द्रास : शब्दखूण | Maayboli

मायबोलीचे मोबाईल अ‍ॅप (अँड्रोईड + आयओएस) सर्वांसाठी उपलब्ध आहे.
You are here: मुख्यपृष्ठ /द्रास
'नारळीपौर्णिमेला आपण पॅंगॉन्ग लेक ला रात्र काढायची' या एका गोष्टीभोवती आमचा लेह-लडाखचा दौरा आखला गेला.'
पारंपरिक टूर्सप्रमाणे नुसतं स्थलदर्शन न करता,जमलं तर एखादा ट्रेकही करावा अशी योजना ठरली. द्रास ला जाईपर्यंत परिस्थितीनुसार सोयीने हलण्याचं देखील नक्की झालं. आणि आम्ही साधारण १३ जण लेह-लडाख च्या दौऱ्यावर जायला तयार झालो.
Read more about मुशकुव्हॅली, द्रास.
खुप वर्षां पासून मनी बाळगलेला एखादा मनसुबा जेव्हा कधी तडीस जातो.. तेव्हा मिळणारा आनंद शब्दात उतरवणे फार कठीण काम असते. जेव्हा केव्हा हिमालयीन ट्रेकिंगचा विषय निघायचा तेव्हा उसासे टाकण्या खेरीज मला काहिच करता येत नसे. अश्यातच एके दिवशी मायबोलीवर जिप्सी सारखा भटक्या भेटतो काय आणि हिमालयाच्याही पार... थेट लेह-लडाखची सफर घडते काय.. सगळच स्वप्नवत
उदंड देशाटन करावे ... लडाख ... भाग १६ (अंतिम) - सारांश ... अर्थात माझ्या मनातला ...
ही लेखमालिका आजच्या ह्या पोस्टने संपतोय. खरे सांगायचे तर ‘आता काही लिहायचे उरले नाही’ असे एकेठिकाणी वाटते आहे तर ‘हुश्श्श्.. झाले बाबा एकदाचे लिहून पूर्ण’ असेदेखील मनात आल्यावाचुन राहिलेले नाही. लडाखला बाईकवर जाउन येणे हे जितके परीक्षा पाहणारे होते तितकेच त्यावर लिखाण करणे सुद्धा परीक्षा पाहणारे होते. अर्थात माझे लिखाण वाचणे हे देखील तुमची परीक्षा पाहणारे होते बहुदा.. माझे इतके लांबलचक लिखाण खरच कित्ती वाचकांनी पूर्णपणे वाचले असेल काय माहीत.
Read more about उदंड देशाटन करावे ... लडाख ... भाग १६ (अंतिम) - सारांश ... अर्थात माझ्या मनातला ...
उदंड देशाटन करावे ... लडाख ... भाग ७ - ११००० फुट उंचीच्या लेहच्या पठारावर ...
Read more about उदंड देशाटन करावे ... लडाख ... भाग ७ - ११००० फुट उंचीच्या लेहच्या पठारावर ...
उदंड देशाटन करावे ... लडाख ... भाग ६ - फोटू-ला - श्रीनगर ते लेहच्या सर्वोच्च उंचीवर ...
आज होता मोहिमेचा चौथा दिवस. सकाळी ६ वाजता ठरल्याप्रमाणे सर्वजण द्रासवरुन लेहकडे कुच झाले. आज कारगीलमार्गे 'नमिके-ला' आणि 'फोटू-ला' असे २ पास फत्ते करत लेहच्या पठारावर उतरायचे होते. जम्मूपासून निघालेले आम्ही १५ वेडे अथकपणे ५०९ की.मी.चे अंतर पार करत आपल्या लक्ष्याकडे झेप घेत होतो. आजचे अंतर होते ३१९ की.मी. आणि हे अंतर आज आम्ही काहीही झाले तरी गाठणार होतोच. आज पुन्हा एकदा मी आणि अमेय साळवी सर्वात पुढे सुटलो. पहिले लक्ष्य होते द्रासपासून ५७ की.मी.वर असणारे कारगील.
Read more about उदंड देशाटन करावे ... लडाख ... भाग ६ - फोटू-ला - श्रीनगर ते लेहच्या सर्वोच्च उंचीवर ...
उदंड देशाटन करावे ... लडाख ... भाग ५ - अब तुम्हारे हवाले वतन साथीयों ...
"ईश्वर आणि सैनिक या दोघांचे आपल्याला संकटाच्या वेळीचं स्मरण होते. त्या संकटात मदत मिळाल्यानंतर ईश्वराचा विसर पडतो आणि सैनिकाची उपेक्षा होते."
Read more about उदंड देशाटन करावे ... लडाख ... भाग ५ - अब तुम्हारे हवाले वतन साथीयों ...
उदंड देशाटन करावे ... लडाख ... भाग ४ - 'द्रास'ला पोचता-पोचता ...
Read more about उदंड देशाटन करावे ... लडाख ... भाग ४ - 'द्रास'ला पोचता-पोचता ...
उदंड देशाटन करावे ... लडाख ... भाग ३ - ब्रिज तूटला... प्रवास खुंटला ...
आज होता मोहिमेचा दूसरा दिवस... आणि आजचे लक्ष्य होते 'द्रास - कारगीलची रणभूमी'. श्रीनगरपासून द्रास १६६ कि.मी. लांब आहे. तर त्या पुढे ५७ कि.मी. आहे कारगील. आजचा टप्पा सुद्धा तसा लांबचा होता. त्यात सर्वांनाच कालचा थकवा आज सकाळी जास्त जाणवत होता. ७ च्या आसपास सर्व उठले आणि आवरून सकाळी ७:३० वाजता सर्वजण न्याहारी करायला हजर होते. चहा आणि ब्रेड-बटर सोबत मस्तपैकी आलूपराठे सुद्धा हाणले. ड्रायवरला सकाळी ९ला हजर रहायला सांगीतले होते त्यावेळेला तो पोचला. गाड़ी लोड केली, सर्व बाइक्स् तपासल्या आणि रवाना झालो आजच्या लक्ष्याकड़े. द्रास-सोनमर्गकड़े जाणारा रस्ता 'दल सरोवर' पासूनच पुढे जातो.
Read more about उदंड देशाटन करावे ... लडाख ... भाग ३ - ब्रिज तूटला... प्रवास खुंटला ...
उदंड देशाटन करावे ... लडाख ... भाग २ - काश्मिर हमारा है ...
ठरल्याप्रमाणे दुसऱ्या दिवशी सकाळी ७ ला सर्वजण जम्मूहून श्रीनगरसाठी कुच झाले. अभि-मनाली, ऐश्वर्या-आदित्य, अमेय-कुलदीप, आशिष-उमेश आणि अमेय-दिपाली असे १० जण बाइकसवर तर साधना, पूनम, शोभित असे तिघे गाड़ीमध्ये बसले होते. हो.. हो.. तीच गाडी जी आम्ही जम्मूला पोचलो तेंव्हा यायला हवी होती; नशीब आज तरी तो उगवला. मी आणि शमिका पहाटेच मुंबईवरुन निघून श्रीनगरसाठी रवाना झालो होतो. पहाटे ६:३०च्या त्या फ्लाईटमध्ये चक्क 'अभिनेता नसरुद्दीन शाह' यांची भेट घडली. काही कामानिमित्त ते सुद्धा श्रीनगरला निघाले होते. न विसरता त्यांची स्वाक्षरी घेतली.
Read more about उदंड देशाटन करावे ... लडाख ... भाग २ - काश्मिर हमारा है ...
उदंड देशाटन करावे ... लडाख ... भाग १ - पूर्वतयारी ...
चंदन यांच्या 'अतुल्य भारत' मधील लेह-लडाख वाचत असताना लेह मधल्या ढगफुटीची बातमी आली आणि गेल्यावर्षी आम्ही काही जणांनी बाईकवरून जम्मू - श्रीनगर - द्रास - कारगिल - लेह आणि मग - सरचू - मनाली मार्गे दिल्ली असा १३ दिवसांचा प्रवास केला होता ते सर्व क्षण डोळ्यासमोरून तरळून गेले. आम्हाला वाटेमध्ये मदत करणारे ते लोक, लष्कराचे जवान, आम्ही लेहमध्ये जिथे राहिलो ते 'नबी'चे घर, त्याचे कुटुंब, आमचा ड्रायव्हर तेनसिंग हे सर्व सुखरूप असतील अशी मनाला खात्री आहे. लडाखवरील आलेली आपत्ती दूर होवो आणि तिकडे गेलेले सर्वजण सुखरूप असोत हीच प्रार्थना...
Read more about उदंड देशाटन करावे ... लडाख ... भाग १ - पूर्वतयारी ...
नवीन खाते उघडून मायबोलीकर व्हा
नवीन परवलीचा शब्द मागवा
स्थापना : गणेश चतुर्थी, सप्टेंबर १६, १९९६. प्रताधिकार १९९६-२०१८ मायबोली. सर्व हक्क स्वाधीन. वापराचे/वावराचे नियम


पुढे पाठ मागे सपाट | ऐसीअक्षरे

पुढे पाठ मागे सपाट
पुढे पाठ मागे सपाट
अडुसष्ट-एकोणसत्तरमध्ये मी एक मिश्रखतांचा कारखाना बांधला. आज चार-पाच कोटी किंमत होईल, पण तेव्हा बारा लाखांची इमारत होती. माझं पहिलंच स्वतंत्र काम; साडेचार महिनेच अनुभवाच्या बळावर मिळालेलं. आर्किटेक्टही साताठ वर्षांचाच अनुभव असलेले, पण अभ्यासू.
काम सरधोपट होतं. एका नव्वद फूट उंचीच्या टॉवरमध्ये मुख्य खत मिश्रण व्हायचं, त्याच्या एका बाजूला कच्च्या मालाचं आणि दुसऱ्या बाजूला तयार खताचं, अशी दोन पंधरा फूट उंच गोदामं होती. तीनही भागांवर लोखंडी कैच्यांचं आणि अॅसबेस्टॉस पत्र्यांचं छत होतं. सर्व लोखंडी कामांना एक एपॉक्सी (epoxy) नावाचा तेव्हा नवीन असलेला रंग होता साध्या रंगाच्या पाचपट महाग.
