एकंदरीत हा हल्ला उत्तर कोरीयानेच केला असावा याबद्दल बहुतेकांचे एकमत दिसते. न्यूयॉर्क टाईम्सने आपला उत्तर कोरीयाने हल्ला केला असल्याचा निष्कर्ष एका निनावी सरकारी अधिकाऱ्याच्या मतावरून बेतला आहे.
या हल्ल्यात सोनी पिक्चर्सचे किती नुकसान झाले असेल याची थोडीशी कल्पना आपल्याला पुढली आकड्यांवरुन येऊ शकते. द इंटरव्ह्यू हा चित्रपट बनवायला सोनी पिक्चर्सला जवळजवळ ४ कोटी डॉलर्स एव्हढा खर्च आला. त्याव्यतिरीक्त सुमारे ३ कोटी डॉलर्स ह्या चित्रपटाच्या प्रसिद्धीसाठी खर्च करण्यात आले. म्हणजे सात कोटी डॉलर्सचा चुराडा झाला आहे. त्याव्यतिरीक्त इतके दिवस ईमेल सिस्टीम व इतर सर्व सर्व्हर बंद असल्याने किती लोकांना काम करता आले नाही तो खर्च वेगळाच. सोनीच्या अनेक भूतपूर्व कर्मचाऱ्यांनी त्यांची माहिती इंटरनेटवर आल्याने सोनीविरुद्ध कोर्टात निष्काळजीपणाचा दावा केला आहे. हा दावा सिद्ध झाला तर नुकसान भरपाई म्हणून पैसे द्यावे लागतील ते वेगळेच. हजारो कर्मचाऱ्यांची खाजगी माहितील इंटरनेटवर आल्याने सोनी पिक्चर्सला या कर्मचाऱ्यांना क्रेडीट मॉनिटरींग सेवा द्यावी लागेल. त्यासाठी जो खर्च येईल तो वेगळाच. आणि या सर्वाव्यतिरीक्त चित्रपट प्रदर्शन रद्द् केल्याने आणि अशा सिस्टीम सुरक्षित नसल्याने जी संपूर्ण जगात नाचक्की झाली आहे ती वेगळीच. त्यामुळे किती नुकसान झाले असेल याचा अंदाज लावणे कठीण आहे.
सायबर युद्ध ही चित्रपटात दाखवायची गोष्ट राहिलेली नाही हे या उदाहरणावरून सिद्ध झाले आहे. सायबर युद्धामुळे गंभीर नुकसान होऊ शकते. सोनी पिक्चर्सवरील हल्ल्यामुळे जगातील अनेक देश आणि कंपन्या जाग्या झाल्या असतील. उद्याचे दहशतवादी प्रत्यक्ष आपल्या देशात पाऊल न टाकताही आपलं गंभीर नुकसान करून शकतील. इलेक्ट्रीसीटी ग्रिड, आण्विक उर्जा निर्मिती प्रकल्प बंद पाडू शकतील. त्यामुळेच अशा हल्ल्यांचे गंभीर प्रत्युत्तर देणे आवश्यक आहे. अमेरिका या हल्ल्याचे केव्हा व कसे उत्तर देते याच्याकडे आता अनेकांचे डोळे लागून राहीले आहेत.
प्रतिक्रिया व्यक्त करा उत्तर रद्द करा.


Agriculture news in Marathi, MAIDC,Maharashtra Agro Industries Development Corporation | Agrowon

Agrowon च्या बातम्यांसाठी सबस्क्राईब करा
Agrowon च्या महत्वाच्या बातम्यांची आणि ब्रेकिंग न्यूजची नोटिफिकेशन्स तत्काळ मिळविण्यासाठी सबस्क्राईब करा.
* आपण नोटिफिकेशनसंबंधी हवे ते बदल ब्राऊजर सेटिंग्जमध्ये जाऊन कधीही करू शकता.
'कृषी उद्योग'मधील भ्रष्टाचाराची शस्त्रक्रिया
'कृषी उद्योग'मधील भ्रष्टाचाराची शस्त्रक्रिया
मंगळवार, 29 ऑगस्ट 2017
पुणे : महाराष्ट्र कृषी उद्योग महामंडळातील (एमएआयडीसी) आर्थिक अनागोंदीला लगाम घालण्याचा निर्णय शासनाने घेतला आहे. बीबीएफ ते इतर औजारांमधील घोटाळ्यात चर्चेत असलेले उच्चपदस्थ अधिकारी डी. के. सूर्यगण यांच्या विरोधात थेट खटला भरण्याची तयारी सुरू झाल्यामुळे महामंडळातील भ्रष्ट लॉबी हादरली आहे.
पुणे : महाराष्ट्र कृषी उद्योग महामंडळातील (एमएआयडीसी) आर्थिक अनागोंदीला लगाम घालण्याचा निर्णय शासनाने घेतला आहे. बीबीएफ ते इतर औजारांमधील घोटाळ्यात चर्चेत असलेले उच्चपदस्थ अधिकारी डी. के. सूर्यगण यांच्या विरोधात थेट खटला भरण्याची तयारी सुरू झाल्यामुळे महामंडळातील भ्रष्ट लॉबी हादरली आहे.
महामंडळाचे उपमहाव्यवस्थापक महेंद्र बोरसे यांनी एक गोपनीय चौकशी अहवाल राज्याच्या प्रधान कृषी सचिव बिजयकुमार यांना पाठविला आहे. माजी उपमहाव्यवस्थापक डी. के. सूर्यगण यांच्या कार्यकाळात निविदा प्रक्रियेत अनियमितता, गैरशिस्त आणि गैरकारभार दिसून येतो. शासनाने मान्य केलेल्या सामायिक यादीप्रमाणे सूर्यगण यांची विभागीय चौकशी ही सेवानिवृत्त अधिकाऱ्याकडे सोपविण्याचे प्रस्तावित आहे, असे या अहवालात म्हटले आहे.
व्यवस्थापकीय संचालक करंजकर तसेच कृषिमंत्र्यांकडेही पाठविलेल्या या अहवालात सूर्यगण यांच्यावर पोलिस खात्यात प्राथमिक चौकशी अहवाल (एफआयआर) दाखल करण्याची परवानगी मागण्यात आलेली आहे.
‘भविष्यात महामंडळाची बदनामी होऊ नये यासाठी सूर्यगण यांच्याकडून आरोपपत्राद्वारे खुलासा मागवून चौकशी करण्याच्या प्रस्तावास मंजुरी देण्यात यावी. मात्र, त्याआधी सूर्यगण यांना निलंबित करून एफआयआर दाखल करण्यासाठी आदेश प्राप्त व्हावेत. तशी मंजुरी मिळताच सूर्यगण यांच्या विरोधात एफआरआर दाखल करण्यासाठी उपमहाव्यवस्थापक (कृषी अभियांत्रिकी) यांना आदेश देण्यात येतील, असे या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.
बैलगाडी ते बीबीएफपर्यंत पैशांची गंगा
कृषी उद्योग महामंडळात पद्धतशीर साखळी तयार झाल्यामुळे महामंडळात बैलगाड्यांपासून ते बीबीएफ प्लांटरपर्यंत सर्वच कंत्राटांमध्ये पैशांची गंगा वाहिली आहे. त्यात ठेकेदार आणि अधिकाऱ्यांनी आपले हात धुऊन घेतल्याचे मंत्रालयातील सूत्रांचे म्हणणे आहे. सूर्यगण यांनी निविदा न काढताच ठेकेदारांशी खरेदीचे व्यवहार केले होते. चौकशीत ते दोषी आढळले आहेत. ‘बीबीएफ प्लांटरसाठी वर्धा येथील एका फर्मला निविदेनुसार कंत्राट मिळाले होते. मात्र, निविदेत भाग घेतलेले नसतानाही विदर्भ, खानदेश आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील तीन फर्मची बीबीएफ प्लांटरचे कंत्राट बहाल करण्यात आले,’ असे अहवाल सांगतो.
खुलासा आल्यानंतर कारवाई ः कृषिमंत्री पांडुरंग फुंडकर
कृषी उद्योग महामंडळातील विविध घोटाळ्यांबाबत ठपका ठेवण्यात आलेले तत्कालीन उपमहाव्यवस्थापक डी. के. सूर्यगण यांच्या चौकशीचा अहवाल कृषिमंत्री पांडुरंग फुंडकर यांनादेखील पाठविण्यात आलेला आहे. ‘या प्रकरणाची चौकशी झालेली आहे. कारवाई होईल. सूर्यगण यांच्यावर ठेवलेल्या आरोपांबाबत शासनाने खुलासा मागविला आहे. खुलासा आल्यानंतर कारवाई होईल,’ अशी माहिती कृषिमंत्री फुंडकर यांनी दिली.
अॅग्रोवनने केला होता गैरव्यवहाराचा पाठपुरावा
राज्यातील शेतकऱ्यांना कृषी उद्योग महामंडळाच्या माध्यमातून पुरविण्यात आलेल्या बीबीएफ प्लांटरमधील गैरव्यवहार अॅग्रोवनकडून सर्वप्रथम उघडकीस आणला गेला. एका सविस्तर मालिकेमधून बीबीएफमधील तांत्रिक घोटाळा व त्यात शासकीय अनुदानाची झालेली हानी यावर प्रकाश टाकला गेला होता. याशिवाय ॲग्रोवनमध्ये या संदर्भात इतर अनेक बातम्या, लेखांसह पाठपुरावा करण्यात आला. यामुळे विधिमंडळातदेखील चर्चा घडून आली. कृषी उद्योग महामंडळाने घेतलेल्या चुकीच्या भूमिकेचा फायदा घेत जिल्हा परिषदेच्या माध्यमातूनदेखील कोट्यवधींची अौजार खरेदी झाली होती. अॅग्रोवनकडून आणखी एका मालिकेद्वारे या खरेदीचा भांडाफोड करण्यात आला आहे.
महाराष्ट्र शेती पांडुरंग फुंडकर कृषी गैरव्यवहार
झळा दुष्काळाच्या : शेतशिवार सुने... केवळ बुजगावणी...
झळा दुष्काळाच्या ः जिल्हा औरंग
कृषी सल्ला : भात, नागली, आंबा, काजू, नारळ, सुपारी...
श्रावणमासानिमित्त जळगावातून केळीपुरवठा वाढला
जळगाव ः जिल्ह्यात दर्जेदार केळीला क्विंटलमागे १५० रुपयांपर्यंत ऑनचे (जादा) दर मिळू लागले
सध्या विविध ठिकाणी संत्राबागेमध्ये
नगरमध्ये हरभरा प्रतिक्विटंल ३७५० रुपये
नगर ः नगर बाजार समितीत मागील सप्ताहात ४३४ क्विंटल हरभऱ्याची आवक झाली.
झळा दुष्काळाच्या : शेतशिवार सुने......झळा दुष्काळाच्या ः जिल्हा औरंगाबाद गरज...
पाण्याचे राजकारण कोणीही करणार नाही ः...पुणे: राज्यातील गावा-गावांतील सामान्‍य...
नाशिकच्या आठ तालुक्यांत दुष्काळाचे संकटनाशिक : जुलैच्या पहिल्या आठवड्यात पीकपेरणी करून...
कृषी 'सेवापुलिंग'चे सर्व आदेश रद्दपुणे : कृषी खात्यातील काही महाभागांनी राज्य शासन...
भाताच्या खोडकिडी ल्यूर पाकिटात...चंद्रपूर ः भातावरील खोडकिडीचे पतंग आकर्षित व्हावे...
ग्रामपंचायतींमध्ये पीकनिहाय कृषी संदेश...पुणे: बोंड अळी तसेच पावसाचा खंड असल्यामुळे...
शेतकरी नवराच हवा गं बाई... कोल्हापूर : ‘शेतकरी नवरा नको गं बाई’ म्हणून...
कोकण, मध्य महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागात...पुणे : कोकणाच्या सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी, मध्य...
पुणे : जागतिक बॅंकेकडून सुमारे ४५० कोटी रुपयांचे...
एकशेपंचवीस प्रकारच्या देशी बियाणांचा...काळा गहू, काळा हुलगा, लाल उडीद, पांढरे कारळे, साठ...
स्वादयुक्त, निर्यातक्षम आंबेमोहोर...निमझरी (जि. धुळे) येथील मच्छिंद्र, छगन आणि...
केरळला १०० कोटींची मदतकोची : केरळमधील पूरग्रस्त भागाची आज हवाई...
वानरांचा बंदोबस्त करणार कसा माकडे आणि वानरे हजारो वर्षांपासून जंगलामध्ये,...
योजना चांगली, पण...हा य व्होल्टेज डिस्ट्रिब्युशन सिस्टिम (एचव्हीडीएस...
क्रॉपसॅप निरीक्षणाला अधिकाऱ्यांचा ‘खो'नागपूर ः क्रॉपसॅप प्रकल्पाअंतर्गत आठवड्यातून दोन...
‘दीडपट हमीभाव’प्रश्‍नी जनहित याचिकामुंबई: केंद्र सरकारने खरीप हंगामासाठी शेतीमालाला...
मॉन्सूनच्या काळात ७१८ जणांचा मृत्यूनवी दिल्ली ः देशात यंदाच्या माॅन्सूच्या काळात...
मराठवाड्यातील प्रकल्पांमधील पाणीसाठा...औरंगाबाद : पावसाळा सुरू असला तरी पाऊसच पडत...
कोकण, मध्य महाराष्ट्रात मुसळधारेचा अंदाजपुणे : राज्यात दडी मारलेल्या पावसाला पुन्हा...
वर्धा जिल्ह्यात कपाशीवर बोंड अळीचा...वर्धा ः जून महिन्यात लागवड करण्यात आलेल्या कपाशी...
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान


घडीचा बंधारा - पाणलोटक्षेत्र विकास

सलग दगडी समतल बांध
पाणी व गाळरोधक बंधारे
रस्त्याच्या मोर्‍या बंद करणे
कोकणातील नाले पावसाळ्यात भरून वाहतात. तसेच पाण्याचा वेगसुद्धा खूप असतो. त्यामुळे वनराई किंवा दगडी बंधारे पाण्याबरोबर वाहून जातात. तेव्हा घडीचा बंधारा सुयोग्य जागा निवडून बांधल्यास वनराई किंवा दगडी बंधार्‍यावर पर्याय म्हणून वापरता येईल. या बंधार्‍यासाठी गावातच उपलब्ध असलेले साहित्य योग्य पद्धतीने आखणी करून वापरता येते.
1. मृद व जल संधारण होते व पुनर्भरणास मदत होते.
2. कमी खर्चात जास्त काळ टिकते. पुन: पुन्हा वापरात येत असल्यामुळे दरवर्षी खर्च करावा लागत नाही.
3. मजूर कमी लागतात. लावण्याची पद्धत तसेच घडी करून ठेवण्याची पद्धत सहज आणि सोपी असल्याने लोक सहभागातून बंधारा उभा करणे व काढणे सहज शक्य आहे.
1. जेथे नाल्याची खोली 2 मीटरपेक्षा कमी व कमीत कमी रुंद असेल.
2. कमी उंचीच्या बंधार्‍यामध्ये जास्त पाणी साठविता येईल.
3. नाल्याच्या तळ्याचा उतार 3 टक्क्यापेक्षा कमी असावा.
घडीच्या बंधार्‍याच्या कामाची पद्धत
1. नाल्यातील जमिनीच्या प्रकारानुसार साधारणपणे 0.30 ते 0.50 मी. खोल व 0.30 मी. रुंदीचा पाया असे खोदकाम करावे.
2. नाल्याच्या नियोजित जागेची निवड केल्याप्रमाणे तयार केलेला घडीचा बंधारा पाण्यामध्ये व्यवस्थित बसवावा.
3. पाण्यातून काढलेली माती पुन्हा भरण करून व्यवस्थित दाबून घ्यावे.
4. बंधार्‍याची रुंदी निश्‍चित करताना बंधारा दोन्ही बाजूस अंदाजे 30 सें. मी. आत जाईल याची काळजी घ्यावी.
5. घडीचा बंधारा नीट बसवून झाल्यावर घडी बंद करावी व बंधार्‍याच्या वरच्या बाजूस पाणी जमा होताना दिसेल.
अशा प्रकारचे एका खाली एक घडीचे बंधारे साखळी पद्धतीने नाल्यामध्ये बांधून पाणी अडविता येते व साठविलेले पाणी रबी हंगामातील विकास व जल पुनर्भरणास सहाय्यक ठरते.