"इथे सल्फेट्स, फॉस्फेट्स वगैरे रसायनं असणार आहेत, लोखंडाला झपाट्यानं गंजवणारी. ही सहकारी संस्था आहे. मेन्टेनन्स नीट करणार नाहीत. आपण आपला गंज टाळणारा रंग वापरावा", आर्किटेक्ट मला म्हणाले होते. खरं होतं. स्थानिक लोक त्या प्रकल्पाला 'सालबेट' कारखाना म्हणायचे, सल्फेटचा अपभ्रंश", आर्किटेक्ट मला म्हणाले होते. खरं होतं. स्थानिक लोक त्या प्रकल्पाला 'सालबेट' कारखाना म्हणायचे, सल्फेटचा अपभ्रंश काम संपताना आर्किटेक्ट आणि मी मिळून एक मेन्टेनन्स मॅन्युअल बनवलं, देखरेख पुस्तिका म्हणा. पावसाळ्याआधी सर्व छपरं झाडून घेणं, पावसाच्या पाण्याचे पाईप आणि भूमिगत नाल्या साफ करून घेणं यांसोबतच एक जाड ठशातली सूचना होती : सर्व लोखंडकामाला दर तीन वर्षांनी जुना रंग खरवडून नवा एपॉक्सी रंग देणं
काम संपलं आणि मी इतर कामांकडे गेलो. हायवेनं, रेल्वेनं जाताना सोबत्यांना गर्वानं दाखवत असे, "हा उंच टॉवर मी बांधला
वीसेक वर्षं गेली आणि सरकारनं औद्योगिक इमारतींसाठी एक नवा नियम केला. जुन्या इमारतींची एखाद्या स्थापत्यशास्त्रज्ञाकडनं तपासणी करून घेऊन इमारत सुस्थितीत असल्याचं प्रमाणपत्र घेऊन ते दर पाचेक वर्षांनी सरकारात दर्ज करणं सक्तीचं केलं. माझे जुने 'मालक' एका तज्ज्ञाला घेऊन गेले, इमारत तपासायला. त्यानं प्रमाणपत्र तर दिलं नाहीच, उलट मधला उंच भाग पाडून नवी इमारत बांधायचा सल्ला दिला
इमारत बांधतानाचे 'मालकां'कडचे बरेच लोक निवृत्त तरी झाले होते, नाहीतर परलोकवासी तरी. लवकरच पेपरांमध्ये निविदा सूचना झळकल्या की उंच भाग सुरक्षितपणे पाडायचा आहे, त्याची किंमत सांगा, अशा. नव्या डायरेक्टरांपैकी एक माझे स्नेही होते. त्यांनी मला फोन केला, "तूच बांधलं होतंस, आता तूच पाडून दे इतरांना नीट जमणार नाही इतरांना नीट जमणार नाही
संभाव्य ठेकेदार, स्थापत्यशास्त्री, मालक-कंपनीचे संचालक, अशी एक 'साईट व्हिजिट' ठरली. स्थापत्यशास्त्री कॉलेजात माझ्यापुढे काही वर्षं असलेला, ओळखीतला होता. मला म्हणाला, "इथे मेन्टेनन्स झालेलाच नाही. सगळं लोखंड सडून गेलं आहे. पाहशीलच तू." मी शक्य तितक्या जवळ जाऊन पाहून आलो. मालक लोकांना विचारलं, "दर तीन वर्षांनी नवा एपॉक्सी रंग का नाही दिला
", स्थानिक संचालक म्हणाले.
 मला मी दिलेला रंग ओळखू येतो आहे, आजही
माझे स्नेही संचालक म्हणाले, "हं रंगाची बिलं दिली आहेत, पण रंग नाही दिलाय रंगाची बिलं दिली आहेत, पण रंग नाही दिलाय" आता या अंतर्गत वादात मी पडायचं कारण नव्हतं.
तर काही अपघात वगैरे न होता उंच भाग पाडला. लोखंडी वस्तूंची मूळ जाडी आठ मिलिमीटर आता दोनवर आली होती. पाऊण लोखंड त्या रसायनांनी 'खाऊन' टाकलं होतं पाडण्याचा खर्च रुपये सहा लाख
आता वेताळानं विक्रमाला विचारलेला प्रश्न विचारूया, "दोष कोणाचा" उत्तर दिलं नाही तर आपल्या डोक्याची शंभर छकलं होऊन आपल्याच पायांवर पडणार
हे आज आठवायचं कारण म्हणजे नुकताच पडलेला महाडजवळचा पूल. ब्रिटिशकाळातल्या मानकांप्रमाणे, स्टँडर्ड्सप्रमाणे ऐंशी-नव्वद वर्षांपूर्वी बांधलेला तो पूल. तो पडल्याच्या दुसऱ्या दिवशी मला चार फोन आले; तीन वार्ताहर मित्र, तर एक साधा मित्र. मला दोषारोपाची 'स्टोरी' होण्यात रस नव्हता. पेपरांमधले आणि वृत्तवाहिन्यांवरचे फोटोज मात्र बारकाईनं पाहत होतो.
तो होता दगडी खांबांचा, दगडी कमानींचा पूल. त्यात सडून जाईल असं लोखंड नव्हतं. दगडी कमानी तशा मजबूत असतात. शतकभरही सहज टिकतात. बरं, पुलाचा काही भागच पडला, तर काही भाग शाबूत आहे. मंत्री आणि अधिकारी सांगतात की काही जड वाहनं पावसाळ्याआधी पुलावरून नेऊन त्याची भार-वाहनाची क्षमता तपासून घेतली होती. ही चाचणी पुरेशी नाही असं माझं मत आहे.
दगडी कमान या रचनेचे काही अंगभूत गुणधर्म आहेत. ज्या भार-क्षमतेसाठी कमान डिझाईन केली जाते त्याच्या वीसतीस टक्के जास्त भार कमान सहज पेलू शकते, पण सर्वच कमानी त्यांना तोलणाऱ्या खांबांना इजा झाली तर सहज कोलमडतात. मुळात आजकालच्या तुळया नमुन्याच्या, बीम किंवा गर्डर तत्त्वाच्या डिझाइन्सपेक्षा कमानी आधार-खांबांवर वेगळ्या तऱ्हेचे भार टाकतात. त्या खांबांना नुसत्याच दाबत नाहीत, तर खांबांची वरची टोकं एकमेकांपासून दूर ढकलतात. म्हणजे खांबांमध्ये ताणही उत्पन्न होऊ शकतात. आणि दगडी खांब अशा ताणांच्या बाबतीत हळवे असतात.
यामुळे पूर्वी जेव्हा दगडी कमानींचे पूल लोकप्रिय असत तेव्हा दर पाचवा (किंवा चौथा, किंवा सहावा) खांब जास्त जाडीचा केला जाई. त्याला धारणस्तंभ (अॅबेट्मेंट पियर) म्हटलं जाई. अशा धारणस्तंभाच्या एका बाजूच्या कमानी कोसळल्या तरी दुसऱ्या बाजूच्या कमानी शाबूत राहात. महाड पुलाच्या फोटोंवरून खात्री देता येत नाही, पण बहुधा पडलेला भाग एका धारणस्तंभाच्या एकाच बाजूचा आहे. म्हणजे कमानींना काही झालं नव्हतं, तर त्यांना आधार देणारे काही खांब जायबंदी झाले होते, मुख्य धारेतले.
मग प्रश्न येतो की खांब का जायबंदी झाले
उपप्रश्न : खांबांची मजबुती का तपासली गेली नव्हती
वरून जड वाहनं गेल्यानं खांबांना इजा होणं अवघड असतं. कमानी ज्यादा वजनानं कोलमडूनही खांब वरून येणारा दाब सहज तोलू शकतात. खांबांना सहन होत नाहीत ती आडवी बलं. तशी बलं झेपायला खांबांचे सर्व दगड एकमेकांशी नीट जोडलेले हवे असतात. त्यांच्यात भेगा-फटी मुळीच नको असतात.
तर वरून जड वाहन नेण्यानं खांबांची उभा दाब सहन करायची क्षमताच फक्त तपासली जाते. आडवे दाब देण्याची पद्धतच उपलब्ध नाही त्याऐवजी दगडा-दगडांमधले सांधेच केवळ सतत तपासत, दुरुस्त करत राहावं लागतं. थोडक्यात म्हणजे खांबांना 'मेन्टेनन्स' लागतो
आणि असा मेन्टेनन्स, अशी डागडुजी करण्यात आपण भारतीय खूपच कमी पडतो. आपली गैरसमजूत असते की मी बांधलेलं माझ्या नातवंडांपर्यंत 'आपोआप' टिकेल. यामुळे आपण मेन्टेनन्सवर सातत्यानं दुर्लक्षच करतो. आणि हे खाजगी इमारतींपेक्षा सार्वजनिक बांधकामांत अर्थातच दिडीदुपटीनं खरं ठरतं.
आणि महाडजवळचा पूल याबाबतीत जास्तच हळवा होता. अगदी क्रमांक देऊन मला सुचणारी कारणं नोंदतो.
(१) पूल कमी लांबीच्या नदीवर आहे. अशा नद्या पुरानं झपाट्यानं फुगतात आणि पाऊस थांबताच पूर झपाट्यानं ओसरतात. मधल्या काळात अत्यंत वेगानं पाणी खांबांच्या दगडांमधले सांधे 'कोरत' असतं, ज्यात एक 'कॅव्हिटेशन' नावाची तांत्रिक बाब कळीची असते. जास्त लांबीचे नद संथपणे पुरावर येतात, आणि त्यांचे पूर सावकाशीनं उतरतात.
(२) सह्याद्रीवरची अमानुष जंगलतोड अशा पुरांना भलताच वेग देते. जंगलांवर पडणारं पाणी पानं-फांदोऱ्यातून ठिबकत सावकाश जमिनीवर पोचतं. उलट बोडक्या जमिनीवरचा पाऊस ताबडतोब वाहायला लागतो. जंगलतोड उर्फ पर्यावरणाचा ऱ्हास असा अनेक अंगांनी धोकादायक असतो. आपल्या गेल्या अनेक दशकांचा 'विकास' असा पर्यावरणाच्या छाताडावर नाचतच झालेला आहे.
(३) सागरतीराजवळचं हवामान आणि पाणसाठे इतर जागच्या हवापाण्यापेक्षा जास्त क्षारयुक्त, जास्त रसायनयुक्त असतात. यामुळेच सुमारे पाव शतकापूर्वी 'इंडियन रोड्स कांग्रेस' या तांत्रिक संघटनेनं सागरतीरावरच्या पुलांच्या डिझाईन्ससाठी जास्त कडक प्रमाणकं, स्टँडर्ड्स घडवली. ही आज IRC-SP33, म्हणजे 'इण्डियन रोड कॉंग्रेस : स्पेशल पब्लिकेशन नं.33' या नावानं ओळखली जातात. महाड पूल अर्थातच ही स्टँडर्ड्स घडण्याआधीचा आहे.
(4) महाड पूल रचला जात असतानापेक्षा आजची वाहनं जास्त जड आणि जास्त वेगवान आहेत. वीसेक वर्षांपूर्वी बहुतेक ट्रक्स दोन आंसाच्या, अॅक्सल्सच्या असत; पुढच्या आंसावर दोन टायर तर मागच्यावर चार, हे सामान्य रूप होतं. आज हायवेवर असं वाहन दिसलं तर मी दचकतो, जसा अँबॅसडर-फियाट ही वाहनं पाहूनही दचकतो तसाच आज बहुधा तीन आंस-दहा टायर हे सामान्य रूप आहे, आणि चार आंस-चौदा टायरही आश्चर्याचे नाहीत. वाहनांचा सरासरी वेगही वाढला आहे, कारण रस्ते जास्त रुंद आणि सरळ होत आहेत. या बदलत्या वाहतुकविश्वात पंचवीस वर्षांपूर्वीचे पूलही झपाट्याने कालबाह्य होत आहेत. महाड पूल तर सुमारे नव्वद वर्षांपूर्वीचा आहे. तिथे नवाही पूल आहे, तेव्हा जुना पुरत नाही हे सार्वजनिक बांधकाम इंजिनीयर्सना जाणवलेलंही आहे
ही चार ठोक कारणं तांत्रिक आणि 'विकासा'शी निगडित आहेत. पण त्यांमधून एक गोष्ट स्पष्ट होत नाही, की मेन्टेनन्स-डागडुजी का नीटशी होत नाही
गेल्या काही दिवसांत गरजेइतके न्यायाधीश नाहीत, गरजेइतके पोलीस नाहीत, वगैरे मुद्दे चर्चेत आहेत. गरजेइतके वनरक्षक नाहीत म्हणून अवैध शिकार आणि जंगलतोड थांबवता येत नाही, हेही अधूनमधून विदर्भात ऐकू येतं. हो, उर्वरित महाराष्ट्रात गरजेइतकी वनंच नाहीत
गरजेइतके चांगले शिक्षक नाहीत, म्हणून 'तदर्थ' उर्फ अॅड हॉक् शिक्षक नेमावे लागतात.
तर काय, गरजेइतके एंजिनीयर्सही नाहीत बरं, आजचे एंजिनीयरिंग अभ्यासक्रम, विशेषतः स्थापत्य शाखेचे, हे डागडुजी हा शब्दच जाणत नाहीत. नेपोलियनच्या शब्दकोशात जसा 'अशक्य' हा शब्द नव्हता, तसा आजच्या सिव्हिल एंजिनीयरिंगमध्ये 'मेन्टेनन्स' हा शब्द नाही
अभ्यासक्रम समाजाच्या गरजा तपासून ठरवले जात नाहीत. यामुळे पुढेही डागडुजी अभ्यासक्रमांमध्ये सहज येणार नाही. जाताजाता नोंदतो की आय.आय.टी. पवईच्या सर्व पन्नासेक वर्षांपूर्वीच्या इमारतींची गंभीर आणि महागडी डागडुजी केली जात आहे; पण ती आय.आय.टी.च्या अभ्यासक्रमात नाही. म्हणजे आपला स्वातंत्र्यापासून अगदी आजपर्यंतचा 'विकास' हा 'आंधळं दळतंय, कुत्रं पीठ खातंय' या प्रकारचा आहे. तो मुळीच टिकाऊ नाही, कारण टिकाऊपणाला विचारी डागडुजी लागते, पुलांपासून अभ्यासक्रमांपर्यंतची.
आपला देश गरीब आहे. रस्ते, पूल, धरणं, कालवे, इमारती या महागड्या संसाधनांना एकदा घडवून मग वाऱ्यावर सोडून देणं कसं परवडेल तेव्हा डागडुजी हवीच. मग तिचा खर्च किती धरावा
यंत्रांमध्ये डागडुजीच्या खर्चासारखा एक घसारा, डिप्रीसिएशन म्हणून प्रकार असतो. पुढे यंत्र बदलावं लागेल म्हणून आजपासूनच त्याची सोय करण्याचा हा प्रकार. यंत्रांमध्ये वर्षाला वीस टक्के किंवा जास्त घसारा धरायची पद्धत आहे. इमारतींमध्ये हे प्रमाण दोन-तीन टक्के धरायची पद्धत आहे.
मग सार्वजनिक बांधकाम खात्याच्या बजेटात तीन टक्के डागडुजीसाठी ठेवायचे का नाही आजवरच्या पूल, रस्ते, धरणं, कालवे, इमारतींवरच्या केलेल्या खर्चाच्या तीन टक्के धरावे लागतील. तो खर्चही जेव्हा रचना बांधल्या तेव्हाचा धरून चालणार नाही, तर आज ती रचना बांधायला किती खर्च येईल ते पहावं लागेल.
उदाहरण देतो. मी खतकारखाना बारा लाखांत बांधला. आज तो उभारायला चार-पाच कोटी लागतील. म्हणजे आज डागडुजीसाठी खर्च वर्षाला बारा-पंधरा लाख धरायला हवा माहीम कॉजवे हा पूल लेडी जमशेट्जींच्या देणगीतून बांधला तेव्हा अडीच लाखांचा होता. म्हणूनच त्यावरून जाणाऱ्या रस्त्याला आजही लेडी जमशेटजी रोड म्हणतात. आणि आज तसा पूल बांधायला कमीत कमी शंभर कोटी रुपये लागतील. त्याच्या डागडुजीसाठी आज वर्षाला तीनेक कोटींची सोय करणंच इष्ट आहे
तर कोणीतरी बसून सरकारी स्थावर मालमत्तेच्या आजच्या खर्चाचा अंदाज काढावा लागेल. त्याचा दोनतीन टक्क्यांचा मेन्टेनन्स-डागडुजी खर्च किती ते ठरवावं लागेल. हे दरवर्षी करावं लागेल. मेन्टेनन्स खर्चात भ्रष्टाचाराच्या शक्यता खूप असतात, तेव्हा एक दळ खर्च करणारं, एक दळ खर्च अनाठायी होत नाही ना ते तपासणारं, असं उभारावं लागेल.
एक पहा, जुन्या दगडी बांधकामाच्या बारीकशाही भेगा-फटींमध्ये वाऱ्यानं बिया जातात. वड-पिंपळ या प्रचंड वृक्षांच्या बियाही खसखशीच्या दाण्यायेवढ्या किंवा लहान असतात. आज नखाएवढी दोन पाने एखाद्या फटीतून उगवली तर वर्षभरात दगड उखडवेल असं फुटाभराचं झाड होतं. महाड पुलात अशी झाडं होती. ती नुसती छाटून चालत नाही, तर ती पुन्हा वाढू नयेत म्हणून त्यांना रसायनांनी मारावं लागतं खूप झाडं होती, आणि "आम्ही झोपाळे लावून ती मारली", असं सांगून बिलं लावली जातील. त्यावर काटेकोर, जबाबदार 'गुणवत्ता नियंत्रण' लागेल. यासाठी गैरसरकारी एन्जीओ संस्था वापरण्याचाही विचार करता येईल.
हे सारं करायची मानसिक तयारी, त्या तयारीनं घडलेली प्रशासकीय यंत्रणा, असं सारं लागेल. ते न करता केलेला 'विकास' हा नेहेमीच पुढे पाठ, मागे सपाट नमुन्याचा राहील.
दोषारोपांपेक्षा दोषनिवारण नेहेमीच फार फार अवघड असतं
खणखणीत लेख. या अंकातील
खणखणीत लेख. या अंकातील वाचलेल्या लेखनातील हा पहिला लेख जो खूप आवडला.
शेवटचं वाक्य नवं नाहीच पण लेखाच्या पार्श्वभूमीवर नव्याने वाचतोय असं वाटावं इतक्या ताकदीने आलं आहे.
लव्ह अ‍ॅड लेट लव्ह
दोषारोपांपेक्षा दोषनिवारण नेहेमीच फार फार अवघड असतं
अगदी अगदी एका वाक्यात लेखाचे सार
दुरुस्ती, देखभाल यासारख्या संकल्पना कालबाह्य ठरत आहेत.
सिव्हिल इंजिनीयरिंगमधील उणीवांना अधोरेखित करणारा सुंदर लेख.
रस्ते आणि रस्त्यावरील पूलांच्या संबंधी टिप्पणी करत असताना हेन्री पेट्रोस्की पायाभूत सोई सुविधांतील उणीवाकडे आपले लक्ष वेधू इच्छितात.
लेखात अधोरेखित केल्याप्रमाणे आपण कुठल्याही इंजिनीयर्ड उत्पादनाच्या देखभालीसाठी निधीच उपलब्ध करून देत नाही, हीच शोकांतिका आहे. जॉन के गालब्रेथ भारतात राजदूत म्हणून आल्यानंतर ते दिल्लीतील सार्वजनिक इमारती बघत होते. इमारत बांधण्यासाठी प्रचंड प्रमाणात पैसा ओतला जातो. परंतु देखभालीसाठी शून्य म्हणून त्यांनी हळहळ व्यक्त केली.