मायक्रोमॅक्स क्स२८१ ग्रे सह India मध्ये किंमतऑफर & पूर्णतपशील | PriceDekho.com

कूपन, दर cashback ऑफर
लॅपटॉप, पीसी च्या, गेमिंग आणि अॅक्सेसरीज
कॅमेरा, लेन्स आणि अॅक्सेसरीज
टीव्ही आणि मनोरंजन साधने
घर & स्वयंपाकघर उपकरणे
गृह सजावट, स्वयंपाकघर आणि फर्निचर
लहान मुले आणि बेबी उत्पादने
खेळ, फिटनेस आणि आरोग्य
पुस्तके, स्टेशनरी, भेटी आणि मीडिया
भारतातील टॉप 10 मोबाईल
मागचा कॅमेरा [13 MP]
मोबाईल प्रकरणे आणि कव्हर
बिंदू आणि अंकुर कॅमेरे
कंडिशनर्स,वॉशिंग मशिन्स आणि ड्रायरसुद्धा
व्हॅक्यूम & विंडोमध्ये क्लीनर
ज्युसर मिक्सर आणि धार लावणारा
ओ डी टॉयलेट (EDT)
पायांकरीता असलेले कातड्याचे बाह्य आवरण पॅड
मऊ तळव्यांचे आवाज न होणारे बूट
चप्पल आणि फ्लिप फ्लॉप्स
पॉल धावसंख्या फोन ते किती चांगले आहे हे निर्धारित करण्यासाठी वापरकर्ता रेटिंग संख्या आणि एक स्कोअर उपयुक्त users.This करून दिले जाते सरासरी रेटिंग वापरून मोजला पूर्णपणे सत्यापित वापरकर्ते सामान्य रेटिंग आधारित आहे.
* 80% संधी किंमत पुढील 3 आठवडे 10% पडू शकतो की नाही
मिळवा झटपट किमतीत घट ईमेल / एसएमएस
मायक्रोमॅक्स क्स२८१ ग्रे किंमतIndiaयादी
कूपन शेंग ईएमआय मोफत शिपिंग शेअरपैकी वगळा
निवडा उच्च किंमतकमी कमी किंमतकरण्यासाठीउच्च
वरील टेबल मध्ये मायक्रोमॅक्स क्स२८१ ग्रे किंमत ## आहे.
मायक्रोमॅक्स क्स२८१ ग्रे नवीनतम किंमत Aug 10, 2018वर प्राप्त होते
मायक्रोमॅक्स क्स२८१ ग्रेस्नॅपडील, फ्लिपकार्ट उपलब्ध आहे.
मायक्रोमॅक्स क्स२८१ ग्रे सर्वात कमी किंमत आहे, , जे फ्लिपकार्ट ( 1,838)
किंमत Mumbai, New Delhi, Bangalore, Chennai, Pune, Kolkata, Hyderabad, Jaipur, Chandigarh, Ahmedabad, NCRसमावेश India सर्व प्रमुख शहरांमध्ये वैध आहे. कृपया कोणत्याही विचलन विशिष्ट स्टोअरमध्ये सूचना वाचा.
PriceDekhoवरील विक्रेते कोणत्याही विक्री माल जबाबदार नाही.
मायक्रोमॅक्स क्स२८१ ग्रे दर नियमितपणे बदलते. कृपया मायक्रोमॅक्स क्स२८१ ग्रे नवीनतम दर शोधण्यासाठी आमच्या साइटवर तपासणी ठेवा.
मायक्रोमॅक्स क्स२८१ ग्रे - वापरकर्तापुनरावलोकने
चांगले , 330 रेटिंग्ज वर आधारित
आपलाअनुभवसामायिक करा एक पुनरावलोकनलिहा
मायक्रोमॅक्स क्स२८१ ग्रे - किंमत इतिहास
 आपण जवळजवळ तेथे आहात.
मायक्रोमॅक्स क्स२८१ ग्रे वैशिष्ट्य
डिस्प्ले सिझे 2.4 Inches
रिअर कॅमेरा 0.3 MP
कॅमेरा फेंटुर्स Video Recording
एक्सटेंडबले मेमरी microSD, upto 8 GB
ऑडिओ जॅक 3.5 mm
टाळकं तिने 11 hrs (2G)
मॅक्स स्टॅन्ड बी तिने 545 hrs (2G)
सिम ओप्टिव Dual SIM
इम्पॉर्टन्ट अँप्स Mi Zone, M Live
Quick links आमच्या विषयी आमच्याशी संपर्क साधा T&C गोपनीयता धोरण FAQ's


नारायण राणे भाजपमध्ये न जाता घेऊ शकतात ' हा ' मोठा निर्णय | Marathi People

आपला हक्काचा मराठी माणूस
नारायण राणे भाजपमध्ये न जाता घेऊ शकतात ‘ हा ‘ मोठा निर्णय
नारायण राणे यांनी अमित शहा यांची भेट घेतली असली तरी त्या भेटीतून राणे यांनी काही ठोस निर्णय घ्यावा इथपर्यंत चर्चा झाली नाही. घटस्थापनेला काँग्रेस सोडल्यानंतर राणे काय निर्णय घेणार,याकडे बऱ्याच राजकीय नेत्यांचे लक्ष लागून आहे. राणे भाजप मध्ये न जाता आपल्या नव्या पक्षाची घोषणा १ ऑक्टोबरला करू शकतात अशी सूत्रांची माहिती आहे .
हिमाचल प्रदेश के मंडी जिले के सरला देवी की मौत का सच आया बाहर : क्यों और कैसे
इससे पहले अमरीका में ९१८ लोगों ने एकसाथ की थी खुदखुशी : वजह जानकर हैरान होंगे जरूर
अगर ‘ यह ‘ शख्स मान गया होता तो करीना कपूर बनती सीएम की पत्नी
बगावत पर उतर आयी लड़किया : विरोध में रोज हो रहे है नए व्हिडिओ अपलोड
1 ऑक्टोबरला मुंबईत पत्रकार परिषद घेऊन आपल्या पुढील वाटचालीबाबत ते माहिती देणार आहेत. भाजपा नेत्यांच्या भेटीगाठी घेतल्यानंतरही नारायण राणे नेमकी काय भूमिका हे अद्याप कोणालाही समजले नाही . याबाबतच आपली भूमिका स्पष्ट करण्यासाठी नारायण राणे 1 ऑक्टोबरला मुंबईत पत्रकार परिषद घेणार असल्याची माहिती आहे.
दसऱ्यापर्यंत आपण आपली पुढची वाटचाल स्पष्ट करू, असं राणे कुडाळमधील पत्रकार परिषदेत बोलले होते. कर्तृत्व असणा-याला काँग्रेस साथ देत नाही. त्यामुळे काँग्रेसला भविष्य नाही, अशी टीका करत 21 सप्टेंबरला घटस्थापनेदिवशी पुढील निर्णय जाहीर करू, अशी घोषणा माजी मुख्यमंत्री नारायण राणे यांनी केली होती. जिल्ह्यातील ग्रामपंचायत निवडणुका समर्थ विकास पॅनेलच्या माध्यमातून लढवणार असेही ते बोलले होते .
पुढे राणेंनी दिल्लीत जाऊन भाजपाचे राष्ट्रीय अध्यक्ष अमित शाह यांची भेटही घेतली होती. पण या भेटीत राणेंच्या भाजपा प्रवेशावर फार काही चर्चा झाली नाही. त्यामुळे आता आगामी पत्रकार परिषदेत राणे कोणते पत्ते उघड करणार, हे पाहणे कुतूहलाचे ठरेल.
राणे यांनी अजून आपले पत्ते उघड केलेले नाहीत. राणे यांचा तूर्त भाजपाप्रवेश होणार नाही. दिवाळीपर्यंत ते ‘बाहेर’ राहून काँग्रेसमधून कोण-कोण सोबत येतात, याचा अंदाज बांधून मगच पुढील भूमिका घेतील असा राजकीय सूत्रांचा अंदाज आहे. राज्यातील ३१ जिल्हे माझ्या पाठीशी असल्याचा दावाही राणे यांनी केला होता.
पोस्ट आवडली तर लाईक करा .. शेअर करा
← भगवान गडावर भाषण करण्याच्या पंकजा मुंडे यांच्या भावनिक सादेला मिळाला ‘हा ‘ रिप्लाय बच्चू कडू यांच्याबद्दल माहित नसलेल्या ११ गोष्टी →


Sakal Saptahik Paryatan Vrashali Udre-Deshmukh Marathi Article | Saptahik Sakal

गुरुवार, 26 एप्रिल 2018
‘सकाळ साप्ताहिक’मध्ये पर्यटन या सदरासाठी लेख पाठविण्याचे आवाहन वाचकांना करण्यात आले आहे. या आवाहनाला प्रतिसाद देताना वाचकांनी पाठविलेले लेख प्रसिद्ध करीत आहोत.
दक्षिणेकडील मंदिरे पाहण्यासाठी म्हणून आम्ही मैत्रिणी ट्रिपला निघालो. तशी सुरवात कन्याकुमारीपासून झाली. पूर्ण कन्याकुमारी दर्शनात आम्ही सूर्योदय, विवेकानंद स्मारक, तिरुवल्लूवर स्मारक, दत्त मंदिर, वॅक्‍स म्युझियम, गांधीधाम जेथे गांधीजींच्या अस्थी ठेवल्या होत्या. कन्याकुमारी देवीचेही दर्शन घेतले. तीन समुद्राच्या संगम असलेल्या त्या ठिकाणी विवेकानंदांनी ध्यानासाठी निवडलेले हे ठिकाण अगदी योग्य होते. त्यांचे स्मारक पाहताना ध्यानाच्या हॉलमध्ये आपण जेव्हा शांत बसतो तेव्हा एक वेगळी अनुभूती येते. संध्याकाळी आपण तेथील सनसेट पाहतो तेव्हा निसर्गाचा अप्रतिम आविष्कार पाहून मन आनंदित झाले.
कन्याकुमारीहून रामेश्‍वरला जाताना आपण सूचिंद्रम मंदिर पाहतो. तिथे ब्रह्मा, विष्णू, महेशाच्या रूपातील शिवाचे दर्शन घेतो. खूप मोठा मंदिर परिसर. मंदिरातील मोठमोठे खांब जे एका एका दगडात निर्माण केलेले आहेत. त्या काळातील स्थापत्य कलेचा हा उत्कृष्ट नमुना आहे. शिल्प कलाकृती, त्यातून ठराविक पद्धतीने त्या खांबावर मारल्यावर येणाऱ्या सुरांचे बोल ऐकून थक्क होऊन जातो. दोन्ही बाजूंनी सम अंतरावरच बांधलेले खांब व त्यावरील कला पाहून डोळे दिपून जातात. तेथून रामेश्‍वरचे दर्शन घेण्यासाठी पहाटे पाच वाजता मंदिरात पोचलो. रामनाथ स्वामींचे दर्शन, त्यानंतर समुद्रस्नान, बावीस कुंडांचे स्नान, विधी व श्रीरामेश्‍वराचे दर्शनाने मन आनंदी होते. हे मंदिर अतिभव्य आहे. बाहेरच्या भागामध्ये बाराशे खांब, त्यावरील अप्रतिम कलाकुसर, अतिकोरीव काम करुण मूर्ती खांबावर कोरलेल्या आहेत. हे मंदिर विक्रम बाहूराजा, तिरुमल्लै सेतूपती व अन्य राजांनी बांधलेले आहे. काशीयात्रा येथे आल्याशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही, असे मानले जाते. रामेश्‍वरहून आम्ही मदुराईला मीनाक्षी मंदिरामध्ये पोचलो. मंदिराच्या चारी बाजूंना उंच व अतिसुंदर खांब आहेत. दोन खांबावर वैश्‍य धनंजय व नगराचे निर्माते कुलशेश्‍वर पांड्य यांच्या मूर्ती आहेत. खांबावर पांडव, सुग्रीव, द्रौपदीची शिल्पे आहे. मनोवेधक शिल्पकला व भित्तीचित्रांमध्ये श्री मीनाक्षी देवीच्या लग्नसोहळ्याची, शिव व विष्णूंची मोहक रुपे आहेत. पश्‍चिमेकडील कोपऱ्यात दिव्यांची रांग, अष्टशक्ती मंडप हे द्रविडी, तमिळी संस्कृतीची साक्ष देतात.
त्रिचन्नापल्लीमध्ये श्रीरंगम, जंबुकेश्‍वर मंदिर पाहिले. श्रीरंगम येथे पहुडलेली विष्णूची मूर्ती आहे. त्यापुढे पार्वतीची मूर्ती आहे व इतर मंदिरे येथे आहेत. ते सर्व मंदिरामध्ये मोठे मंदिर वाटले. त्याला एकवीस गोपुरे (द्वारे) आहेत. वैकुंठद्वार उत्तरेला आहे. जंबुकेश्‍वर मंदिराची आख्यायिका अशी, की एक हत्ती दररोज झाडाच्या बुडाला पाणी घालायचा. पार्वतीही तेथे पूजा करावयाची. तेथे खोदण्यात आले. शिवलिंग सापडले. मंदिर बांधले. सध्याही त्या मंदिराच्यावर जांभळीचे अतिप्राचीन झाड आहे. त्याला वर्षांतून एकच फळ येते. ते लिंगावर पुजारी वाहतात. म्हणून त्याला जंबुकेश्‍वर हे नाव देण्यात आले. श्रीराम, सीतामाई, लक्ष्मण यांचेही मंदिर येथे आहे.
तंजावरला बृहडेश्‍वराचे मंदिर चोल राजाचे वंशज राजा राजेश्‍वर यांनी बांधले. आधी शिवलिंग स्थापन केले. नंतर मंदिर बांधले. घुमटावरील दगड हा ८० टन वजनाचा आहे. हा मंदिर परिसर सत्तावीस एकरांचा आहे. पाच द्वार आहेत. पहिले द्वार मराठी बांधकाम शैलीतील आहे. कुंभकोकणमला येथील अहीरेश्‍वराचे मंदिर प्राचीन आहे. अतिप्राचीन शिल्पकलेचा अस्सल नमुना येथे पाहावयास मिळतो. प्रत्येक खांब हा वेगळ्या कलाकृतींनी कोरला आहे. पुरातत्त्व विभागाने याला जागतिक दर्जा दिला आहे व ते कोणत्या काळातील आहे यावर संशोधनही चालू आहे. त्यानंतर चिदंबरमचे नटराजाच्या रूपातील महादेव मंदिराचे दर्शन घेतले. अतिभव्य मंदिर, चार द्वारे, रंगीत कलाकुसर, सुंदर तलाव येथे आहे. त्यानंतर पाँडेचरीला अरविंद बाबू आश्रम पाहिला. तेथून महाबलीपूरमला आलो. ब्रह्मा, विष्णू, महेश, पार्वतीने बाल गणेशाला मांडीवर घेतलेली मूर्ती तेथे स्थापन केलेल्या आहेत. पल्लव राजांच्या बांधलेल्या अनेक मंदिरांपैकी हे एक आहे. दगडांवर दगड रचून महाबलीपुरमचे मंदिर बांधले आहे. १७८४ मध्ये आलेल्या त्सुनामीत अनेक मंदिरे पाण्यात गेली. तेथेच थोड्या अंतरावर पंचरथ आहे. तेथील लेणी कृष्ण चरित्रावर आधारित आहेत. पल्लव व चोल राजांच्या वंशजांनी अनेक मंदिरे बांधलेली आहेत.
दक्षिणेतील मंदिराचा परिसर हा खूप मोठा असतो. शिल्पकृती अजोड, अतिसुंदर, विलोभनीय आहेत. बऱ्याच मंदिरामध्ये समोर मोठमोठे नंदी एकाच दगडात बनविलेले आहेत. अति स्वच्छता, द्रवीडीयन संस्कृतीचे कडक रीतिरिवाज, श्रद्धामय वातावरण वाखाणण्याजोगे आहे. प्रत्येक मंदिरात प्रथम गणपती व कार्तिकेयची मंदिरे आहेत. प्रत्येक मंदिरातील समईंच्या प्रकाशाने एक वेगळी श्रद्धामय, शांततामय अनुभूती येते. खरोखरच शिल्पांचे, उत्तम कारागिरीचे वैभव येथे पाहता येते.
केल्याने देशाटन, पंडित मैत्री, सभेत संचार I चातुर्य येतसे फार II ...
पावसाळ्यात बहुतेकांची पावले ही पर्यटन स्थळांकडे वळतात. पर्यटन म्हणल्यावर कपडे कमी...
नाशिकहून वणीला जाण्याच्या अगोदर, डाव्या हाताच्या आडवळणावर सापुतारा आहे. इथला शांतपणा...
सिक्कीम हे भारताच्या ईशान्येला असलेले एक छोटे पर्वतीय राज्य. उत्तरेला चीन, तिबेट,...
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान


श्रीब्रह्मचैतन्यमहाराज - पंचविसावे वर्ष

एका क्षणासाठी निमिष ही संज्ञा कशी प्राप्त झाली
मराठी मुख्य सूची|मराठी पुस्तके|श्रीब्रह्मचैतन्य महाराज वरित्र|
तिसरे व चौथे वर्ष
आठवे वर्ष व नववे वर्ष
पंधरावे व सोळावे वर्ष
सतरावे व अठरावे वर्ष
अठ्ठाविसावे व एकुणतिसावे वर्ष
ऐक्केचाळिसावे व बेचाळिसावे वर्ष
त्रेचाळीसावे व चव्वेचाळिसावे वर्ष
पंचेचाळीसावे व सेहेचाळीसावे वर्ष
श्रीब्रह्मचैतन्यमहाराज - पंचविसावे वर्ष
आनंदाने प्रपंच करा पण श्रीरामाला विसरू नका, अशी शिकवण श्रीब्रह्मचैतन्य महाराजांनी जगाला दिली.
"गीतेचा नववा अध्याय वाचीत जा "
"गीतेचा नववा अध्याय वाचीत जा "
एकदा श्री दुपारी चार वाजता मारुती मंदिरात आले. त्यावेळी भाऊसाहेब केतकर म्हसवडला पगार वाटण्यासाठी जात असता वाटेत गोंदवल्याच्या मारुतीमंदिरात श्रींना भेटले. श्रींना पाहून भाऊसाहेबांनी उठून त्यांचे स्वागत केले. त्यावेळी श्रींनी डोक्याला गणेशटोपी, कपाळाला मोठे केशरी गंध, अंगात कफनी, हातात माळ व पायात खडावा असा वेष धारण केला होता. श्रींनी त्यांची चौकशी केली व सांगितले, "मी या गावचा कुलकर्णी आहे, गावात कोणी आला तर त्याच्या जेवण्याखाण्याची सोय करणे हे माझे कर्तव्यच आहे." त्यावेळी बर्‍याच गप्पा झाला. दुसरे दिवशी श्री सकाळी भाऊसाहेबांच्याकडे पुन्हा आले, त्यावेळी ते गीतेचा अध्याय वाचण्याच्या बेतात होते. श्रींनी विचारले, "तुम्ही देवाधर्माचे काय करता " त्यावर भाऊसाहेब म्हणाले, "विशेष काही नाही, दोन वेळा संध्या करतो आणि गीता वाचतो." त्यावर श्री म्हणाले, "गीतेचा नववा अध्याय वाचीत जा." त्यानंतर भाऊसाहेब पुन्हा गोंदवल्यास आले व श्रींना भेटले. श्री म्हणाले, "आजाआपण माझ्याकडे जेवायला या." त्यावर भाऊसाहेब म्हणाले, "मीच आपल्याला जेवायला बोलावणार होतो, माझ्याकडे स्वयंपाकी असतो." त्यावर श्री म्हणाले, "छे, छे आपणच माझ्याकडे आले पाहिजे. भाऊसाहेबांचा नाईलाज झाला व ते श्रींच्याकडे जेवायला गेले. जेवणखाण होऊन विश्रांति झाल्यावर भाऊसाहेब म्हसवडला जाण्यास निघाले. श्री तेथे आले व म्हणाले,
"आपण आता कोठे जाणार " भाऊसाहेब म्हणाले, "मी म्हसवडला जायला निघालो आहे." श्री त्यांना म्हणाले, "तुमच्या टांग्यात एका माणसाची जागा आहे का " भाऊसाहेब म्हणाले, "मी म्हसवडला जायला निघालो आहे." श्री त्यांना म्हणाले, "तुमच्या टांग्यात एका माणसाची जागा आहे का  आणखी कुणी येणार आहे का  आणखी कुणी येणार आहे का " भाऊसाहेब म्हणाले, "नाही." त्यावर श्रींनी विचारले, "मी आपल्याबरोबर येऊ का " भाऊसाहेब म्हणाले, "नाही." त्यावर श्रींनी विचारले, "मी आपल्याबरोबर येऊ का " त्यावर भाऊसाहेब म्हणाले, "चला माझी हरकत नाही." त्यानंतर श्री भाऊसाहेबांना म्हणाले, "मला नेण्यासाठी तुम्ही माझ्या आईची परवानगी काढा, ती बघा दारातच उभी आहे." भाऊसाहेब गीताबाईला विचारण्यास गेले, त्याबरोबर गीताबाई एकदम कडाडल्या, "अहो, तो एकदा बाहेर गेला तर ९ वर्षांनी परत आला, त्याला परत आणून सोडण्याची खात्री देत असाल तर तुम्ही घेऊन जा." श्री जवळच उभे होते. त्यांच्याकडे पहात भाऊसाहेब बोलले, "बघा बुवा, तुमची आई तर असे म्हणते "
त्यावर श्री म्हणाले, "छे, छे तसे होणार नाही, मी २/३ दिवसात आपल्याबरोबर परत येईत." आईला नमस्कार करून श्री भाऊसाहेबांच्याबरोबर जाण्यास निघाले. म्हसवडला पोचल्यावर श्री म्हणाले, "माझ्या ओळखीची मंडळी येथे आहेत, त्यांच्याकडे मी उतरायला जातो." असे सांगून श्री निघून गेले व तेथून पंढरपूरला गेले. पंढरपूरहून श्री दोन दिवसांनी गोंदवल्यास आले.
खुंटा धरला म्‍हणजे ओंवी येते
जात्‍यावर बसले म्‍हणजे ओवी सुचते. जाते पहा.
हिंदू स्त्रियांच्या मंगळसूत्रातील काळ्या मण्यांचे महत्त्व काय
प्रथम खण्डः - एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
प्रथम खण्डः - पञ्चाशत्तमोऽध्यायः
प्रथम खण्डः - एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
प्रथम खण्डः - अष्टचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः
प्रथम खण्डः - सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः
प्रथम खण्डः - षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः
प्रथम खण्डः - पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः
प्रथम खण्डः - चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः
प्रथम खण्डः - त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः
प्रथम खण्डः - द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः


Letters from My Heart

आशा आणि नेतृत्वाच्या शोधतील काश्मीर खोरे
अचानक दिसणाऱ्या प्रत्येक मोठ्या बदलामागे घटनांची एक खूप मोठी साखळी दडलेली असते. ज्वालामुखीचा उद्रेक जरी अचानक होत असला तरी तो आधी आणि नंतरही किती काळ आतल्या आत धुमसतो आहे याच्याकडे लक्ष देणे गरजेचे असते. उद्रेकाच्या आधीची शांतता ही जशी फसवी तशीच उद्रेकानंतरची राख ही वरवरची खपली असू शकते हेही तितकेच खरे.
काश्मीर खोऱ्यातील परिस्थितीने विविध माध्यमांमध्ये या आधीपेक्षा जास्त अशी जागा २०१६ च्या जुलै महिन्यापासून जी मिळवली ती विविध कारणांनी आजही कायम आहे. दुर्दैवाची गोष्ट एवढीच की यातली ९७% कारणे ही हिंसा, उद्रेक, द्वेष अशा नकारात्मक भावनांना अधोरेखित करणारी आहेत. त्यांचा योग्य वेळी योग्य प्रकाराने आढावा घेतला जाणे आणि त्यानुसार सर्वंकष विचाराने प्रतिवादी नव्हे तर प्रतिसादी कृती होणे गरजेचे आहे.
काश्मीर खोऱ्यातील सध्याच्या परिस्थितीला अनेकांकडून हिरीरीने अनेक साधर्म्याची ओळख जोडली जाते आहे. यातले सर्वाधिक साधर्म्य म्हणून १९९० च्या दशकातील परिस्थिती काश्मीर खोऱ्यात परत येते आहे असा विचार मांडला जात आहे. असे म्हणणाऱ्या प्रत्येकाने हे लक्षात घेतले पाहिजे की १९९० नंतर उलटलेली साधारण २० वर्षे, त्या दरम्यान घडून गेलेल्या विविध घटना, सामाजिक-आर्थिक आणि राजकीय क्षेत्रात झालेले बदल, जागतिक राजकारणातील बदलले चेहरे आणि वारे, काश्मिरी नागरिकांच्या मनातील भावना व्यक्त करण्याची पद्धत या सगळ्याला सामावणारी आहेत. म्हणूनच ९० च्या दशकात एकजिनसी असणारी आझादी ची मागणी आता मात्र केवळ नावापुरती आणि लहान लहान घटकांच्या सहभागात विखुरलेली आहे. आणि म्हणूनच सध्याच्या परिस्थितीला ९०च्या दशकाशी तोलून त्यानुसार व्यूहरचना करून धोरण ठरवणे निव्वळ मूर्खपणाचे ठरेल.
जुलै २०१६ मध्ये काश्मीर खोऱ्याला आपला आवाज मोठा करण्यासाठी बुरहानच्या रूपाने एक चेहरा मिळाला. ज्याच्या त्यागाचे आणि शौर्याचे नायकपण अधिकाधिक मोठे करून काहीशा मरगळलेल्या मनांना उभारी देण्याचे काम केले गेले. या प्रतिक्रियांना मोजण्यामध्ये सत्ताकेंद्रांची झालेली चूक आता या काळात अतिरेकी बनण्यासाठी स्वेच्छेने सहभागी झालेल्या ४५ तरुण मुलांच्या रूपाने परिणाम साधत आहे. मात्र या परिणामाची खोली आपल्याला दिसते तेवढीच आहे का या घटनांचे रंग जे उठून दिसतात तसेच आहेत का या घटनांचे रंग जे उठून दिसतात तसेच आहेत का या दोन प्रश्नांना मनात घेऊन नुकताच काश्मीर खोऱ्यात जाऊन आलो तेव्हा काही गोष्टी वेगळ्या जाणवल्या.
एका अतिरेक्याला मारल्याची वेदना सर्वाना सारखीच जाणवते आणि मग त्याला मलम लावण्यासाठी प्रत्येक जण आपल्याला जमेल त्या पद्धतीने सरसावतो - या प्रक्रियेत पहिले ६ महिने अशांत गेले. मात्र त्या मागची करणे जर तेवढीच मर्यादित असती तर ही परिस्थिती आताही अशांतच राहिली नसती. म्हणजेच केवळ ही भावना सोडून आणखी काहीतरी driving force या उद्रेकामागे आहे हे नक्की. खरे पाहता २०१४ साली महापुराच्या संकटानंतर काश्मीर खोऱ्यातील सामाजिक आणि आर्थिक गणिते बदलली. महापुराच्या वेळी सरकारकडून न मिळालेल्या योग्य मदतीच्या दुसऱ्या बाजूला धर्माच्या नावावर स्थापन झालेल्या काही संघटनांनी आपल्या सबलीकरणाचे भांडवल म्हणून वापरले. अस्मानी संकटाच्या वेळची सुल्तानी अकार्यक्षमता ही नवी आणि प्रभावी सत्ताकेंद्रे स्थापन करू शकते. यंत्रणांबद्दलची असणारी निराशा अशा वेळी आणखी गडद होते. या महापुरावेळी काश्मीर खोऱ्याचे अर्थकारण जे गडगडले ते नंतर पुन्हा जागेवर आलेच नाही.
आर्थिक हितसंबंधांच्या गुंत्याचा प्रभावही सामाजिक मानसिकतेवर पडत असतो. त्यामुळे सरकारी अकार्यक्षमता आणि संवेदनेच्या अभावातून सामान्य माणसे आणि सरकार यांच्यात एक दरी निर्माण झाली ज्याचा परिणाम राजकीय क्षेत्रावर उमटून पुढच्या निवडणुकीत सत्तांतर झाले पण त्यासाठी घडवून आणलेली युती प्रथमपासूनच अनैसर्गिकतेचे लेबल लावून पुढे जात होती. PDP -BJP च्या युतीला सावरण्यासाठी सुरुवातीला मुफ्ती सईद यांचा चेहरा होता परंतु त्यांचे आजारपण आणि मृत्यूनंतर त्यांच्या राजकीय वारसाचे नाव ठरण्यासाठी लागलेला वेळ सामान्य नागरिकांसाठी सत्ताधाऱ्यांच्या निर्णय कौशल्यावर प्रश्नचिन्ह उमटवणारा होता. त्यातही जेव्हा मुफ्ती यांच्यानंतर नवे नेतृत्व म्हणून मेहबूबा यांच्याकडे मुख्यमंत्रीपद देण्याचे निश्चित झाले तेव्हा पुराच्या संकटानंतर ज्या धार्मिक जहालवादी संघटनेने लोकांची मने भरली होती अशा संघटनेकडून एका स्त्रीला मुख्यमंत्री म्हणून स्वीकारण्यासाठी छुपा विरोध सुरु झाला. या मुळातच अनैसर्गिक मानल्या गेलेल्या युतीच्या एकत्र संसाराचा हा दुसरा टप्पा सुरु होतो न होतो तोच जुलै २०१६ च्या घटनेने काश्मीर खोऱ्यातील विचारांना एक वेगळी कलाटणी दिली. या संपूर्ण परिस्थिती मध्ये राज्य सरकारचे न जाणवणारे अस्तित्त्व हे मुख्यमंत्री पदासाठीच्या मेहबूबा यांच्या कार्यक्षमतेवर आधीच ठेवलेले प्रश्नचिन्ह खरे करणारे होते. त्यामुळे जवळपास ९० पेक्षा जास्त सामान्य माणसांचा मृत्यू, १३,००० लोकांचे जखमी होणे पैकी १००० तरुण मुलांना आलेले संपूर्ण किंवा बव्हंशी अंधत्व, ७००० लोकांवर झालेल्या प्रतिबंधात्मक कारवाया आणि साधारण १०००० करोड रुपयांचा बुडालेला व्यापार आणि धंदा यासाठी सरळसरळ मुख्यमंत्रांच्या याच अकार्यक्षमतेला जबाबदार धरले गेले. या सर्व घटनांमधून तयार झालेली असुरक्षिततेची भावना या संपूर्ण नाट्याचा आत्मा म्हणून वावरते आहे. यातूनच ज्यांना आपले भविष्य दिसत नाही अशा मनाने हरलेल्या आणि आशावाद सोडलेल्या तरुण मुलांसाठी दिसेल तो मार्ग पत्करण्याचा पर्याय उभा राहिला. २००३ ते २००७ च्या दरम्यानचा शांतता परत आणण्याच्या सुवर्णकाळाला उर्वरित भारताने गमावल्याचा हा परिपाक होता.
याला जोड म्हणून काश्मीर खोऱ्याच्या आर्थिक प्रगतीमध्ये महत्त्वाचे स्थान असणारा पर्यटनाचा उद्योग भारतविरोधी भूमिका घेणाऱ्या काश्मीर मध्ये उभा राहू द्यायचा नाही या उर्वरित भारतात होणाऱ्या प्रचारामध्ये अडकला. अर्थातच हा प्रचार काश्मीर खोऱ्यापर्यंतही पोहोचला ज्याचे पर्यवसान दोन भागांमधील दरी आणखी मोठी होण्यात झाले. यात भर म्हणून दोन्ही बाजूच्या माध्यमांकडून द्वेष आणि निराशेने भरलेली माहिती लोकांपर्यंत पोहोचल्यामुळे परिस्थिती आणखी गंभीर झाली. यातूनच नव्या लोकांनी बंदुकीचा पर्याय स्वीकारून लढायला सुरुवात केली. आणि म्हणूनच JKLF चे माजी नेतृत्त्व अमानुल्ला खान यांच्यासाठी जरी 'आतंकवाद नव्हे तर संघर्ष गरजेचा' असला तरी लोकांनी मात्र पहिला रस्ता स्वीकारला.
काश्मीर खोऱ्याचे आपल्यापर्यंत पोहोचणारे सगळे चित्रीकरण खरेच आहे. मात्र आपण हेही लक्षात घेऊ की याचा अर्थ असा होत नाही की केवळ एवढेच चित्रीकरण खरे आहे. सध्या काश्मीर खोऱ्यात फिरून सामान्य नागरिक, पोलीस, सैन्यदले, दगडफेक करणारे अशा अनेकांशी संवाद साधताना अशा अनेक गोष्टी पुढे आल्या की ज्या कोणत्याच माध्यमातून आपल्यापर्यंत पोहोचत नाहीत. ज्यावेळी श्रीनगर आणि सोपूर च्या भागातील हिंसक झडपांची चित्रे आपल्या पर्यंत पोहोचतात त्यावेळी केरन, उरी आणि गुरेझ सारखे काश्मीर खोऱ्यातले अगदी ताबारेषेजवळचे भाग पोहोचत नाहीत जिथे इतक्या वर्षात एकदाही दगडफेक तर दूरच पण कधी भारतविरोधी साधा आवाजसुद्धा उठलेला नाही. ज्यावेळी तरुण मुलामुलींचे दगड फ़ेकतानाचे आणि नारे देतानाच फोटो आपल्यापर्यंत येतात तेव्हा आपल्याला हे समजत नाही की 'Peace Cycle Rally' मध्येही बहुसंख्येने तरुण सहभागी झाले होते, Khelo India साठी प्रतिसाद उत्स्फूर्त होता आणि मुलींचा एक गट NCC मध्ये सहभागी होऊन १५ दिवस शिबिरासाठी बेंगलोरला येतो आहे. त्यामुळे आपल्यापर्यंत काश्मीर खोऱ्यातील येणाऱ्या प्रतिमा या कायमस्वरूपी आणि सर्वव्यापी आहेत असे न म्हणता त्या ठराविक भागापुरत्या आणि त्याही ठराविक वेळेपुरत्या मर्यादित आहेत हे लक्षात घेतले पाहिजे. त्यामुळे या तथाकथित चळवळीचे भांडवल हे तरुण मुलांच्या मनातील राग असून जो व्यक्त होण्यासाठी योग्य जागा न सापडल्याने मिळेल त्या वाटेने बाहेर पडतो आहे.
अर्थातच माझे असे म्हणणे अजिबात नाही की या परिस्थितीमध्ये कोणताच धोका नाही. चालू हिंसक आंदोलनाची पातळी आणि स्वरूप यांचे भविष्य ठरवण्याचा निर्णय काश्मिरी जनताच घेईल आणि त्यांच्या निर्णयावर या चळवळीचे भविष्य अवलंबून असेल. आणि दुसरे म्हणजे तरुण पिढीसमोरची निराशा जर लवकर हटली नाही तर ISIS सारख्या धर्मांध आणि धोकादायक शक्तींचा प्रवेश काश्मिरी गुंत्यामध्ये होईल जो या चळवळीचे स्वरूप अतिशय गंभीर बनवणारा असेल.
म्हणूनच सध्या लगेच गरज आहे ती देशाच्या नेतृत्वाकडून येणाऱ्या एका आशादायी आणि भरीव अशा धोरणाची, काश्मिरी गुंत्यातील सर्व भागधारकांना एकत्र बसवून चर्चा घडवून आणण्याची, लोकांच्या आंदोलनांना हाताळण्याच्या अधिक मानवी उपायांची, Private Public Partnership च्या माध्यमातून स्थानिकांना भागधारक बनवून विकासाच्या दिशेने पुढे जाण्याची, काश्मीर खोऱ्याप्रमाणेच उर्वरित भारतीयांकडून होणाऱ्या Social Media च्या वापरावर बंधने आणण्याची आणि त्याचवेळी शस्त्राला तितक्याच कणखरपणे शस्त्राने उत्तर देण्याची यावेळचे काश्मिरींचे आंदोलन हे दिसताना जरी हिंसक आणि एकसंध दिसत असले तरी नीट लक्ष देऊन पाहता ते तसे नाही. त्यामुळे केवळ सैन्याच्या बळावर नव्हे तर या प्रत्येक मुद्द्याला एकाच वेळी सामान महत्त्व देऊन या प्रत्येक पातळीवर काम केले तर आशा आणि नेतृत्त्वाच्या शोधतील काश्मीर खोऱ्याला योग्य दिशा मिळेल
कलम ३७०- उमर अब्दुल्ला यांच्या ताज्या विधानांना उत्तर देताना
कलम ३७० बद्दल गेल्याच आठवड्यात अपना सर्वांशी एका पत्राच्या माध्यमातून संवाद साधला परंतु त्या मधेही आणखी काही घडामोडींनी थोडेसे अधिक स्पष्टपणे बोलण्याची गरज निर्माण केली. म्हणून या email च्या माध्यमातून पुन्हा काही मुद्दे आपल्यासमोर मांडत आहे.
भारताच्या राजकीय पातळीवरच्या मोठ्या स्थित्यंतरानंतर कलम ३७० हा सध्याचा बहुचर्चित विषय बनलेला दिसतो आहे. राजकीय अपेक्षांचा एक भाग म्हणून आणि त्याचबरोबर एका विशिष्ट विचारप्रणालीचा पुरस्कार म्हणून हा मुद्दा चर्चेत येतो आहे. त्यातच भर म्हणून जम्मू काश्मीरचे मुख्यमंत्री उमर अब्दुल्ला यांनी केलेले विधान नव्या वादाला तोंड फोडणारे आहे.
कलम ३७० च्या विषयी मी माझे मत नुकतेच एका पत्राद्वारे मांडले आहे. परंतु या मुद्द्याचा विचार करताना तयार होणारे विविध दृष्टीकोन जसे वाटतात तसेच स्वीकारून दृढ होण्याआधी काही आणखी मुद्द्यांचा विचार या संदर्भात व्हावा असे वाटते. कलम ३७० चा विचार हा ज्याप्रमाणे ऐतिहासिक, संवैधानिक, राजकीय सामाजिक आणि आर्थिक अंगांनी केला जातो त्याचप्रमाणे तो मानसिक आणि भावनिक पातळीवरही केला जातो. या अनेकपदरी विचारांमुळेच या विषयामधली गुंतागुंत जास्त मोठी वाटते.
उमर अब्दुला आणि इतर काश्मिरी नेत्यांच्या कालच्या आणि आजच्या विधानांमुळे कलम ३७० हे न काढता येणारे कलम असल्याचा आभास तयार होतो. परंतु या संदर्भात अधिक साकल्याने आणि एकसंधपणे विचार झाला पाहिजे.
कलम ३७० ची गरज स्थित्यंतराच्या कालावधीसाठी 'तात्पुरती' म्हणून मान्य केली गेली. जम्मू काश्मीरसाठी केंद्र सरकार पेक्षा राज्य सरकारला दिले गेलेले महत्त्व म्हणजे कलम ३७० ने या राज्याला दिलेला विशेष दर्जा या कलमाची गरज आणि तर्कशुद्धता तसेच कालपरत्त्वे त्यातून जाणवणारे काही कळीचे मुद्दे यांचा विचार एकत्रितपणे करावा लागेल. कलम ३७० ची पाठराखण करणारे या कलमाची गरज सांस्कृतिक अस्मितेचे जतन करण्याकरीता असल्याचे आग्रहाने सांगतात, परंतु सांस्कृतिक अस्मिता भारतीय संघराज्यातील प्रत्येक राज्यालाच आहे. मग जम्मू काश्मीर ला वेगळ्या आणि विशिष्ट दर्जाची गरज का पडावी या कलमाची गरज आणि तर्कशुद्धता तसेच कालपरत्त्वे त्यातून जाणवणारे काही कळीचे मुद्दे यांचा विचार एकत्रितपणे करावा लागेल. कलम ३७० ची पाठराखण करणारे या कलमाची गरज सांस्कृतिक अस्मितेचे जतन करण्याकरीता असल्याचे आग्रहाने सांगतात, परंतु सांस्कृतिक अस्मिता भारतीय संघराज्यातील प्रत्येक राज्यालाच आहे. मग जम्मू काश्मीर ला वेगळ्या आणि विशिष्ट दर्जाची गरज का पडावी कलम ३७० ला न काढता येणारे कलम म्हणणाऱ्र्यांसाठी काही मुद्दे येथे मांडत आहे.
> कलम ३७० काढण्यासंदार्भातील निर्णय हा जम्मू काश्मीर ची संविधान सभा घेऊ शकेल, जी आज अस्तित्त्वात नाही. या कारणाने कलम ३७० रद्द करण्याचा मार्ग आणि पर्याय उपलब्ध नाही, असा युक्तिवाद केला जातो. मात्र जी संस्था आज अस्तित्त्वात नाही अशा संस्थेच्या/घटकाच्या नसण्याने आवश्यक बदल करण्यापासून रोखणे असंवैधानिक ठरेल. कारण भारतीय संविधान हे जेवढे ताठर तेवढेच लवचिक आहे. आणि काळाच्या गरजेनुसार होणारे बदल संविधानाच्या आत्म्याला धक्का पोहोचवणारे नाहीत.
> भारतीय राज्यघटनेच्या कलम १ मध्ये संघराज्यात समाविष्ट झालेल्या - होणाऱ्या प्रदेशांबद्दल स्पष्टीकरण दिले आहे आणि त्याचबरोबर संघराज्यातील नावे ज्या परिशिष्टात समाविष्ट केली आहेत त्यात जम्मू काश्मीर हे राज्य १५व्या क्रमांकाचे आहे. कलम १ आणि हे परिशिष्ट हे दोन्ही भारतीय राज्यघटनेचे मूलभूत घटक आहेत. दुसरीकडे कलम ३७० हा राज्यघटनेचा अस्थायी स्वरूपाचा घटक आहे. अशावेळी अधिक महत्त्व कशाला मिळाले पाहिजे याचा निर्णय घेणे अवघड नसावे.