मिलिटरी इंजिनियरिंगमध्ये एके काळी कुठल्याही प्रॉडक्टसाठी RAM-D (Reliability, Accessibility, Maintainability – Dependability) चा आग्रह धरला जात होता. परंतु आता use it – throw it ही संस्कृती मूळ धरत असल्यामुळे maintenance-free हा मंत्रच जपला जात आहे. त्यामुळे दुरुस्ती, देखभाल यासारख्या संकल्पना कालबाह्य ठरत आहेत.
तांत्रिक सल्ला देणाय्रांना हाकलुन देतात आणि कंत्राटे योग्य व्यक्तिस देणे हे महत्त्वाचे असते.मग तो आणखी योग्य व्यक्तिस उप कंत्राट देतो.नोकरदार अभियंत्याना बाटलीभर शाइ ओतून सह्या करण्याचे काम दिले जाते. आपलं काम ब्वोटाला शाइ लावून घ्यायची अन गपचीप बसायचं सा वर्सं.
अदितीने (का अन्य कोणी) या
अदितीने (का अन्य कोणी) या लेखाचा नात्यासंदर्भात असणारा आशय "संपादकीयमध्ये" सूचित केलेला आहे पण तरी मला हा लेख झेपला नाही.
बनवणं सोपं सांभाळणं कठीण, असा अर्थ फक्त इमारती, वास्तूंसाठीच लागू पडतो असं नाही.
(अवांतर - ऐसीच्या कुठल्याही अंकातले संपादकीय आणि ऋणनिर्देश मी लिहिलेले नाहीत. कृपया हे आरोप माझ्यावर करू नयेत.)
सांगोवांगीच्या गोष्टी म्हणजे विदा नव्हे.
बनवणं सोपं सांभाळणं कठीण, असा
बनवणं सोपं सांभाळणं कठीण, असा अर्थ फक्त इमारती, वास्तूंसाठीच लागू पडतो असं नाही.
होय करेक्ट तेच संपादकीय वरुन कळलं पण .... संपादकीयमध्ये नसतं सांगीतलं तर बिलकुलकळलं नसतं.
कृपया हे आरोप माझ्यावर करू नयेत.
डोळ्यांत अंजन घालणारा लेख आहे. पण डोळे बंदच करुन बसायचे म्हटले तर हे अंजन डोळ्यांत पोचणार कसे  राजकीय नेते हा लेख थोडाच वाचणार आहेत
संगीतकार शंकर (जन्म : १५ ऑक्टोबर १९२२)
जन्मदिवस : लॅटिन कवी व्हर्जिल (इ.स.पूर्व ७०), शास्त्रज्ञ टॉरिचेल्ली (१६०८), तत्त्वज्ञ नित्शे (१८४४), लेखक पी. जी. वूडहाऊस (१८८१), रसायनशास्त्रज्ञ आणि लेखक सी. पी. स्नो (१९०५), अर्थतज्ञ जॉन केनेथ गॅल्ब्रेथ (१९०८), लेखक मारिओ पुझो (१९२०), संगीतकार शंकर-जयकिशन जोडीतील शंकर (१९२२), लेखक इटालो कॅल्व्हिनो (१९२३), नाट्यसमीक्षक गो. रा. जोशी (१९२३), कवी नारायण सुर्वे (१९२६), तत्त्वज्ञ मिशेल फूको (१९२६), माजी राष्ट्रपती व शास्त्रज्ञ डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम (१९३१), बासरीवादक एन्. रमणी (१९३४), वार्ताहर, माध्यमचालक प्रणय रॉय (१९४९), सिनेदिग्दर्शिका मीरा नायर (१९५७), टेनिसपटू एलेना दिमेन्तिएव्हा (१९८१)
मृत्युदिवस : सम्राट अकबर (१६०५), साहित्यिक सूर्यकांत त्रिपाठी उर्फ 'निराला' (१९६१), संगीतकार कोल पोर्टर (१९६४), नोबेलविजेते शास्त्रज्ञ कॉनरॅड एमिल ब्लॉक (२०००), लोकनाट्यकार आणि साहित्यिक वसंत सबनीस (२००२)
वर्धापनदिन : एडिसन इलेक्ट्रिक लाईट कंपनी (१८७८), ब्लॅक पॅन्थर पार्टी (१९६६)
१७८३ : बलूनद्वारे मानवाचे पहिले हवेत प्रक्षेपण.
१८९४ : युरोपातला ज्यूद्वेष चव्हाट्यावर आणणाऱ्या ड्रेफ्यूस प्रकरणात फ्रेंच सेनेतला ज्यू अधिकारी अल्फ्रेड ड्रेफ्यूसला खोट्या हेरगिरीच्या आरोपाखाली अटक.
१९१७ : महिला गुप्तहेर माताहारीला गोळ्या घालून देहदंड.
१९३२ : टाटा एअरलाइन्सचे (नंतरची एअर इंडिया) पहिले विमानोड्डाण.
१९५६ : फोर्ट्रान संगणकभाषेचा वापर सुरू.
दिवाळी अंक - २०१५
भा. रा. भागवत विशेषांक
नवीन संकेताक्षरासाठी विनंती करा.
सध्या कोण कोण आलेले आहे
सध्या 4 सदस्य आलेले आहेत.
ऐशा रसां ऐसे रसिक...
ऐसीअक्षरे संस्थळाची उद्दिष्टे - मार्गदर्शक तत्त्वे - धोरणे


किरण नगरकर मुलाखत : भाग २ । मिथकं आणि समकालीन वास्तव | ऐसीअक्षरे

किरण नगरकर मुलाखत : भाग २  मिथकं आणि समकालीन वास्तव
किरण नगरकर मुलाखत : भाग २  मिथकं आणि समकालीन वास्तव
ऐसी : आज आपण 'बेडटाईम स्टोरी' ह्या तुमच्या नाटकापासून सुरुवात करू. वास्तव किंवा सत्य काय आहे, याकडे मिथकामधून बघण्याचा तो एक इंटरेस्टिंग प्रयत्न आहे. त्याच्या प्रस्तावनेत तुम्ही म्हटलंय, (व्हिएतनाम युद्धाच्या काळात) मी जेव्हा 'टाईम' आणि 'न्यूजवीक' वाचत होतो; नंतर मी जेव्हा हो चि मिन्ह आणि चे गव्हेराबद्दल वाचलं तेव्हा माझ्या डोळ्यांवरची झापडं उडाली. नाटक लिहिण्यामागची ती प्रेरणा होती, असं तुम्ही म्हणाला आहात.
नगरकर : त्यातला माझा राग सर्वप्रथम माझ्यावरच आहे. माणसानं अज्ञानात किती राहायचं, याला सुमार असला पाहिजे त्याबद्दल आलेली ती प्रतिक्रिया होती.
आता ह्या नाटकाविषयी बोलायचं तर, मला अत्यंत वाईट वाटतं. माझ्या मते हे नाटक अतिशय रेलेव्हंट आहे. पुण्या-मुंबईत, महाराष्ट्रातल्या इतर गावांमध्ये, भारतामध्येही, कोणालाही असं वाटलं नाही की हे नाटक करावं. आता जे आपल्या देशात आणि परदेशात जे सुरू आहे, त्यात या नाटकाचं महत्त्व आहे. आपण सगळे शुद्धीत आहोत का कोमात गेलो आहोत, असा प्रश्न आहे.
मला आधी नाटकातल्या 'एकलव्या'बद्दल बोलायचं आहे. उदाहरणार्थ, दलित किंवा आदिवासींनी त्या नाटकाचा पहिला अंक कधीही कसा वाचला नाही खरं तर त्याचं महत्त्व माझं मलाच बरंच उशिरा समजलं. त्यात एक टाळीचं वाक्य आहे, आणि ते चांगलंच आहे, पण त्याच्या पल्याड कुणी गेलेलं नाही.
एकलव्याची गोष्ट कोणी तरी आई, आजी, वडलांनी सांगितली असेल; मला कोणी पहिल्यांदा सांगितली, हे मलाही आठवत नाही. ती कथा सांगितली जाते ती गुरू-शिष्य परंपरा असावी, ती अशी असावी हे सांगण्याकरता. पण त्यात कुणाच्याही हे लक्षात येत नाही की एकलव्य संपूर्णतः स्वयंप्रकाशी, self-made होता. हा खूप मोठा विषय आहे.
दलितांकडे बघण्याची आपली दृष्टी तुच्छतेची असते. आपण फक्त बोलतो - 'बोलाची कढी बोलाचा भात'. एकलव्य किती थोर माणूस होता, याकडे आपण बघितलेलंच नाही. तो गुरूशिवाय, गुरूच्या पलीकडे जाऊ शकला. अर्जुन अप्रतिम धर्नुधर असेल, त्याबद्दल शंका नाही; पण त्याचं एक कारण असं की त्याला अप्रतिम गुरू होता. एकलव्याला कोणीच नव्हतं. त्याच्याकडे फक्त मूर्ती होती, तिनं त्याला काहीच शिकवलं नाही, तो आपला आपण शिकला. हा एक मुद्दा झाला. पण, दलित आणि आदिवासींशी आपण फार घाणेरडे वागलो आहोत. नक्षलवादी म्हणून आपण त्यांच्यावर वाट्टेल ते अन्याय करतो. त्यांनी नक्षलवादाकडे वळण्याचं कारण आपण आहोत. त्यांची भूमी आपण बळकावली, त्या बायकांवर बलात्कार केले, त्यांना जगण्याची मुभाच दिली नाही आपण.
निवडणूक आली की दलितांची आठवण होते. आदिवासींची तेवढीही आठवण नाही. दलितांशी आपण कोणीही सरळ बोलू शकत नाही. त्यांनाही बहुतेक जाणीव आहे की खरं न बोललेलं बरं आहे. 'एकलव्य' नाटकात मी त्यांच्या वतीनं लिहिलं आहे, पण याची त्यांना जाणीवच नाहीये.
आंबेडकर हा थोर माणूस. निःसंशय. तसे नेहरू आणि गांधीही; मतभेद होणं गरजेचं असतं, त्याचा फायदा होऊ शकतो असं त्यांचं म्हणणं होतं. थोडं धार्ष्ट्यानं बोलायचं तर तसं माझंही मत आहे. आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला खरा, पण दलितांनी धर्मांतर केल्यावरही आंबेडकरांनाही देव करण्याचा प्रयत्न केला. हे तर धर्मांतराच्या हेतूलाच विरोध करणारं आहे. कारण, बुद्धानं देवाचा संदर्भ कधीच घेतलेला नाही. आपण सगळेच हे विसरतो.
आपण दलितांना पिढ्यान्‌पिढ्या वाईट वर्तणूक दिलेली आहे. आरक्षणाची आवश्यकता मला समजते. पण, आता स्वातंत्र्य मिळून सत्तर वर्षं होत आली. दलितांचे पुढारी आणि त्यांच्याबद्दल अत्यंत सहानुभूती बाळगणाऱ्या लोकांची हे मांडण्याची हिंमत आहे का, की आता आपण एकलव्याला आपलं दैवत मानूया. तो जसा स्वयंप्रकाशी होता तसं आपण बनायचं का स्वतःच्या पायावर उभं राहायचं आणि हे सगळे किरण नगरकरसारखे, दलितेतर लोक आहेत त्यांना धडा शिकवायचा का स्वतःच्या पायावर उभं राहायचं आणि हे सगळे किरण नगरकरसारखे, दलितेतर लोक आहेत त्यांना धडा शिकवायचा का अत्यंत एकाग्रतेनं अभ्यास करायचा आणि लोकांना दाखवायचं की 'तुम्ही ९९% मिळवले का, मी १०९% मिळवले'.
पण, बोलताना अतिशय सांभाळून बोलावं लागतं. आणि मग मोकळेपणा राहात नाही. 'आंबेडकर आणि नेहरू' हे 'शंकर्स वीकली'मधलं कार्टून एनसीईआरटीच्या पुस्तकातून काढून टाकावं लागलं. म्हणजे, देश स्वतंत्र झाला तेव्हा आपल्याकडे कार्टून्ससाठी मासिक होतं. त्यात सगळ्यांची थट्टा करता यायची. थट्टा केली तर ती लागणारच. मलाही कधी तरी माझी थट्टा मर्मी लागते. परंतु, ही विनोदबुद्धी आता लोकांना सहन होत नाही. मग ते (पूर्वी चाललेलं) कार्टून पुस्तकातून काढून टाकावं लागलं. हे प्रगल्भ होण्याचं लक्षण नाही, बालिशपणाचं आहे.
पुन्हा एकलव्याकडे वळू. आपली गुरू-शिष्य परंपरा काय तर गुरूनं मागावं आणि एकलव्यानं मानावं. म्हणजे आपण (सवर्ण) किती हुशार, चलाख आणि घाणेरडे लोक आहोत आपल्याला ह्याच परंपरेचं दैवतीकरण करायचं आहे आपल्याला ह्याच परंपरेचं दैवतीकरण करायचं आहे म्हणूनच, माझ्या नाटकात एकलव्य कायमच विनयशील असतो. तो द्रोणाचार्यांचा कधीही अपमान करत नाही. पण त्याचा आत्मसन्मान कायमच जिवंत असतो. आपण स्वतः कोण आहोत, याची त्याला चांगली कल्पना आहे. तो 'यथा गुरू तथा गुरूदक्षिणा' असं अत्यंत विनयशीलपणे, पण खरं वागतो. 'तुम्हाला अंगठाच हवाय ना म्हणूनच, माझ्या नाटकात एकलव्य कायमच विनयशील असतो. तो द्रोणाचार्यांचा कधीही अपमान करत नाही. पण त्याचा आत्मसन्मान कायमच जिवंत असतो. आपण स्वतः कोण आहोत, याची त्याला चांगली कल्पना आहे. तो 'यथा गुरू तथा गुरूदक्षिणा' असं अत्यंत विनयशीलपणे, पण खरं वागतो. 'तुम्हाला अंगठाच हवाय ना मग हा घ्या, मी तुम्हाला मातीचा अंगठा देतो.' मला मूळ गोष्टीतल्या द्रोणाचार्यांचा संताप येई. पण त्यात ते लिहिणाऱ्याची थोरवी आपण विसरतो. मानवी स्वभावाचं त्यानं किती अचूक निरीक्षण केलं होतं. लेखकाला केवढं आत्मभान असणार मग हा घ्या, मी तुम्हाला मातीचा अंगठा देतो.' मला मूळ गोष्टीतल्या द्रोणाचार्यांचा संताप येई. पण त्यात ते लिहिणाऱ्याची थोरवी आपण विसरतो. मानवी स्वभावाचं त्यानं किती अचूक निरीक्षण केलं होतं. लेखकाला केवढं आत्मभान असणार हाच मुद्दा मी गेल्या भागात रामायणाविषयी बोललो होतो. सीतेला त्यागणाऱ्या रामाबद्दल आपल्या मनात संताप असतो.
ह्या अंगठ्याच्या प्रसंगाव्यतिरिक्त नाटकात समकालीन प्रसंग आहेत. अर्जुन आणि एकलव्य त्यात वैद्यकीय विद्यार्थी आहेत. एकलव्य रिझर्व्ह कॅटेगरीतला. भारतीयांना हे पटणार नाही, पण कृष्णवर्णीयांबद्दलही आपली वृत्ती अत्यंत नालायकपणाची आहे. किरण नगरकरांचा त्यात सहभाग नाही असं नाही, पण किरण नगरकरांना त्याची जाणीव आहे; त्यामुळे मी त्या वृत्तीशी सतत झगडत असतो. मार्टीन ल्यूथर किंग, मंडेलांबद्दल मला खूप आदर आहे. अमेरिका आणि बाकीच्या जगानं द. आफ्रिकेची तळी जेव्हा उचलली होती, म्हणजेच मंडेलांना जेव्हा विरोध चालवला होता, तेव्हा या सगळ्यांच्या नाकावर टिच्चून मंडेलांना मदत करणारा कोण होता, फिडेल कॅस्ट्रो आपण कितीही कॅस्ट्रोला दोष दिला, तरीही मंडेला हे कधीच विसरले नाहीत. अमेरिका हे कधीही मान्य करणार नाही. पुढे त्यांनी मंडेलांबद्दल दृष्टीकोन फिरवला. यातून मला सांगायचंय ते असं, आपले दोष आणि आपल्यातल्या त्रुटी आधी मान्य करावे लागतात. काळे लोकच काय, आसामी आणि इतर इशान्येच्या लोकांशी आपण कसे भयंकर वागतो आपण कितीही कॅस्ट्रोला दोष दिला, तरीही मंडेला हे कधीच विसरले नाहीत. अमेरिका हे कधीही मान्य करणार नाही. पुढे त्यांनी मंडेलांबद्दल दृष्टीकोन फिरवला. यातून मला सांगायचंय ते असं, आपले दोष आणि आपल्यातल्या त्रुटी आधी मान्य करावे लागतात. काळे लोकच काय, आसामी आणि इतर इशान्येच्या लोकांशी आपण कसे भयंकर वागतो अर्थात, हे सगळं मी माझा दोष म्हणूनच पाहतोय. मी माझ्याकडे बोट दाखवतोय.
तर माझ्या नाटकात अर्जुन आणि एकलव्य हे वैद्यकीय विद्यार्थी. अर्जुन एका बाईबरोबर झोपतो, खरं तर त्यात विशेष काहीच नसतं. दोघेही प्रौढ असतात. पण अर्जुनासोबत एकलव्य असल्यामुळे लोकांना त्याच्यावरही संशय येतो. अर्जुनाच्या बाबतीत 'मला काय त्याचं' असं लोक म्हणतात. पण एकलव्य म्हणताच संपूर्ण वातावरण आणि न्यायदान यात फरक पडतो. आणि ते एकलव्याच्या मागे लागतात.
असंच द्रौपदीच्या बाबतीतही मी केलं. म्हणजे महाभारतातला प्रसंग आणि समकालीन प्रसंग.
ऐसी : बरोबर. द्रौपदीला पाच भाऊ वाटून घेतात हा प्रसंग तुमच्या नाटकात आहे, त्यात धर्मराजाच्या तोंडी असं काही तरी वाक्य आहे की 'सत्य हे काळाची बटीक असते' किंवा 'सकाळचं आणि संध्याकाळचं सत्य निराळं आहे'; थोडक्यात त्याला असं म्हणायचंय की सकाळी तू स्वयंवरात अर्जुनानं जिंकलेली बाई होतीस; आता तू कुंतीनं आमच्यात वाटलेली बाई आहेस. त्यावर द्रौपदी म्हणते, “तू मूर्खासारखं काही बडबडू नकोस.” म्हणजे, तू जर माझ्याकडे आकर्षित झाला असशील तर मला तसं सरळ सांगितलंस तर ते मला खरं आणि अधिक चांगलं वाटलं असतं आणि मी त्याचा विचार केला असता. एकूणातच त्यातले पुरुष सोयीस्कररीत्या सत्य काय आहे ते मांडत राहतात. आणि द्रौपदी सतत पुरुषांना कापत राहते.
हा सगळा धागा, ज्या पद्धतीनं सत्य या कल्पनेकडे तुम्ही बघता, ते फार इंटरेस्टिंग वाटतं. तुम्ही त्याबद्दल काय म्हणाल
नगरकर : आपल्याला कोणी स्त्री आवडली तर तसं स्पष्ट सांगणं फार कठीण जातं. हे फक्त मराठी लोकांत आहे का काय हे मला माहीत नाही. Hypocrisyवर आपला copyright आहे
आता तेंडुलकरांनी 'घाशीराम कोतवाल'सारखं नाटक लिहिलं त्यावरही आपण गदारोळ उठवला. एक तर ते तुफान मनोरंजक नाटक होतं. त्याचं सादरीकरणही सुंदर होतं. हे अगदी ब्रॉडवेच्या नावाजलेल्या नाटकांशी स्पर्धा करण्यासारखं थोर नाटक लिहिलं. तिथेही इतकं मर्म असलेली नाटकं फार कमी असतात. त्यातली टीका रास्त आहे.