> भारतीय संसद ही सार्वभौम असल्याने कायदे करणे किंवा कायद्यामध्ये दुरुस्ती करणे हे अधिकार तिच्याकडेच राहतात. उलट ज्या जम्मू काश्मीर च्या संविधान सभेच्या परवानगी चा विचार करायचा ती संस्था वर्तमानात अस्तित्त्वात नाही. अशा वेळी संसद आपले अधिकारक्षेत्र वापरून कलम ३७० ला रद्द करण्यामध्ये अडथळा ठरणारे 'राज्य संविधान सभेची पूर्वानुमती घेल्याशिवाय' असे शब्द काढून टाकून राष्ट्रपतींच्या अधिसूचनेने कलम ३७० रद्द करू शकते. (भारताच्या संसदेतील प्रतिनिधींमध्ये जम्मू काश्मीरचे प्रतिनिधीही समाविष्ट असतात हे विशेष लक्षात घ्यावे.)
> कलम ३७० ने नागरिकत्त्व आणि मालमत्तेच्या अधिकारासंदर्भात ज्या काही वेगळ्या नियमांची निर्मिती केली आहे त्याचा फायदा भ्रष्टाचार आणि भांडवलशाही ला होत असल्याची अनेक उदाहरणे सापडतात. तेथे नागरी कमाल जमीन धारणा कायदा लागू नसल्याने बड्या बड्या व्यक्तींच्या हातात विकासाची साधने एकवटली जात आहेत. (उदा. नेदुस हॉटेल प्रकरण) महिलांसाठी नागरीकात्त्वाचे अधिकार तसेच त्यांच्या वारसाहक्काने किंवा नागरिक म्हणून संपत्ती मालकीहक्काने बाळगण्याच्या अधिकारावर कलम ३७० मर्यादा आणत आहे. तसेच श्रीमंत आणि गरीब यांच्यामधली दरी अधिकाधिक मोठी होत आहे
> कलम ३७० च्या निर्मितीनंतर ते आजपर्यंत चा विचार एकत्रितपणे केला तर बदलेली परिस्थिती असे दाखवते की कलम ३७० चा उपयोग जम्मू काश्मीर आणि उर्वरित भारत यांच्यामध्ये दरी तयार करणे आणि ती वाढवणे यासाठी केला जात आहे. उलट सामान्य काश्मिरीच्या भावनांना हात घालून कलम ३७० ने त्याच्याच विकासाच्या संधी मूठभर श्रीमंतांनी दाबून ठेवल्याचे सत्य लपवून त्याऐवजी प्रादेशिक अस्मिता किंवा स्वायत्ततेच्या आभासांना सातत्याने समोर आणले जात आहे.
> उपरोल्लेखित स्वायत्ततेची मागणी प्रशासकीय सुधारणा किंवा विकासाची कामे करण्यासाठी नसून या स्वायत्ततेचा गूढार्थ सामान्य काश्मिरी जनतेला राष्ट्राच्या मुख्य प्रवाहापासून दूर ठेवण्याचा असावा असे दिसते. याच सामान्य माणसाला आर्थिक प्रगतीतील वाटा नाकारून कोण कोण आपली पोटे भरून घेत आहेत याचा विचार सामान्य काश्मिरी माणसानेही करावयास हवा. अर्थात जम्मू काश्मीर च्या संविधानाच्या माध्यमातून स्वायत्ततेचा विचार करायचा झाला तर मुळात जम्मू काश्मीर हा भारताचा अविभाज्य भाग आहे असे मान्य करूनच मग पुढे जावे लगेल. कारण जम्मू काश्मीर च्या स्वतंत्र राज्यघटनेत आणि शिवाय राज्य विधीमंडळातही तसे म्हटले गेले आहे. परंतु अशी एकाच देशात राहून आणि राष्ट्राशी एकात्मता मानून अधिकाधिक स्वायत्ततेची मागणी सर्वच राज्यांनी करायला सुरुवात केली तर मग एक राष्ट्र म्हणून भारताचे अस्तित्त्व केवळ संघाच्या (Union) कर्तव्यांपुरते नाममात्र उरेल. आणि अधिकार मात्र विकेंद्रित स्वरुपात राज्यांकडे जातील ज्याचा एकत्रित मेळ घालणे शक्य नाही.
> ज्या ज्या राजकीय नेत्यांनी या दोन दिवसात कलम ३७० ची पाठराखण केली ते सोयीस्करपणे 'जम्मू काश्मीरचे नेते' असतात. कारण त्यांची आताची विधाने ही जम्मू आणि लदाख मधील जनतेच्या भावना दुर्लक्षून केली गेली आहेत. जम्मू आणि लदाख चा भाग हा कित्येक वर्षे सर्वच क्षेत्रात डावलले गेल्याची तक्रार करतो आहे. लदाख च्या भागाने तर १९४९ पासून (कलम ३७० लागू होण्याआधीच) काश्मीरच्या वर्चस्वाखाली राहण्यापेक्षा केंद्र सरकारच्या अखत्यारीत राहण्याची मागणी केली होती. मात्र ती दुर्लक्षिली गेली. तीच भावना १९८६ मध्ये लदाख मध्ये झालेल्या दंग्यांच्या वेळी पुन्हा दिसून आली. जम्मूच्या भागातून या संदर्भातील भावना २००८ च्या अमरनाथ जमीन हस्तांतरणाच्या वादाच्या वेळी प्रखरपणे समोर आली आहे. त्याचबरोबर जम्मू च्या प्रदेशमध्ये पश्चिम पाकिस्तानातून आलेला एक मोठा लोकसंख्येचा भाग आज इतकी वर्षे राज्याच्या नागरीकात्त्वाच्या मूलभूत अधिकारांपासून वंचित राहिला आहे. राष्ट्राचे नागरिक म्हणून त्यांना मान्यता मिळालेली असली तरी कलम ३७० च्या अडथळ्यामुळे जम्मू काश्मीर चे नागरिक म्हणून त्यांना मान्यता मिळू शकलेली नाही. त्यांना जाणवणारे प्रश्न, त्यांच्या अडचणी या जर नेत्यांच्या खिजगणतीत नसतील तर स्वत:ला संपूर्ण जम्मू काश्मीर चे नेते म्हणवून घेण्याचा त्यांनी पुनर्विचार करावा. 'जम्मू-काश्मीर' चे नेते म्हणून आम्ही जर फक्त काश्मीर खोऱ्याचा (तोही अभासी) आवाज ऐकवणार असू तर नेत्तृत्त्व म्हणून तो सर्वात मोठा अवगुण मानला पाहिजे आपल्या भावनिक आव्हानांमध्ये आम्ही कोणकोणत्या प्रकारच्या पातळ्यांवरचे शोषण दडपून टाकतो आहोत याचा विचार केला पाहिजे. कलम ३७० चा वापर स्वार्थासाठी करताना आणि त्यामागचा स्वार्थ झाकून टाकताना सर्वसामान्याच्या भावना खोट्या भावनिक आव्हानांशी जोडणे किती काळ होत राहणार
जम्मू काश्मीर आणि कलम ३७० बद्दल आजचे उमर अब्दुल्ला यांचे विधान हे काश्मीर च्या परिस्थितीच्या संदर्भात अर्धसत्य गृहीतकांच्या आधारावर केलेले आणि कालपरत्वे होणारे बदल नाकारणारे विधान म्हणावे लागेल. कलम ३७० चे असणे हे राष्ट्राच्या एकात्मतेच्या प्रक्रियेतील अडसर आहे हे नक्की परंतु त्या कलमाला अडसर म्हणताना तो एकमेव अडसर आणि सर्व प्रश्नांचे एकच एक मूळ बनू शकत नाही हेही नक्की. कलम ३७० मुळे स्थानिक नागरिकांना त्यांच्या विकासाच्या मार्गात येणारे अडथळे समजले आणि या कलमाच्या आभासी प्रतिमेचा मूठभर प्रभुत्त्वाची (राजकीय किंवा आर्थिक) इच्छा करणाऱ्या व्यक्तींनी उभा केलेला पडदा दूर झाला की आपोआपच उर्वरित भारताप्रमाणे जम्मू काश्मीर मधील नागरिकांकडून कलम ३७० हटवण्याचा आग्रह धरला जाईल.
कलम ३७० ला एक व्यक्ती म्हणून आपला असणारा विरोध किंवा अगदी पाठिंबाही दुसरी बाजू लक्षात घेल्याशिवाय नसावा. यासाठी संदर्भ म्हणून जम्मू काश्मीर चे माजी गव्हर्नर जगमोहन यांच्या पुस्तकातील ६ व भाग- ३७० व्या कलमाची कुळकथा हा भाग आणि अलीकडची त्यांची मुलाखत http://www.theindianrepublic.com/tbp/article-370-misconceived-interview-jagmohan-former-governor-jk-100037563.html नक्की उपयोगी पडेल. तसेच कलम ३७० ची पाठराखण करणाऱ्या अनेकांपैकी ए. जी. नूरानी यांचा लेख http://www.frontline.in/static/html/fl1719/17190890.htm तसेच Greater Kashmir या काश्मीर खोऱ्यातून प्रकाशित होणाऱ्या वृत्तपत्रातील विविध लेखांचा संदर्भ घेता येईल.
कलम ३७० मुळे तयार होणाऱ्या भावनेवर उपाययोजना वेळीच अपेक्षित आहे आणि ती लावूनही धरली पाहिजे परंतु अशा वेळी होणारा विरोध हा केवळ विरोधासाठी होणारा विरोध किंवा राग अथवा द्वेषाची भावना मनात ठेवून होणारा विरोध असा उथळ नक्कीच नसला पाहिजे असे मला वाटते.
पत्र ४४: कलम ३७०
जम्मू-काश्मीर बद्दलचा विचार करताना कलम ३७० चा विचार आणि चर्चा अपरिहार्यपणे समोर येतेच. उर्वरित भारतीयांशी संवाद साधताना भारतीय संविधानातल्या या कलमामुळे जम्मू-काश्मीर राज्याला मिळालेल्या विशिष्ट दर्जाला होणारा विरोध मोठ्या प्रमाणात जाणवतो. म्हणून आज मुद्दाम कलम ३७० बद्दल स्वतंत्रपणे पत्र लिहित आहे. केवळ कलमांनी, कायद्यांनी आणि बंधनांनी राष्ट्र एकत्र ठेवता येत नाही, त्याला मनांचीही जोड लागते यावर माझा विश्वास आहे. परंतु राष्ट्र म्हणून असणारे अस्तित्व एकजिनसीपणे व्यक्त होण्याची चौकट म्हणून कलम-कायदे आणि बंधनांचा विचार आवश्यक आहे हेही तितकेच खरे. कलम ३७० बद्दलची चर्चा उर्वरित भारतात सध्या विशिष्ट प्रकारच्या मुद्यांना अधोरेखित करून केली जाते. अलीकडच्या राजकीय स्थित्यंतरामुळे या प्रचाराची धार तीव्र बनली आहे. लोकशाही म्हणून अशी विचारसरणी व्यक्त करण्याचा अधिकार आपल्या पत्येकाला आहे. पण आपला हा प्रचार विचारपूर्वक, तर्कसंगत, वस्तुस्थितीला धरून आणि नीरक्षीर विवेकाचा आहे न हे तपासून पाहायला हवे. राष्ट्रवादी मागणीचा भाग म्हणून आपण कलम ३७० रद्द करण्याचा आग्रह धरणे चुकीचे नाही. पण हा आग्रह ज्या पायावर धरला जातो आहे तो पाया पक्का आहे ना याची शहानिशा वेळीच करून घेणे हे या मागणीच्या validity साठी गरजेचे आहे. महत्वाची गोष्ट अशी कि भारतीय संविधानातील कोणतीही बाब राष्ट्र म्हणून आपल्याला एकत्र आणणारी असली पाहिजे, भेट निर्माण करणारी नव्हे  म्हणूनच कलम ३७० बद्दल सर्वंकष आणि परिपूर्ण विचार करून आपण आपण त्याबद्दलच्या आपल्या मतांना मांडले पाहिजे. त्रुटी असणारी माहिती स्वीकारणे आणि त्याचा उपयोग करून भावना भडकावणे हे दीर्घकालीन देशहितासाठी हानिकारक नव्हे का
खरेतर कलम ३७० बद्दल विविध प्रकारे आक्षेप घेतले जातात. यापैकीच सध्या एक १५ ते १७ मुद्यांचे म्हणणे social networking च्या माध्यमातून फिरते आहे. सध्याच्या लिखाणाला आपण त्याचाच आधार घेऊ. त्यामध्ये उल्लेखलेले काही मुद्दे योग्य आणि बरोबरही आहेत. परंतु त्या म्हणण्याचा एकत्र विचार करता त्याचा अर्थ हा अर्धसत्य आणि तपासून न घेतलेल्या गृहीताकांचा लागतो. त्यांची माहिती आपण सर्वांनी करून घ्यायला हवी.
पं. नेहरू यांची जम्मू-काश्मीर बद्दलची भूमिका स्वप्नाळू आणि आदर्शवादी होती. १९४७ सालच्या पाकिस्तानच्या जम्मू-काश्मीर वरील चढाईनंतर तो प्रश्न संयुक्त राष्ट्रात नेल्यामुळे त्याला आंतरराष्ट्रीय संदर्भ आले होते. अशा पार्श्वभूमीवर १९४९ साली जम्मू-काश्मीर ला तात्पुरत्या स्वरूपाचे कलम ३७० लावले गेले. १९४७ सालच्या युद्धानंतर जम्मू-काश्मीर राज्याचा काही भाग पाकिस्तानच्या ताब्यात राहिला. तेव्हा या संपूर्ण भागाला उर्वरित भारताशी जोडून घेण्याच्या न्याय्य प्रक्रियेचा भाग म्हणून या भागातील demographic बदल टाळण्यासाठी कलम ३७० चा विचार केला गेला. आज २०१४ सालापर्यंत कलम ३७० च्या स्वरुपात कोणतेही बदल आले नाहीत असे म्हणणे धाडसाचे ठरेल.
कलम ३७० बद्दलचा पहिला आक्षेप हा दुहेरी नागरिकत्वाच्या मुद्यावरून येतो. भारतीय संघराज्याने भारतीय नागरीकत्वाबाबत केलेल्या नियमांनुसार कोणत्याही व्यक्तीस संघ आणि राज्य अशी स्वतंत्र नागरीकत्वे मिळत नाहीत. परंतु कलम ३७० मुले मात्र जम्मू-काश्मीरचे स्वतंत्र नागरिकत्व प्राप्त होते. परंतु हे स्वतंत्र नागरिकत्व कधी मिळते  तर जम्मू-काश्मीरच्या राज्यघटनेत असे स्पष्टपणे नमूद केले आहे की ' जी व्यक्ती भारताची नागरिक असेल त्याच व्यक्तीस जम्मू-काश्मीरचे कायमस्वरूपी नागरिकत्व मिळेल '. शिवाय पाकिस्तानी नागरिकांना जम्मू-काश्मीरचे नागरिकत्व मिळण्याबाबत कोणताही उल्लेख कलम ३७० अथवा जम्मू-काश्मीरच्या घटनेत नाही. पाकिस्तानने १९४७ च्या युद्धादरम्यान व्यापलेल्या आणि १ मार्च १९४७ पूर्वी पाकिस्तानात गेलेल्या व्यक्तीस कायमस्वरूपी नागरिकत्व (परत आल्यानंतर) देता येते. या दुहेरी नागरिकत्वाचा खूप मोठं पश्चिम पाकिस्तानी निर्वासितांना बसला आहे.
कलम ३७० बद्दलचा दुसरा आक्षेप असं कि राज्यामध्ये उर्वरित भारतीयांना जमीन (किंवा स्थावर मालमत्ता) विकत घेता येत नाही. राज्यामध्ये अशा खरेदीसाठी राज्याचे कायमस्वरूपी नागरिकत्व असणे गरजेचे असते, हे खरे आहे. परंतु कलम ३७० मध्ये टप्याटप्याने जे dilution आणले गेले त्याचाच एक भाग म्हणून आज कोणत्याही व्यक्तीला lease वर जमीन घेता येते. शिवाय औद्योगिक वा व्यापारी कंपन्या, not-for-profit, non-governmental संघटना (नोंदणीकृत) व शैक्षणिक उपयोगासाठी जमीन विकतही घेता येते. त्यामुळे जमिनीच्या खरेदीवर बंधने आल्यामुळे जम्मू-काश्मीरचा औद्योगिक विकास होणार नाही असे म्हणणाऱ्यांनी पुन्हा एकदा कलम ३७० च्या बदललेल्या स्वरूपाकडे लक्ष दिले पाहिजे. महत्वाची गोष्ट अशी की जम्मू-काश्मीर राज्यात विकासाच्या संधींमध्ये अडथळा म्हणून कलम ३७० येत असेलही पण मुळात विकासाचे कोणते model या भागावर लावतो आहोत याचा प्राथमिकतेने विचार झाला पाहिजे.
कलम ३७० मुळे RTI सारखे कायदे जम्मू-काश्मीर मध्ये लागू नाहीत हे म्हणणे सपशेल खोटे आहे. कारण RTI लागू करणारे जम्मू-काश्मीर हे एक आघाडीचे राज्य होते. इ.स. २००४ मध्येच जम्मू-काश्मीर मध्ये RTI लागू झाला. १९८२ ला पंचायत निवडणुका झाल्या. त्यानंतर परिस्थिती बिघडल्यामुळे त्यात खंड पडला. परंतु आता मात्र स्थिती कमी तणावाची झाल्यानंतर ही प्रक्रिया पुन्हा सुरु करण्यात आलेली आहे.
RTI प्रमाणेच आणखी एक असत्य बाब म्हणजे तेथील महिलंवर शरिया लागू असण्याचे गृहीतक. जम्मू-काश्मीर मधील महिलांवर शरिया लागू करून त्यांच्यावर बंधने घातली जाण्याकडे आणि शरीयाचा उपयोग म्हणजे पर्यायाने भारतीय न्यायसंस्थेला बगल देण्याचे प्रतिक समजण्याकडे या आक्षेपाचा कल आहे. परंतु शरिया हा मुस्लीम कायदा आहे. शारीयाप्रमाणे निघणारे फतवे हे जम्मू-काश्मीर पेक्षा उर्वरित भारतातूनच अधिक दिसतात. शिवाय जम्मू-काश्मीरमध्ये शीख, हिंदू, बौद्ध महिलाही आहेत. त्यांच्यावर शरिया कसा लावावा  अर्धविधवांचा प्रश्न काश्मीर खोऱ्यामध्ये तीव्र आहे. नवरा जिवंत आहे तर कुठे आहे आणि मेला असेही ठामपणे म्हणता येत नाही अशा कात्रीत सापडलेल्या या महिलांसाठी पुनर्विवाहाची परवानगी कायद्यानुसार ७ वर्षांनी मिळत होती ती आता न्यायसंस्थेने ३ वर्षांवर आणली. एवढ्या संवेदनशील विषयातही जर भारतीय न्यायसंस्था निर्णय देत असेल तर इतर बाबतीतील अंदाज यावरूनच घेता येईल.
कलम ३७० ने जम्मू-काश्मीरमध्ये भारतीय संसदेचे अधिकारक्षेत्र कमी करून राज्य विधीमंडळाचे क्षेत्र वाढवले आहे. त्यामुळे कोणताही कायदा जम्मू-काश्मीर च्या विधिमंडळात मान्य झाल्याशिवाय तेथे लागू करता येत नाही. परंतु संसदेचे अधिकारक्षेत्र मर्यादित ठेवताना राष्ट्रपतींचे कार्य आणि अधिकारक्षेत्र वाढवले आहे. वेळोवेळी कलम ३७० मध्ये केलेय बदलांनुसार राष्ट्रपतींना अधिकाधिक अधिकार दिले आहेत.