बोलताना मला आठवलं, मी एकदा ऑपेरा हाऊसला काही तरी बघायला गेलो होतो. स्वातंत्र्यानंतर कधी तरी गोंडलच्या महाराजांनी ऑपेरा हाऊस विकत घेतलं होतं. तर तिथे त्यांच्या नावाची घोषणा झाली, 'महाराजा ऑफ गोंडल'. आता तुम्ही पाहा : नेहरूंनी आणि मुख्यतः पटेलांनी राज्यं कधीच खालसा केली. परंतु, मुंबईत राहून, शिकलेले असलो तरीही राजेराण्यांची आपल्याला गरज भासते. हे सगळं संपलं, आपण स्वातंत्र्य मिळवून लोकशाहीत राहतो; तरीही आपल्याला हे हवं आहे. त्यांतल्या बहुतेकांकडे नैतिक अधिष्ठानही नाही.
ब्रिटिश आपल्याकडे व्यापारासाठी आले. हळुहळू त्यांची सत्ता वाढत गेली. व्हिक्टोरिया राणीनं या राजेरजवाड्यांच्या शेरवानीवर एक बिल्ला मारला की हे लोक खुश. १८५७नंतर ह्या लोकांनी असा विचार केला नाही की आता आपण एकत्र येऊन ब्रिटिशांना बाहेर काढलेलं बरं. ही आत्मजाणीव आपल्याला तेव्हा झालेली नव्हती, आजही नाही. आजच्या विरोधी पक्षांनाही ही समज नाही की आपण वेगळेपणा सोडून एकत्र आलं पाहिजे. १८५७ साली जे झालं, ते पुन्हा घडतंय. हे कसले महाराजे
पुन्हा मुद्द्यावर यायचं तर महाभारतातही असेच राजे-महाराजे होते. पण जाणीव असलेले.
मला मान्य आहे की पुरुष या प्राण्याची गोची आहे. समजा कोणी सुंदर, कर्तबगार स्त्री आहे. नगरकरचं तिच्यावर प्रेम आहे. नगरकर जर तिला स्पष्टपणे म्हणाला, “You are looking very lovely today.” तर माझ्या प्रामाणिकपणामुळे इतरांच्याच भावना दुखावतील. तिच्याबरोबर झोपायचं आहे, असं न म्हणताही समाजाचा अलिखित नियम असा की सरळ, प्रामाणिकपणा असला तरीही असं काही बोलायचं नाही. एखादा सुंदर चाफा, किंवा झाड दिसलं तरीही “माय गॉड, काय वड होता समाजाचा अलिखित नियम असा की सरळ, प्रामाणिकपणा असला तरीही असं काही बोलायचं नाही. एखादा सुंदर चाफा, किंवा झाड दिसलं तरीही “माय गॉड, काय वड होता” असंही बोलायचं नाही. माझ्या मते, झाडं sensual असतात. आणि ती थोरही असतात; बोधिसत्त्वच असतात. ती आपल्यावर किती उपकार करतात; आपण त्यांना सतत खाली पाडत असतो. त्यांच्या सौंदर्याला तुलना नाही. हीच गोष्ट स्त्रिया आणि पुरुषांबद्दल. आपल्यात छोटेपण (निरागसता) आल्याशिवाय हे लक्षात घेता येत नाही. द्रौपदीही धर्माला हेच म्हणत्ये, की स्पष्ट सांगायचं होतंस.
मला आवडो न आवडो; मी मराठी आहे; त्यामुळे माझ्या लोकांवर टीका करणं, स्वतःवरच टीका करणं मला महत्त्वाचं वाटतं. माझ्यातही हा खोटेपणा नक्कीच असणार. त्याच्याशी लढायचा मी प्रयत्न करतो आणि माझ्यात ती सचोटी आणण्याचा मी माझ्यापरीनं प्रयत्न करतो.
द्रौपदी त्या नाटकात लोकांना धारेवर धरते. वस्त्रहरणाच्या प्रसंगात ती कृष्णाला धारेवर धरते. “इतका वेळ तूही बघतच होतास”, असं काहीसं वाक्य तिच्या तोंडी आहे. ते नाटक लिहिलं तेव्हा मी तरुण होतो; आतासुद्धा मला फार समज नाही. नाटकातली भाषा फार तिखट आहे; पण त्यात शिवीगाळ नाहीये.
लागूंच्या घरी नाटकाचं वाचन झालं; ही गोष्ट १९७७ची. आणीबाणीत मी ते लिहिलं. त्या काळात हे नाटक फार महत्त्वाचं होतं; कारण जे काही घडतंय त्यात तुमचा-माझा हात आहे हाच त्याचा विषय आहे. पण लगेच आणीबाणी संपली. मग मला वाटलं, “ हे नाटक कशासाठी लिहिलं आता याचं काय महत्त्व आता याचं काय महत्त्व” परंतु, जे नवं सरकार आलं, त्यातल्या तिघांना पंतप्रधान बनायचं होतं. किती सहन केल्यानंतर ही अविश्वसनीय सुवर्णसंधी मिळाली. पण त्याचं महत्त्व किंवा त्याचा अर्थ आपल्या भारतीय लोकांना समजला नाही. लगेच भांडाभांडी आणि पुन्हा निवडणुका, आणि बाई परत आल्या
मला हे आता समजायला लागलं आहे, पण तेव्हा (म्हणजे नाटकाच्या वाचनाच्या वेळी) कळलं नव्हतं, की माझ्यावर काही लोकांचा तेव्हा रोष होता. का कारण माझी कादंबरी भागवतांनी छापली. मला कल्पनाही नव्हती की 'सत्यकथे'चा एक ग्रूप आहे आणि त्यांच्या विरोधकांचा गट आहे. पाटणकर भागवतांकडे बोलले नसते तर 'सात सक्कं त्रेचाळीस' आलीच नसती. कुणालाच ती नको होती. लागूंकडे झालेल्या नाटकाच्या वाचनाच्या वेळेस भागवतही होते. भागवत अत्यंत गोरे; ते अधूनमधून लालबुंद होत होते. ते इतके चिडले होते कारण माझी कादंबरी भागवतांनी छापली. मला कल्पनाही नव्हती की 'सत्यकथे'चा एक ग्रूप आहे आणि त्यांच्या विरोधकांचा गट आहे. पाटणकर भागवतांकडे बोलले नसते तर 'सात सक्कं त्रेचाळीस' आलीच नसती. कुणालाच ती नको होती. लागूंकडे झालेल्या नाटकाच्या वाचनाच्या वेळेस भागवतही होते. भागवत अत्यंत गोरे; ते अधूनमधून लालबुंद होत होते. ते इतके चिडले होते नंतर त्यांनी मला धारेवर धरलं होतं. “तुम्हाला काही गोष्टींचा गंध नाही. भीष्म पितामह किती थोर होते, याची तुम्हाला कल्पना नाही.” द्रौपदी वस्त्रहरणाच्या वेळेस ते गप्प बसतात ना
आता, भागवत SIESमध्ये मराठी विभागाचे प्रमुख होते. मीही तिथे एक वर्ष शिकवलं. त्यामुळे 'सात सक्कं'च्या आधीही माझी आणि त्यांची ओळख होती. त्यांना मी सरच म्हणायचो. कोणाबरोबर मतभेद झाला याचा अर्थ त्यांच्याशी आदरानं बोलायचं नाही असा नाही, ही समज मला तेव्हाही होती. मला त्यांच्याबद्दल अकृत्रिम आदर होता, आहे. नंतर, ['ककल्ड'ला] जेव्हा पुरस्कार मिळाला तेव्हा ते म्हणाले, मराठीमध्ये परत लिहायला लागा पण, त्या दिवशी ते मला लागूंच्या समोर बोलले होते ते मनात राहिलं माझ्या. शिवाय, सरांचा आणि माझा एके ठिकाणी एक मूलभूत मतभेद आहे.
'ककल्ड'मध्ये जेव्हा मी 'बृहन्नडा' हे पात्र लिहिलं त्याचं श्रेय भागवतांना आहे. महाराजकुमार आणि बृहन्नडा हे एकमेकांच्या विरोधात आहेत प्रतिस्पर्धी. महाराजकुमाराची सावत्र आई कर्मावती आणि तिचा मुलगा विक्रमादित्य या ऐतिहासिक व्यक्ती आहेत. कर्मावती आणि विक्रमादित्य महाराजकुमाराविरुद्ध खेळत असलेल्या डावपेचांमागची बुद्धी बृहन्नडाची आहे. राज्य विक्रमादित्याकडे यावं ह्यासाठी हे चालू आहे. तर बृहन्नडा कर्मावतीशी आणि विक्रमादित्याशी अत्यंत एकनिष्ठ आहे. पुस्तकात असंही कळतं की विक्रमादित्य आणि बृहन्नडाचे लैंगिक संबंधही आहेत. कालांतराने त्याला असं समजतं की बृहन्नडा हा सर्वार्थाने तृतीयपुरुषी (eunuch) नाही. बृहन्नडावर जी काही शस्त्रक्रिया झाली होती ती संपूर्णपणे यशस्वी झाली नव्हती. राजवाड्यातल्याच एका बाईशी त्याचे संबंध आहेत आणि त्याच्यापासून तिला दिवस गेले आहेत. जेव्हा सगळे पुष्करला ब्रह्मदेवाच्या देवळात गेलेले असतात तेव्हा विक्रमादित्य बृहन्नडावर चाकूनं जीवघेणा हल्ला करतो. महाराजकुमाराला हे जेव्हा समजतं तेव्हा तो एका भिल्ल वैदूला बोलावतो शोधतो. उपचारांनीं बृहन्नडा बरा होतो, पण आपल्यावर हा हल्ला कोणी केला हे तो कधीही महाराजकुमाराला सांगत नाही. आता, महाराजकुमार सुज्ञ असतो त्यामुळे तो आरोपांकडे लक्ष देत नाही.