राष्ट्रध्वजाचा आणि राष्ट्रीय प्रतीकांचा अवमान हा इतर कोणत्याही भागाप्रमाणेच जम्मू-काश्मीर मध्येही गुन्हा आहे. कलम ३७० त्यातून कोणतीही पळवाट देत नाही. मी माझ्या गेल्या १० वर्षांच्या फिरतीमध्ये तिरंग्याचा अपमान झालेला पहिला नाही. (आपणा सर्वांना कधी ना कधी एक e-mail मिळाला असेल ज्यात तिरंगा जळताना दाखवला होता. परंतु हा फोटो १९९३ सालचा आहे.) राष्ट्रध्वजाबरोबरीने गोष्ट येते ती राज्याच्या स्वतंत्र ध्वजाची. जम्मू-काश्मीर ला स्वतंत्र ध्वज आहे पण त्याचे महत्व राष्ट्रध्वजापेक्षा वरचढ नाही. श्यामाप्रसाद मुखर्जींच्या आंदोलनानंतर जम्मू-काश्मीरचा राज्याध्वज राष्ट्रध्वजाखालोखाल वापरला जातो.
कलम ३७० बद्दल टीका होत असताना आम्ही आम्हाला दिसणाऱ्या सर्वच प्रश्नांना एकाच मुळाशी आणून तर नाही सोडत आहोत ना हे पाहणे महत्वाचे. प्रश्न बहुआयामी असतात. त्यामुळे त्यांचा विचार एका गृहीत प्रवाहाच्या माध्यमातून करणे धोकादायक ठरू शकते. शिवाय कलम ३७० मधील त्रुटी आणि कलम ३७० रद्द करण्याची मागणी हि संवैधानिक नक्की असू शकेल. पण ती कोणाच्याही विभाजित अस्मितेशी जोडली गेलेली नसावी. कलम ३७० मुळे त्या राज्यातील नागरिकांचे होणारे नुकसान त्यांच्या लक्षात आणून देऊन स्वप्रेरीत बदलाचा विचार अधिक समतोल ठरेल. तरच तो राष्ट्र म्हणून एकात्म आणि एकजिनसी विचार होईल. अन्यथा विरोधासाठी विरोधाच्या ओढाताणीत आपापसातील दऱ्या वाढत जातील.
या पत्रात कलम ३७० बद्दलचा माझा वास्तविक विचार मांडला आहे. तरीही हा विषय लक्षात घेण्याच्या आणखीही काही पद्धती असू शकतात. त्या या पत्राला उत्तर म्हणून जरूर कळवाव्यात. चर्चा करून, समजून घेऊन या विषयाबद्दलची कृती अधिकाधिक विशिष्ट बनेल अशी खात्री वाटते.
पत्र सातवे: नेतृत्त्वाचे अवलोकन
काही दिवसांपूर्वी ऑफिसमध्ये सईद अली सहा गिलानींचा एक नातेवाईक भेटण्यासाठी आला होता. एप्रिलच्या दौऱ्यादरम्यान IT Seminar मध्ये काश्मीरमध्ये आणखी एक IT Company सुरू करण्यासंदर्भात बोलणे झाले होते. त्यामध्ये सहभागी होण्यासाठी तो चर्चेसाठी आला होता. तो स्वतः सध्या श्रीनगर मध्ये असतो; त्याचा एक भाऊ बेंगलोर आणि दुसरा दिल्लीमध्ये याच क्षेत्रात कार्यरत आहे. असेच काहीसे बोलणे चालू असताना कौसरचा SMS आला -
आणि लगेचच लाल चौकाच्या आसपास दगडफेकीच्या आणि लष्कराकडून होणाऱ्या लाठीचार्जच्या बातम्याही पाठोपाठ येऊ लागल्या. एप्रिलच्या दौऱ्याच्या दरम्यान जवळपास प्रत्येकाने लाल चौक शांत,सुरक्षित आणि सामान्य असल्याचा अनुभव घेतला होता. पण तो आता भास ठरावा असे अशांततेचे, अव्यवस्थेचे सावट लाल चौकात होते - जे TV वरून प्रत्येकाच्या घराघरापर्यंत; पेक्षाही मनामनापर्यंत पोहोचत होते…
आमच्या दोघांच्या चर्चेमध्ये हा विषय निघताच तो थोडासा अस्वस्थ झाला आणि मला म्हणाला की 'याच गिलानींचा एक मुलगा UK ला तर दुसरा Canada मध्ये आहे. अशा अस्थिर परिस्थितीत ते आणि त्यांचे कुटुंब कायमच सुरक्षित आहे. खरा करपतो तो सामान्य माणूस. आपल्या आप्तेष्टांना या चढउतारांपासून दूर ठेवून हे नेते. आपण ज्यांच्यामुळे नेते बनलो अशांच्या पोराबाळांना धोक्यात टाकतात, हा कोणता न्याय
पुढे तो असंही म्हणाला की एकीकडे अशी परिस्थिती असताना दुसरीकडे काश्मिरी तरुण दिशाहीन आणि ध्येयहीन आयुष्य जगात आहे. तरुणांच्या मनातील हीच अस्वस्थता त्यांना हिंसक कृतीकडे वळवताना दिसते अहे. या सर्वातून बाहेर पडून काश्मीरचा विकास साधायचा असेल तर त्यासाठी समाजपरिवर्तनाची गरज आहे. याच मुद्द्यावर आमचे बोलणे संपले, तो निघून गेला, पण माझे विचारचक्र सुरु झाले…
काश्मीरमध्ये सरकारबद्दल, सरकारी अकार्यक्षमतेबद्दल असंतोष आहे, चीड आहे. शोपियानच्या वेळी संपूर्ण काश्मीर बार आसोसिएशन ने भारतविरोधी पवित्र घेतला. Separatist नेत्यांच्या मनात भारत सरकारविषयी आणि आता न्यायपालिकेविषयी असणारी अढी नवीन नाही. पण या सरकारविरोधी भावनेमध्ये केवळ system विरुद्धचा राग समाविष्ट नाही तर त्यासोबतच 'आझादी' ची ओढ, आंतरराष्ट्रीय रस, दाबले गेल्याची भावना, आपल्याला फसवले गेल्याचा ग्रह, परिस्थितीविषयीचे सापेक्ष ज्ञान विवादास्पद मुद्दा असल्याने 'मानवाधिकार आयोगा' ची भूमिका आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे परकीय सरकार असल्याचा राग या आणि अशा अनेक गोष्टी परिणामकारक आणि परिस्थितीचा गुंता करण्यात समान हिस्सेदार ठरतात. शिवाय विरोधासाठी अहिंसक पद्धतीऐवजी कायमच हिंसक पद्धत वापरली जात असेल तर या गुंत्यामध्ये भरच पडते. भ्रष्टाचारी, पिळवणूक करणाऱ्या परकीय सत्ताधाऱ्यांविरुद्ध हिंसक आवाज उठवणे अपरिहार्य मानले जाते आणि त्यामुळे अशी परिस्थिती अधिक नाजूक बनते. म्हणूनच एखादी घटनाही संपूर्ण काश्मीरला क्षणार्धात अस्थिर आणि अशांत करू शकते.
दिल्लीच्या न्यायालयाने दोघा काश्मिरींना फाशीची शिक्षा सुनावल्यानंतर उमटलेल्या क्रिया-प्रतिक्रियांमधून उपरोल्लेखित सर्व घटक काश्मीरची परिस्थिती कधी घडवतात हे कोणाही अभ्यासकाला वेगळे सांगणे नको. पण काश्मीरची परिस्थिती कधीच ठोकताळ्यात बसवता येत नाही तशीच याहीवेळी ती दिलेल्या परिमापकांमध्ये मोजून मापून पाहता येणार नाही.
अलीकडेच लाल चौकामध्ये एका मोर्चादरम्यान झालेल्या दगडफेकीत बसमधून प्रवास करणाऱ्या एका ४० वर्षीय सरकारी कर्मचाऱ्याचा मृत्यू झाला - ज्याचा या मोर्चाशी कोणताही संबंध नव्हता. एरवी Army किंवा इतर फौजांकडून घेतलेल्या 'action' ची खरमरीत बातमी छापणाऱ्या Greater Kashmir ने या बातमीला मात्र फारसे महत्त्व दिले नाही. अर्थात या प्रसंगामुळे 'आम्ही प्रथम हिंसेचा मार्ग स्वीकारत नाही, लष्करी बळाच्या आणि सरकारच्या दबावाला आणि दडपशाहीला विरोध म्हणून आम्ही हिंसेचा मार्ग पत्करतो.' असे separatists कडून नेहमी केले जाणारे दावे फोल ठरले. पण या बातम्यांना ऊर्वरीत भारतातील आणि काश्मीरमधील माध्यमांकडून कशा प्रकारे मांडले जाते यावर सामान्य माणसाचे मत आणि ग्रह अवलंबून असतात. काश्मीरमधील अस्थिरता, ताणताणाव, हिंसा यांच्याबद्दल हिरीरीने coverage देणारे media वाले ज्या गोष्टीला खरे महत्त्व दिले पाहिजे त्याकडे सोयीस्कर काणाडोळा करतात. लोकांना जे आवडतं ते आम्ही छापतो / दाखवतो. या कारणापुढे लोकशाहीचा हा महत्त्वाचा आधारस्तंभ 'राष्ट्रीय हित', 'राष्ट्रीय विचार' यांना विसरत चालला आहे आणि माध्यमांची ही उदासीनता भारतामध्येच असेल तर मुळातच अलिप्तता जपणाऱ्या काश्मीर आणि काश्मिरींमध्ये असे विचार रुजवण्याचा प्रयत्नच अवास्तव नाही का
उर्वरित भारतामध्ये बव्हंशी सामान्य माणूस हा मध्यममार्गी असतो. त्याचे राजकीय विचार जहाल नसतात. पण काश्मिरी माणसाच्या राजकीय भावना सर्वाधिक तीव्र असतात. याचा एक परिणाम म्हणून समजाचे नेतृत्व म्हणून केवळ राजकीय नेत्यांकडेच पाहिले जाते. समाजसेवा,संशोधन,कला,क्रीडा अशा क्षेत्रातील व्यक्तींकडे समाजाचे नेतृत्व म्हणून पाहिलेच जात नाही. दुखः या गोष्टीचे की प्रत्येक राजकीय नेतृत्व हे संधीचा आपल्या फायद्यासाठी उपयोग,एखाद्या घटनेचे स्वार्थासाठी भांडवल, शिफारशी यातच गुरफटून राहते; आणि सामान्य माणूस त्याच्या विकासापासून एक तर लांब राहतो किंवा विघातक मार्गाने आभासी विकासाचा एक भाग बनतो. मग असे असताना काश्मीरचे काम विस्तारण्याबाबत विचार करताना विधायक राजकीय नेतृत्व घडवण्याच्या दृष्टीने प्रयत्न करण्याची गरज आहे का
अर्थातच कोणत्याही दीर्घकालीन कामासाठी priority ठेवणं नेहमीच महत्त्वाचं. पण काश्मीरमधली परिस्थिती इतकी विलक्षण आहे की क्षणाक्षणाला बदलते; इतकी की दौऱ्याच्यावेळी रात्री ११-११:३० पर्यंत फिरताना ज्या लाल चौकाला शांत पहिले होते, तोच लाल चौक एका मोर्चादरम्यान अवघ्या १५ मिनीटात रक्तरंजित होतो. रस्त्यावर उतरून घोषणा देणारे, अर्धसत्य सांगून चिथावणारे नेते अशावेळी मूग गिळतात आणि पुढच्या संधीची वाट पाहत डोळ्यावर कातडं ओढून गप्प बसतात, आझादीची भाषा बंद पडते…या चक्रातून बाहेर कसे पडायचे (या सगळ्या निराशेच्या काळ्या ढगाला सोनेरी किनार म्हणजे या प्रकारानंतर National Conference ने मोर्चा काढला, मोर्चाला प्रतिसादही चांगला होता. ज्यामध्ये दगडफेक थांबवून Separatists नी विकासात लक्ष घालावे अशी मागणी केली गेली . १९९६ नंतरचा हा अशा प्ररकारचा पहिला मोर्चा होता.)
म्हणूनच काश्मिरमधल्या नाजूक परिस्थितीतून तेथील सामान्य माणसाला बाहेर काढायचे असेल, विकासाकडे न्यायचे असेल तर ते सहभागातूनच साधता येइल. आपल्याभोवती परिस्थितीने आणि जाणीवपूर्वक विणल्या गेलेल्या कोशाच्या बाहेर पडूनच त्याला बाहेरच्या जगाची जाणीव होईल आणि निरपेक्ष विचार करता येइल. परंतु तो आजही ज्यांच्यामागे धावत आहे असे काश्मीरचे नेते एकांगी विचार करत आहेत का या विचारला सर्वसामान्यांचा पाठींबा मिळावा म्हणून विचारांमध्ये romanticism मिसळून परिस्थितीचा आभास निर्माण केला जात आहे का या विचारला सर्वसामान्यांचा पाठींबा मिळावा म्हणून विचारांमध्ये romanticism मिसळून परिस्थितीचा आभास निर्माण केला जात आहे का आणि असे असेल तर या परिस्थितीतून सामान्यांना बाहेर काढण्यासाठी, त्यांना सारासार विचार करून 'विवेकी' आणि 'प्रगल्भ' बनवण्यासाठी, विकासाकडे प्रेरित करण्यासाठी नेमके कोणत्या दिशेने प्रयत्न करावे लागतील
पत्र सहावे : मी आणि 'माझा' भारत
मी आणि 'माझा' भारत
'भारत माझा देश आहे...' शाळेत प्रतिज्ञा म्हणायचो तेव्हा कदाचित शब्दांमागचा अर्थ समजत नसेल...पण आजही रोज सकाळी ऑफिसमध्ये जातो आणि स्वत:लाच विचारतो की मी इथे का आहे रोज सकाळी ऑफिसमध्ये जातो आणि स्वत:लाच विचारतो की मी इथे का आहे गडचिरोली, सिक्कीम, आसाम, दांतिवाडा, शोपियान सारखी नावं आणि तिथली अस्थिर परिस्थिती 'माझ्या' भारतातली असूनही मी माझं करियर, माझं स्टेटस, माझी स्टॅबिलिटी यांनाच का कुरवाळत बसायचं गडचिरोली, सिक्कीम, आसाम, दांतिवाडा, शोपियान सारखी नावं आणि तिथली अस्थिर परिस्थिती 'माझ्या' भारतातली असूनही मी माझं करियर, माझं स्टेटस, माझी स्टॅबिलिटी यांनाच का कुरवाळत बसायचं पहिला 'मी' आणि दुसरा 'मी' यांमध्ये जमीन-आस्मानाचा फरक आहे. दुसरा 'मी' पणा म्हणजे संकुचित स्वार्थ आणि 'माझा भारत' म्हणजे स्वार्थाचा वाढता परीघ अपेक्षित आहे. माझ्या भारताला पोखरणार्या दहशतवाद, भ्रष्टाचारासारख्या प्रवृत्ती बघून माझं मन हळहळतं, सैद्धांतिक वाद घालतं आणि चहासोबत माझं भारतीयपण संपूनही जातं, असं का पहिला 'मी' आणि दुसरा 'मी' यांमध्ये जमीन-आस्मानाचा फरक आहे. दुसरा 'मी' पणा म्हणजे संकुचित स्वार्थ आणि 'माझा भारत' म्हणजे स्वार्थाचा वाढता परीघ अपेक्षित आहे. माझ्या भारताला पोखरणार्या दहशतवाद, भ्रष्टाचारासारख्या प्रवृत्ती बघून माझं मन हळहळतं, सैद्धांतिक वाद घालतं आणि चहासोबत माझं भारतीयपण संपूनही जातं, असं का जेव्हा या घटना वाचून, समजूनही कोणालाच उमजत नाहीत तेव्हा निराश वाटतं, चीड येते. कोणताही सर्वसामान्य 'मी' त्याविरोधात काही करायला धजत नाही; पण तरीही या गोष्टी बदलल्या पाहिजेत असे आग्रहाने म्हणतो. आजूबाजूच्या परिस्थितीकडे पाहून सगळे 'मी' अलिप्तपणे निरिक्षणे नोंदवतात, निष्कर्ष काढतात, समीक्षा करतात पण होणार्या अन्यायामुळे, बिघडत चाललेल्या परिस्थितीमुळे कोणीच पेटून उठत नाही, अस्वस्थ होत नाही...आणि तरी आम्ही बसतो आणि चढाओढीते 'राष्ट्रीय एकात्मतेची' चर्चा करतो. दिसणारे प्रश्न मनाला भिडत नसताना, अस्वस्थता वाटून कार्यप्रवण होण्याची इच्छाही होत नसताना ज्या राष्ट्राच्या एकात्मतेबद्दल आपण बोलतो, त्या राष्ट्राची नक्की कोणती मूर्ती आपल्या डोळ्यांसमोर उभी असते
एवढा अस्वस्थ होऊन लिहितो आहे याला दोन घटना कारणीभूत आहेत. एक म्हणजे आत्ता काश्मीरला गेलो असताना हुर्रियतचे दोन तरुण कार्यकर्ते भेटायला आले. अनेक प्रकारांनी त्यांनी हे मांडायचा प्रयत्न केला की काश्मीरवरचा भारताचा ताबा बेकायदेशीर आहे. रात्री १० ते १२:३० असा अडीच तास आमचा वाद झाला. दोघांनीही काश्मीरच्या इतिहासाचे दाखले देण्याचा प्रयत्न केला, पण दोघांपाशी असणारी माहिती अर्धवट होती. त्यामुळे त्यांना योग्य माहिती आणि घटनाक्रमाची जाणीव करून दिल्यावर दोघांनीही आपला अभ्यास कमी असल्याचे मान्य केले. त्यांच्याच बोलण्यात आलेला एक संदर्भ आपणासाठीही देतो-काश्मीरच्या भारतातील सामिलीकरणाबद्दल बोलताना जुनागढचे उदाहरण कायम दिले जाते. तसेच याहीवेळी या दोघांनी तशी तुलना केली. तेव्हा जुनागढची डेमोग्राफी, तेथील राजकारण व राजाची भुमिका विरुद्ध काश्मीरमधील डेमोग्राफी, गुलाम अब्बास चौधरी आणि शेख अब्दुल्ला यांची सत्तास्पर्धा, तसेच जम्मु काश्मीर राज्य म्हणजे केवळ खोरे नाही तर जम्मु, काश्मीर व लडाखचा भाग या वस्तुस्थितीची जाणीव करून त्यांच्या संख्येचे योग्य ते उत्तर त्यांना दिले.
मी आज आपणापैकी प्रत्येकाला हा प्रश्न विचारला की जर जुनागढबाबत भारताने घेतलेली भूमिका न्याय्य असेल तर काश्मीरबाबत पकिस्तानने घेतलेली भूमिका अन्याय्य कशी ठरू शकते -तर ९५% टक्के लोक या प्रश्नाचे उत्तर देवू शकणार नाहीत. कारण काश्मीरसारख्या देशाच्या सीमाप्रश्नांबद्दलही आपण वाफाळलेल्या चहासोबत गप्पा मारतो आणि आवड आणि ज्ञान वाढावे म्हणून पुस्तके वाचतो-बास -तर ९५% टक्के लोक या प्रश्नाचे उत्तर देवू शकणार नाहीत. कारण काश्मीरसारख्या देशाच्या सीमाप्रश्नांबद्दलही आपण वाफाळलेल्या चहासोबत गप्पा मारतो आणि आवड आणि ज्ञान वाढावे म्हणून पुस्तके वाचतो-बास पण हे प्रश्न आपल्या मनाला भिडत नाहीत. जेव्हा देशासमोरील प्रत्येक प्रश्न हा 'माझा प्रश्न' आहे असे वाटेल तेव्हाची अस्वस्थता तुम्हाला देशप्रश्नावर काम करण्यापासून परावृत्त होऊ देणार नाही.
दुसरी अस्वस्थ करणारी घटना बारामुल्लाच्या भेटीत समजली. अॅन्टी टेररीस्ट स्क्वॉड च्या मेजरशी चर्चा झाल्यावर बाकी गट पुढे गेला तेव्हा त्याने नुकतीच घडलेली एक घटना मला सांगितली. सोपोरला एका घरामध्ये दोन अतिरेकी लपले असल्याचे समजताच लष्कराने योग्य त्या कारवाईला प्रारंभ केला.आता आपण नक्कीच मारले जाणार हे समजल्यावर त्या दोघांनी शरणागती पत्करण्याची ईच्छा व्यक्त करून चर्चेसाठी लष्कराच्या एका कॅप्टनला आत बोलावले. एक कॅप्टन आणि एक जवान चर्चेसाठी आत जाताच दोघा अतिरेक्यांनी या दोघांचा जळा कापून त्यांना मारून टाकले, आणि ''अन्याय करणार्याला संपवून आम्ही आमचा जन्म सार्थकी लावला'' असे म्हणत स्वत:लाही संपवले...
पहिल्या आणि दुसर्या दोन्ही प्रसंगातून अधोरेखित करायचे आहे ते त्यांच्या ध्येयवेडेपणाला, अस्वस्थ वाटून कार्यप्रवण होण्याच्या त्यांच्या वृत्तीला, जे काही काम करतो आहोत त्याच्यावरच्या विश्वासाला आणि ते पूर्ण करण्याच्या जिद्दीला. आज अनेक संस्थांमार्फत युवा गटाचे संघटन करण्याचे महत्त्वाचे काम केले जाते.पण दु:ख या गोष्टीचे वाटते की त्यांच्यापैकी अगदी हातावर मोजता येईल इतक्याही तरुणांना प्रत्यक्ष प्रश्नाला भिडून काम करावेसे वाटत नाही; याचे कारण म्हणजे अंत:प्रेरणेचा अभाव -अजूनही मला भारत 'माझा' वाटतच नाही. जर 'एकात्म मातृभूमी' आपले ध्येय आहे असे आपण म्हणतो तर त्याप्रत आपण नक्की कसे पोहोचणार आहोतती खडतर वाटचाल करण्याची आपली तयारी आहे काती खडतर वाटचाल करण्याची आपली तयारी आहे का मी असे म्हणत नाही की हे ध्येय गाठण्यासाठी शस्त्र हातात घावं;पण मी फक्त वाचून सोडून देणार असेन , अस्वस्थ वाटूनही प्रत्यक्ष प्रश्नाला कोणीच भिडणार नसेल , परिस्थिती समजून घेऊन ती सुधारण्याचा प्रयत्न कोणी करणार नसेल तर 'एकात्म राष्ट्राचा विचार' निरर्थक आहे. खरे पाहता अशा प्रकारे अस्वस्थ होणारी मने म्हणजेच मागील पत्रात म्हटल्याप्रमाणे १००% समरस हो ऊन, १००% निष्ठेने काम करणारे कार्यकर्ते. असे कार्यकर्ते मिळत नाहीत, मने अस्वस्थ होत नाहीत म्हणजेच योग्य ध्येयप्रेरणा जागृत करताना आपण कमी पडत आहोत का
दौरा फक्त पाच दिवसांवर आहे. नियोजनावर शेवटचा हात फिरवताना मला अचानक २००१-०२ मध्ये काम करणार्या माझी आठवण झाली. कारण होते, राजौरी-पुलवामा भागांमधून येणाऱ्या काही बातम्यांचे. दहा वर्षांपूर्वी जेव्हा मी काश्मीरला जायचे निश्चित करायचो तेव्हा खरेतर अशा काही गोष्टी चालू असतील तर जावे किंवा न जावे असा प्रश्न पडायचा. वाटायचे की आपल्यावर सतत कोणीतरी लक्ष ठेवून आहे...अर्थात हे सगळे विचार बाजूला सारून मी जायचो आणि प्रत्येक वेळी नवीन काहीतरी शिकून परतायचो. आजचा विचार केला तर अशी अनिश्चितता मला वाटत नाही. कारण तेव्हा जाणवणारी अनिश्चितता ही 'अनामिका' ची होती, आणि आज त्या 'अनामिका'ला ओळख आहे हा प्रवासही मोठा विलक्षण आहे. अनेक जण काश्मीरच्या अनिश्चिततेचे घटक आहेत-टाळता न येण्याजोगे.या मधल्या काळात अनेक धडपडी करून त्यांना भेटलो, त्यांच्याशी बोललो. त्यामुळे आज त्या विविध अनामिकांना नावं, चेहरे आणि विचार आहेत. त्यांचे विरोधाचे मुद्दे, पद्धती, विचार याही माहिती झाल्या आहेत. त्यामुळेच आधीसारखी अनिश्चितता आज वाटत नाही. पण एक गोष्ट मात्र नक्की जाणवते, की दहा वर्षांपूर्वी minimum risk ची मक्तेदारी फक्त माझीच होती आणि आज त्या minimum risk मध्ये अजून १०-१२-१५ वाटेकरी आहेत; आणि ही वाढलेली जबाबदारी माझी आहे.
जबाबदारी वाढली की माणसाला समज येते, दुसऱ्या भाषेत प्रौढत्व येतं. पण हे प्रौढत्व कामामधून त्याचा प्राण काढून टाकणारे-अकाली तर नाही ना अशी शंका वाटते. प्रत्येक कामाच्या चार फेजेस असतात.
पहिल्या दोन अवस्थांमध्ये कामामध्ये सर्वाधिक गरज असते ती पॅशन आणि exploration ची; नवीन कल्पना, नवीन पद्धती शिकण्याची, समजून घेण्याची आणि बेधडक, बेफिकीर 'नव्या' चा शोध घेण्याची. मॅच्युरिटी फेज मध्ये कामाच्या स्थिरतेचा विचार होतो. आणि म्हणूनच त्याला प्रतिकूल असणारे सर्व घटक, सर्व संभाव्य धोके कमी करण्याचा प्रयत्न होतो. परंतु स्थिरतेमधूनच साचलेपणा येण्याची शक्यता असते. कामामधली पॅशन, इनोव्हेशन हरवून जाण्याची शक्यता असते; आणि मग उरतात त्या फक्त यांत्रिक गोष्टी. कामामधून या गोष्टी जाणं म्हणजेच कामाचा प्राण निघून जाणं; मग साहजिकच चौथ्या आणि शेवटच्या अवस्थेकडे वाटचाल सुरू होते- decline.
काश्मीरचं काम पहिल्या दोन अवस्थांमधून आता तिसर्या अवस्थेपर्यंत पोहोचत आहे. याच वेळी मला ती पहिली पॅशन हरवल्याची जाणीवही होते आहे. कारण risk minimize करताना नवीन धोके पत्करण्याची तयारी दाखवता येत नाही आणि मग नवीन काही गवसतच नाही. याआधी मी काश्मीरला जायचो तेव्हा प्रत्येक वेळी किमान एका नवीन माणसाला भेटायचो, जोडायचो. आताही मी नवीन माणसांना भेटतो पण आता भेटणारा नवीन माणूसही ओळखीतून आलेला असतो; मी जोडलेला नाही म्हणूनच शंका येते की स्थिरतेच्या नावाखाली माझ्यामधली आव्हाने पेलण्याची ताकद आणि ऊर्मी कमी होते आहे. अर्थात काश्मीरचे काम हे फक्त पॅशन वर चालू शकत नाही. ते तसे असते तर आधीच बंद पडले असते.
दुसरे म्हणजे गटाचे अनुभवविश्व आणि कमिटमेंट. गट 'ground zero situation' समजून घेण्यापासून आणि त्या प्रत्यक्ष अनुभवांपासून खूप दूर आहे. अशा प्रकारचे नवीन आणि बेधडक अनुभव मी घेतले म्हणूनच माझी अस्मिता, माझ्या भावना, माझी स्वप्नं, माझा विश्वास काश्मीरशी जोडला गेला. पण माझ्यामधल्या या १००% भावना नवीन गटामध्ये जशाच्या तशा १००% उतरवणार कशा पुढे-पुढे जाताना त्या हळूहळू कमी कमी तीव्र होत जाणे ओघानेच आले. म्हणूनच प्रत्येकाने असे अनुभव घेऊन ग्राऊंड झिरो समजून घ्यावे, कारण तरच कामावर १००% विश्वास आणि कामासाठी १००% पॅशनेट असलेले कार्यकर्ते मिळतील. असे कार्यकर्ते का गरजेचे पुढे-पुढे जाताना त्या हळूहळू कमी कमी तीव्र होत जाणे ओघानेच आले. म्हणूनच प्रत्येकाने असे अनुभव घेऊन ग्राऊंड झिरो समजून घ्यावे, कारण तरच कामावर १००% विश्वास आणि कामासाठी १००% पॅशनेट असलेले कार्यकर्ते मिळतील. असे कार्यकर्ते का गरजेचेतर काश्मीरचे काम हे प्रत्यक्ष परिस्थितीला हात घालणारे काम आहे. इथे पदोपदी निराशा आणि अविश्वासाचा सामना करावा लागतो-तोही दोन्हीकडचा-काश्मीरच्या लोकांच्या परिस्थितीकीय चौकटीमुळे त्यांचा आणि ऊर्वरीत भारताच्या पुस्तकी चौकटीमुळे त्यांचाही. म्हणूनच जो काही विचार घेऊन काम सुरू करणे आहे ते 'माझी गरज' म्हणून. मग हळूहळू दोघांनाही ती गरज आपली वाटेल आणि शेवटी त्या गरजेचे काश्मीरच्या गरजेत रूपांतर होईल. ही प्रक्रीया सोपी नाही आणि सहजही नाही. या वाटेवर फुलांपेक्षा काटेच जास्त आहेत. म्हणून काश्मीरचा कार्यकर्ता हा १००% निष्ठावान, स्वत:च्या कामावर १००% विश्वास असणारा पाहिजे. कारण या कामासाठी वेळ, आवड आणि सवडीनुसार काम हे गणित या आधी जुळले नाही अन यापुढेही जुळणार नाही. मग असे कार्यकर्ते मिळवायचे कसेतर काश्मीरचे काम हे प्रत्यक्ष परिस्थितीला हात घालणारे काम आहे. इथे पदोपदी निराशा आणि अविश्वासाचा सामना करावा लागतो-तोही दोन्हीकडचा-काश्मीरच्या लोकांच्या परिस्थितीकीय चौकटीमुळे त्यांचा आणि ऊर्वरीत भारताच्या पुस्तकी चौकटीमुळे त्यांचाही. म्हणूनच जो काही विचार घेऊन काम सुरू करणे आहे ते 'माझी गरज' म्हणून. मग हळूहळू दोघांनाही ती गरज आपली वाटेल आणि शेवटी त्या गरजेचे काश्मीरच्या गरजेत रूपांतर होईल. ही प्रक्रीया सोपी नाही आणि सहजही नाही. या वाटेवर फुलांपेक्षा काटेच जास्त आहेत. म्हणून काश्मीरचा कार्यकर्ता हा १००% निष्ठावान, स्वत:च्या कामावर १००% विश्वास असणारा पाहिजे. कारण या कामासाठी वेळ, आवड आणि सवडीनुसार काम हे गणित या आधी जुळले नाही अन यापुढेही जुळणार नाही. मग असे कार्यकर्ते मिळवायचे कसे तात्कालिक प्रश्नावर काम करणारा माणूस जोपर्यंत 'ग्राऊंड झिरो' ला सामोरा जात नाही तोपर्यंत चौकटीतून बाहेर येऊन उत्तरही शोधू शकत नाही...
आणि या सगळ्यांसोबतच महत्त्वाचा प्रश्न उरतो तो म्हणजे-काम अधिक आव्हानात्मक आणि कमी sustainable ठेऊन प्रत्यक्ष प्रश्नाला भिडायचे की उलट अधिक sustainable, सुरक्षित आणि दीर्घकालीन कामासाठी रचनात्मक पद्धती स्वीकारायची
पत्र चौथे:वर्तमानाच्या नजरेतून इतिहास....
काश्मीरचा तरुण आणि त्याची मानसिकता यांचा विचार करताना काही गोष्टी प्रकर्षाने जाणवतात. त्यांची सध्याची मानसिकता तयार होण्यामागे ज्या 'इतिहासाची' भूमिका आहे, तो इतिहास आपल्या दृष्टीने वेगळा आणि त्यांच्या दृष्टीने वेगळा आहे.आपल्यासाठी भलेही हा इतिहास १७ व्या, १८ व्या, १९ व्या शतकाचे दाखले देत असेल, पण सामान्य काश्मीरी तरुणासाठीचा इतिहास गेल्या २० वर्षांचाच आहे.
बिजबिहाराच्या युवक गटाबरोबरच्या एका बैठकीमध्ये तेथील सततच्या अस्थिर परिस्थितीबद्दलचा विषय निघाला. हे सगळे नक्की कशामुळे होते खरे कारण कायअसे विचारले असता त्यांनी एक घटना सांगितली. १९८५ साली (मकबूल बटच्या फाशीनंतर) बिजबिहारामध्ये एक जुलूस निघाला होता. त्यावर सुरक्षादलाकडून गोळीबार झाला, ज्यामध्ये ४० जण मारले गेले. त्यामुळे आज २०-२५ वर्षे वयाच्या तेथील तरुणासाठी हाच इतिहास आहे, की सैन्यदले आणि पर्यायाने भारत यांची काश्मीर व तेथील लोकांबाबतची भूमिका ही नकारार्थीच आहे. ज्या इतिहासाचे बाळकडू लहानपणापासून मिळते, तेच विचार मानसिकता घडवतात. १७ व्या, १८ व्या, १९ व्या शतकातील घटना,२०व्या शतकातील नव्या राजकीय प्रेरणा आणि चळवळी, शेख अब्दुल्ला, भारत, पाकिस्तान, ऊर्वरीत जग आणि काश्मीरचा वाढत गेलेला गुंता यांचा एकमेकांशी काय सबंध आहे हे सामान्य काश्मीरीला समजणे थोडेसे अवघड आहे; तेही विशेषत: मागील २० वर्षांमधील घडलेल्या घटना या जास्त प्रखर व प्रभावी असताना...
आज २१व्या शतकामधले आपण १७, १८, १९ व्या शतकातील घटनांची तार्किक सांगड घालण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा त्या काळातील साधने, माध्यमे, पद्धती, परंपरा या सगळ्यांचेच आकलन आणि अन्वयार्थ त्याच काळाच्या संदर्भाने लावला जातो काहा विचारार्ह प्रश्न आहे. ८५ पासूनच्या पुढच्या घटनांचा प्रभाव असणार्या काश्मीरी तरुणांचे भविष्य घडवताना याच घटनांच्या अनुशंगाने असणार्या स्वाभिमानाला, अस्मितेला आणि भावनेला धक्का न लावता हळूहळू दाखले देत देत त्याही आधीच्या भूतकाळात नेले पाहिजे. व्यक्तीची मानसिकता तयार होण्यात इतिहास नक्कीच महत्वाचा आहे. पण म्हणून दोन शतकांपूर्वी(शतकांपूर्वी का दशकांपूर्वीहा विचारार्ह प्रश्न आहे. ८५ पासूनच्या पुढच्या घटनांचा प्रभाव असणार्या काश्मीरी तरुणांचे भविष्य घडवताना याच घटनांच्या अनुशंगाने असणार्या स्वाभिमानाला, अस्मितेला आणि भावनेला धक्का न लावता हळूहळू दाखले देत देत त्याही आधीच्या भूतकाळात नेले पाहिजे. व्यक्तीची मानसिकता तयार होण्यात इतिहास नक्कीच महत्वाचा आहे. पण म्हणून दोन शतकांपूर्वी(शतकांपूर्वी का दशकांपूर्वी)इतिहासामध्ये *** असा अन्याय झाला म्हणून आत्ता आपण आंदोलन करत आहोत हे म्हणणे योग्य आहे का)इतिहासामध्ये *** असा अन्याय झाला म्हणून आत्ता आपण आंदोलन करत आहोत हे म्हणणे योग्य आहे का भूतकाळात घडलेल्या चुकांपासून धडा घेऊन भविष्य सुधारण्यासाठी वर्तमानात त्या चुका पुन्हा घडू नयेत म्हणून इतिहास शिकावा, आणि नेमकी याच द्रष्टेपणाची कमी आपल्यामध्ये आढळते.
उदाहरणच द्यायचे झाले तर ते इकॉनॉमिक ब्लॉकेड चे देता येईल. दोन वर्षांपूर्वी अमरनाथ जमीन हस्तांतरणावरून जम्मू-काश्मीरमध्ये विवाद उद्भवला होता. तेव्हा जम्मूहून काश्मीरला जाणार्या सर्व जीवनावश्यक वस्तूंचा पुरवठा आणि काश्मीरमधून विक्रीसाठी बाहेर नेल्या जाणार्या सर्व वस्तूंची वाहतुक जम्मूमधील लोकांकडून अडवून धरण्यात आली होती. अशाच प्रकारच्या एका घटनेला इतिहास साक्षी असूनही असे पाऊल उचलले होते. १९४७ साली पाकिस्तानने काश्मीरची अगदी अशीच अडवणूक केली होती. त्याचा परिणाम म्हणून राजा हरिसिंगचे मत पकिस्तानसाठी प्रतिकूल तर भारतासाठी अनुकूल बनले होते; आणि भारताच्या बाजूला जोडणारा रस्ता बांधण्याचे काम युद्धपातळीवर हाती घेण्यात आले होते. या घटनेतून काहीही न शिकता २००८ च्या ब्लॉकेडमध्ये आपली गरज दाखवून देण्याचा प्रयत्न केला आणि परिणामत: काश्मीरमधील नागरीक आणि व्यापार्यांनी 'मुजफ्फराबाद चलो' च्या घोषणा देत पाकव्याप्त काश्मीरकडे मोर्चा वळवला. (खरे पाहता पाकिस्तानात जाण्याच्या अनुषंगाने बनवण्यात आलेल्या घोषणा आंतरराष्ट्रीय दबावामुळे आझाद काश्मीरपुरत्या सीमित झाल्या होत्या.)
ज्या घटिताच्या आधारावर आपण तर्क लढवतो आहोत, त्यापासून काश्मीरी तरुण कोसो दूर आहे. आणि म्हणूनच या पायावर मांडलेले आपले पुढे जाण्याचे, सुधारणेचे विचार त्याच्यासाठी 'परके' ठरतात. म्हणूनच त्याच्या विश्वातील इतिहासाशी आपली ओळख असणे गरजेचे. कारण योग्य ऐतिहासिक संदर्भ समजण्यासाठी आणि तो तेथील तरुणांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी या ओळखीचा निश्चितच उपयोग होतो. तेव्हा आत्ताच्या परिस्थितीत काम करताना नक्की काय महत्त्वाचे- १७, १८, १९ व्या शतकात घडलेल्या घटनांचा प्रतिक्रीयात्मक संदर्भ की मागील २० वर्षांच्या इतिहासाच्या संदर्भाने 'सुधारणां' साठी कृती करताना मागच्या चुका पुन्हा घडू नयेत यासाठी केलेला अभ्यास आणि प्रयत्न...
आशा आणि नेतृत्वाच्या शोधतील काश्मीर खोरे