आणि याच ठिकाणी भागवतांचा आणि माझा मतभेद समोर आला. तुमची एकनिष्ठा, बांधिलकी ही एखाद्या परिवाराप्रती असावी की तुमच्या तत्त्वांशी असावी असा तो प्रश्न आहे. उदाहरणार्थ : पितामह भीष्मांची एकनिष्ठा परिवाराप्रती होती. समोर एवढं महाभारत घडत असतानाही भीष्मांची कुटुंबाप्रती असलेली निष्ठा ढळली नाही. मला हा मूलभूत संघर्ष मांडायचा होता. त्यामुळे माझ्या पुस्तकात बृहन्नडाला शेवटी उमजतं की बांधिलकी तत्त्वांशी असावी. असेच, 'बेडटाइम स्टोरी'मध्ये माझ्या महाभारतालासुद्धा खूप फाटे फुटतात.
ऐसी : आपल्या रोजच्या जगण्यापासून ते आसपास घडणाऱ्या राजकीय-सामाजिक घटनांपर्यंतच्या वास्तवाला तुम्ही तुमच्या लेखनात ('रावण अँड एडी', 'ककल्ड' आणि 'बेडटाईम स्टोरी' ) एका वेगळ्या प्रकारे भिडता. मिथकं आणि वास्तव. तुम्ही मिथकांमधून वास्तवाकडे बघता आणि वास्तवातून मिथकांकडे बघता. तर असं करण्यामागे काय प्रेरणा आहे
नगरकर : खरं तर या प्रश्नासाठी मी 'ऐसी अक्षरे'चा खूप आभारी आहे. मराठीमध्ये माझ्या लेखनाकडे या नजरेतून कोणी पाहिलं नव्हतं. आपल्याकडे मिथकांकडे बघण्याची एक ठराविक साचेबद्ध पद्धत आहे.
याचंही कारण माझ्या जडणघडणीत सापडेल. माझ्याकडे लहानपणापासून फारशी पुस्तकं नव्हती. माझ्या तोळामासा प्रकृतीची चिंता करण्यात, त्याची काळजी वाहण्यात आईवडील मग्न असत. आजी नव्हती. त्यामुळे ही मिथकं लहानपणी आपल्यापर्यंत पोचण्याचे सगळे पारंपरिक मार्ग बंद होते. माझ्याकडच्या मिथककथांचा साठा थोडासाच होता. तीच डोक्यात कुठेतरी शिजत राहिली. वेगवेगळ्या अर्थाचे पदर सुटत गेले.
उदाहरणार्थ, शंकर विषप्राशन करतो हे मिथक बघा. समुद्रमंथनातून विष बाहेर येतं, आणि त्याचं सेवन करायला कोणी तयार नसतं. शेवटी शंकर पुढे येतो आणि विषप्राशन करतो. यावर मी एक निबंध लिहिला होता. त्यात मी म्हटलं होतं की माझ्यासाठी हा शंकर म्हणजे कलाकारासाठीचं रोल मॉडेल आहे. प्रत्येकानं आपल्याला हवं ते करावं. त्यामुळे इतरांविषयी मी बोलणार नाही, पण माझ्याबद्दल सांगायचं तर, लेखकानं काय करायला हवं ह्याबद्दल माझ्यासाठी कुणी हीरो असेल, तर तो हा शंकर. आणि हे म्हणताना, मी अज्ञेयवादी आहे हे विसरू नका.
निबंध लिहिल्यानंतर जवळजवळ वीस वर्षांनी माझ्या डोक्यात विचार आला, की 'शंकर विषप्राशन करतो' या घटनेमुळे मिथकात सुष्ट-दुष्टांची विभागणी होते. त्याआधी सगळे एकमेकांसारखेच होते. सगळ्यांचं लक्ष्य एकच होतं - अमरत्व. हे लक्ष्य तुमच्याआमच्यासारख्या लोकांचंच आहे. पण 'देव आणि दैत्य' हे दोन वेगवेगळे समाजगट मिथकात शंकर विषप्राशन करण्याच्या घटनेआधीच अस्तित्त्वात आहेत म्हणजे मिथकात 'ते आणि आपण' ('Us' and 'Them' or 'The Other') ही मनुष्यप्राण्याला असलेली मूलभूत प्रेरणा ती कळीची घटना घडण्याआधीपासून आहे. देव दैत्यांना 'ते' समजतात, आणि दैत्य देवांना 'ते' समजतात. हीच तर शोकांतिका आहे. समाजात विविध कारणांमुळे पडलेली फूट आपण पाहतो - त्याच्यामागे ही मूलभूत मानवी प्रेरणा आहे. देव-दैत्यांच्या मिथकानं त्यावर भाष्य केलं आहे. म्हणजे किती चलाख लोकांनी हे मिथक तयार केलं आहे म्हणजे मिथकात 'ते आणि आपण' ('Us' and 'Them' or 'The Other') ही मनुष्यप्राण्याला असलेली मूलभूत प्रेरणा ती कळीची घटना घडण्याआधीपासून आहे. देव दैत्यांना 'ते' समजतात, आणि दैत्य देवांना 'ते' समजतात. हीच तर शोकांतिका आहे. समाजात विविध कारणांमुळे पडलेली फूट आपण पाहतो - त्याच्यामागे ही मूलभूत मानवी प्रेरणा आहे. देव-दैत्यांच्या मिथकानं त्यावर भाष्य केलं आहे. म्हणजे किती चलाख लोकांनी हे मिथक तयार केलं आहे असंच शूर्पणखेच्या गोष्टीत दिसेल. 'The Other' ही संकल्पना समजून घेण्यासाठीच आपण राक्षस तयार केले. पण आपण ते अजूनही मान्य करायला तयार नाही आहोत. आपल्याला हे आकळून घ्यायचंच नाही आहे. हीच तर शोकांतिका आहे. मुस्लिम, ख्रिश्चन, दलित… आपल्याला ज्यांच्यामुळे असुरक्षित वाटतं त्यांना आपण 'दैत्य' करून टाकतो. ह्यातच मिथकांचं समकालीन महत्त्व आहे.
हे मिथक आवडायचं अजून एक कारण म्हणजे यातून शंकराची थोरवी दिसते. मी काही भाविक माणूस नाही - अज्ञेयवादी आहे. तरीही हे मिथक मला मोहिनी घालतं. समुद्रमंथनातून चौदा रत्नं येतात. अमृत आणि हलाहल विष दोन्ही त्यातच येतात. ज्याने कोणी हा प्रसंग रंगवला आहे त्याने दृश्यरचना एकदम नेमकी केली आहे. अमृतकलशाआधी हलाहल विष येतं. लौकरात लौकर हलाहल विषाची काहीतरी विल्हेवाट लावली नाही तर त्या विषाच्या संपर्कात येऊन अमृताचंही विष होऊन अमृत निष्प्रभ होईल. पण इतका वेळ अमृतासाठी कडाकडा भांडणारे देव किंवा दानव यांपैकी कोणीही हलाहल प्राशन करायला पुढे येत नाही. पण शंकर पुढे येतो आणि ते विष पिऊन टाकतो. हा एक बेफाम सीक्वेन्स आहे त्याचा कंठ निळा होतो. (अर्थात नंतर तो अमृतही पितो, नाहीतर त्याचा देहान्त तिथेच झाला असता. शेवटी तोही अमृतप्राप्ती व्हावी म्हणूनच हे सगळं करत होता त्याचा कंठ निळा होतो. (अर्थात नंतर तो अमृतही पितो, नाहीतर त्याचा देहान्त तिथेच झाला असता. शेवटी तोही अमृतप्राप्ती व्हावी म्हणूनच हे सगळं करत होता) एका अर्थी त्याने देव आणि दानव दोघांवरही अनंत उपकार केले आहेत. पण शंकराची थोरवी अशी, की पुढे कधीही तो याची वाच्यता करत नाही, बढाई मारत नाही.
तिसरं मला याचा संबंध कलानिर्मितीशी लागतो. म्हणजे शंकराकडे पाहिलं तर त्याने विष आणि अमृत दोहोंचं सेवन केलेलं आहे. आणि शिव निळा का होतो, तर त्यानं ते दोन्ही आत्मसात केलंय. 'ककल्ड'मध्ये एक कविता आहे : तुम्ही अमृत आणि विष दोन्ही प्यायलं नसेल तर तुम्हाला दोन्हींतला फरकच कळणार नाही (“No telling if poison and ambrosia are the same unless you savour them both”). तेव्हा, कुठच्याही कलेकडे वळायचं असेल तर दोन्ही बाजू माहीत हव्यात. तुम्ही कलाकार म्हणून जेव्हा 'ते' आणि 'आपण' चितारता, तेव्हा तुम्हाला दोन्ही पचवायला (assimilate and internalise) लागतं. नाही तर त्याचा हिंदी सिनेमातला उथळसा 'व्हिलन' होईल. तुम्ही आणि मीच व्हिलन असतो व्हिलनचं चित्रणही प्रामाणिकपणे करायला हवं. म्हणून समुद्रमंथनाचं मिथक मला अत्यंत महत्त्वाचं वाटतं.
मिथकं किती प्रभावी असतात हे मला वारंवार जाणवतं. त्याला मी लेखक म्हणून पुरेसा न्याय देऊ शकत नाही असंही वाटतं. किंबहुना समाज म्हणून आपण मिथकांकडे जास्त गंभीरपणे बघायला हवं. आपण गोष्ट म्हणून ऐकतो आणि पुढे सरकतो. विषासारखं मिथकही भिनत जातं. त्याच्याकडे पुन्हापुन्हा जायला हवं.
'ककल्ड'च्या अंतभाषणात ('आफ्टरवर्ड'मध्ये) मी म्हटलं आहे, की मला हे पुस्तक कधी लिहायचंच नव्हतं. कारण मीरा माझी शत्रू मीरा क्लीशे झालेली आहे. मीरेचं सगळं लक्ष कृष्णाकडे. आणि लिहिताना मला वाटतं की मी ज्या पात्राबद्दल लिहितो आहे त्यानं माझ्याकडे बघावं, त्याचा-माझा संवाद असावा. पण मीरेकडून तसा काहीच प्रतिसाद येईना. पण मी जसाजसा लिहीत गेलो तशीतशी मीरा मला शिकवत गेली. लिहायला सुरुवात करण्याआधी मी काय लिहिणार हे मला माहीतच नव्हतं. मला मीरेबद्दलचा एकच प्रसंग लक्षणीय वाटला होता - महाराजकुमार स्वतःला निळ्या रंगात रंगवून घेतो तो. मनाशी विचार केला - लिहिलं तर हा प्रसंग नक्की लिहीन.