विघ्नहरी भालचंद्र देव | थिंक महाराष्ट्र!

विघ्‍नहरी भालचंद्र देव हे पुण्‍यातील चिंचवड येथील राहणारे. त्‍यांनी संस्‍कृतमध्‍ये वैदान्‍त आणि न्‍याय या दोन विषयांत एम. ए. पूर्ण केले असून त्‍यांनी एम.ए.बीएड.ची देखील पदवी मिळवली आहे. ते पुण्‍यातील एस.पी. कॉलेज आणि त्‍यानंतर डेक्‍कन कॉलेज येथे नोकरीला होते. त्‍यांनी त्‍यानंतर पुणे विद्यापिठात अध्‍यापक म्‍हणून काम केले. ते तेथून 1981 साली निवृत्‍त झाले. त्‍यांनी त्‍यानंतर चिंचवड येथील 'श्री मोरया गोसावी' देवस्थानात विश्‍वस्‍त पदाची धुरा सांभाळली. ते तेथे वीस वर्षे कार्यरत होते. विघ्‍नहरी देव हे पुण्‍यातील मॉडर्न हायस्कूलच्‍या प्रोग्रेसिव्ह एज्युकेशन सोसायटीचे अध्यक्ष आहेत.
सोशल मिडिआ अकाऊंटने रजिस्टर व्हा
अधिक संकेस्थळांसाठी इथे क्लिक करा..
लॉगिन करा ओनलाइन डोनेशन द्या
सर्व हक्क 'व्हिजन महाराष्ट्र फाउंडेशन'कडे राखीव | सौजन्य : अनन्या मल्टीटेक प्रायवेट लिमीटेड