मीरेचं मेवाडचं कुलदैवत 'एकलिंगजी' - म्हणजे चार शिरांचा शंकर. मग हा कृष्ण मधूनच कुठून आला कादंबरीत 'टेन्शन' निर्माण करण्यासाठी याचा वापर करता येईल का कादंबरीत 'टेन्शन' निर्माण करण्यासाठी याचा वापर करता येईल का महाराजकुमाराचं पात्र तोपर्यंत आत्मसात झालं होतं. महाराजकुमाराबद्दल विचार करताना जाणवलं, की श्रीकृष्ण हा तर महाराजकुमाराचा गुरू महाराजकुमाराचं पात्र तोपर्यंत आत्मसात झालं होतं. महाराजकुमाराबद्दल विचार करताना जाणवलं, की श्रीकृष्ण हा तर महाराजकुमाराचा गुरू श्रीकृष्णाला महाराजकुमाराइतका योग्य शिष्य शोधून सापडला नसता. महाराजकुमारानं हे पूर्णतः आत्मसात केलं होतं, की लढाई करायची नाही श्रीकृष्णाला महाराजकुमाराइतका योग्य शिष्य शोधून सापडला नसता. महाराजकुमारानं हे पूर्णतः आत्मसात केलं होतं, की लढाई करायची नाही लढाई करायची तर जिंकण्यासाठीच करायची. नाहीतर करायची नाही लढाई करायची तर जिंकण्यासाठीच करायची. नाहीतर करायची नाही शक्य तितके शत्रूसैनिक टिपायचे, आणि आपलं नुकसान कमीतकमी ठेवायचं. हा गीतेतला राजधर्म आहे. पण महाराजकुमाराचं दैवत जेव्हा तुम्ही श्रीकृष्ण ठरवता, तेव्हा संपूर्ण राजपूत धर्मालाच तुम्ही उलटंपालटं करता शक्य तितके शत्रूसैनिक टिपायचे, आणि आपलं नुकसान कमीतकमी ठेवायचं. हा गीतेतला राजधर्म आहे. पण महाराजकुमाराचं दैवत जेव्हा तुम्ही श्रीकृष्ण ठरवता, तेव्हा संपूर्ण राजपूत धर्मालाच तुम्ही उलटंपालटं करता राजपुतांचा धर्म काय, तर कारण असो-नसो, लढाई करा. जिंकलात तर ठीक, हरायला लागलात तर बायकांसकट जोहार करा. तर टेन्शन कसं निर्माण होतं, की हा माणूस कृष्णाला आणि गीतेला मानतो, पण ज्या देवाला महाराजकुमार इतका मानतो, त्याच देवाबरोबर त्याच्या बायकोचं लफडं चालू आहे राजपुतांचा धर्म काय, तर कारण असो-नसो, लढाई करा. जिंकलात तर ठीक, हरायला लागलात तर बायकांसकट जोहार करा. तर टेन्शन कसं निर्माण होतं, की हा माणूस कृष्णाला आणि गीतेला मानतो, पण ज्या देवाला महाराजकुमार इतका मानतो, त्याच देवाबरोबर त्याच्या बायकोचं लफडं चालू आहे
पुस्तकात पुन्हापुन्हा कृष्णाचं विश्लेषण येतं. आणि त्यातून एक मुद्दा निघतो : अनेक सामाजिक दबावांखाली दडपल्या गेलेल्या, ग्रासलेल्या भारतीय समाजाला श्रीकृष्णाचं मिथक इतकं जवळचं का वाटतं सोळा हजार स्त्रियांबरोबर एकाच वेळी अफेअर करणारा हा देव आहे, आणि त्या सोळा हजार स्त्रियांपैकी प्रत्येकीचा स्वतःचा असा वेगळा कृष्ण आहे. याचा अर्थ, भारतीय समाजातली कोणतीही स्त्री मनोमन श्रीकृष्णाबरोबर अफेअर करू शकते. प्रत्येकीला स्वतःचा कृष्ण मिळतो; मग नवरा कसाही असो सोळा हजार स्त्रियांबरोबर एकाच वेळी अफेअर करणारा हा देव आहे, आणि त्या सोळा हजार स्त्रियांपैकी प्रत्येकीचा स्वतःचा असा वेगळा कृष्ण आहे. याचा अर्थ, भारतीय समाजातली कोणतीही स्त्री मनोमन श्रीकृष्णाबरोबर अफेअर करू शकते. प्रत्येकीला स्वतःचा कृष्ण मिळतो; मग नवरा कसाही असो ह्याउलट, पुरुषांना या कृष्णाचं आकर्षण वाटण्यामागचं कारण हिरोवर्शीप ह्याउलट, पुरुषांना या कृष्णाचं आकर्षण वाटण्यामागचं कारण हिरोवर्शीप हपापलेल्या मनातल्या सुप्त इच्छेची पूर्ती
राजपुतांचा धर्म काय, तर कारण
राजपुतांचा धर्म काय, तर कारण असो-नसो, लढाई करा.
हास्यास्पद आकलन. याला नक्की पुरावा काय नगरकरांची बखर, पान ४२०
बाकी ते "दि अदर्स" ही संकल्पना तर कुठलाही धर्म अस्तित्वात येण्याअगोदरपासून असतेच. अगदी आदिवासी टोळ्यांमध्येही असते. त्याला शोकांतिका म्हणण्याने नक्की काय साध्य होतं ते कळालं नाही. त्या संकल्पनेची काही रॅमिफिकेशन्स तापदायक आहेत पण तिचे मूळ सर्व्हायव्हल इन्स्टिंक्टमध्ये आहे. तेव्हा काटे टोचतात म्हणून गुलाबाचे रोप तोडण्यापैकी हा प्रकार आहे. एकूणच विचारप्रक्रिया रोचक आहे म्हणायची.
माहिष्मती साम्राज्यं अस्माकं अजेयं
खूप म्हणजे खूपच्च अभ्यासपूर्ण प्रतिसाद
या प्रतिसादात तुमचा अनुभव, इतिहास-संशोधनातून आकळलेलं ज्ञान आणि सबाल्टर्न स्टडीजबद्दल आपण केलेलं चिंतन स्पष्ट दिसत आहेच. तरीही माझ्या अल्पमतीला समजलेल्या दोन गोष्टी मांडू इच्छिते.
'The Other' ही संकल्पना समजून घेण्यासाठीच आपण राक्षस तयार केले. पण आपण ते अजूनही मान्य करायला तयार नाही आहोत. आपल्याला हे आकळून घ्यायचंच नाही आहे. हीच तर शोकांतिका आहे.
संकल्पना समजून घेण्यासाठी काही मिथकं रचणं (याच मिथकांबद्दल नगरकरांना आपुलकी असल्याचं त्यांच्या बोलण्यातून दिसत राहतं) आणि तरीही संकल्पनेचं आकलन पूर्ण नसणं या दोन्हींमध्ये फरक आहे. आकलन पूर्णतया करून घेत नाही, किंबहुना आकलन करून घेण्याचा विचारही नाही, याला नगरकर शोकांतिका म्हणतात. (आकलन करून न घेण्याच्या वृत्तीबद्दल इथे आणखी काही बोलण्याची गरजच दिसत नाही. पुन्हा एकदा 'अनुभूती' हा शब्द वापरावा लागेल, नकारात्मक संदर्भात
उत्क्रांती हे वर्णन आहे, फतवा नव्हे; description आहे, prescription नाही. उत्क्रांतीला फतवा किंवा prescription मानून लोक त्यानुसार आचरण करतात, आपल्या instinctsच्या पुढे जाण्याचा प्रयत्न करत नाहीत याला नगरकर शोकांतिका म्हणत आहेत.
बाकी 'धर्म' या शब्दाचा नगरकरांनी काय अर्थानं वापर केला आहे, याबद्दलही चिंतन करणं इष्ट.
सांगोवांगीच्या गोष्टी म्हणजे विदा नव्हे.
जी प्रेरणा आजवर उपयोगी ठरली त्याप्रमाणेच समाज वागणार. हे शोकांतिका वगैरे कढ काढण्याचे काम साहित्यिकांचे, आणि त्यांनी ते चोखपणे केलेलेच आहे. ते जर बिनकामी ओव्हर द टॉप वाटत असेल तर सांगणे अवश्य वाटते म्हणून सांगितले. ओकॅम्स रेझर जिंदाबाद.
बाकी धर्म म्हणजे वे ऑफ लाईफ ही व्याख्या घेऊनही "कारण असो वा नसो" हे शेपूट पूर्णत: रिगरचा अभाव दर्शवतं. त्यातनं नगरकरांचं आकलन उघडं पडलंय हे स्पष्ट आहे. त्यामुळे
या प्रतिसादात तुमचा अनुभव, इतिहास-संशोधनातून आकळलेलं ज्ञान आणि सबाल्टर्न स्टडीजबद्दल आपण केलेलं चिंतन स्पष्ट दिसत आहेच.
ह्या वाक्यातून "करी मनोरंजन जो मुलांचे, जडेल नाते प्रभुशी तयाचे" याचे उत्तम प्रत्यंतर आले. तेव्हा त्याशी अजून एकनिष्ठ रहा आणि मनोरंजन करा, यावेगळे काय सांगणे
माहिष्मती साम्राज्यं अस्माकं अजेयं
शोकांतिकाच - नगरकरांचा शब्दही आणखी पटतोय.
मात्र भारतीय परंपरेबद्दल उदयन वाजपेयी म्हणतात की आपली परंपरा तर या उत्क्रांतीच्या रेट्याच्या पुढे गेली. त्यांचेच (भाषांतरित) शब्द -
भारतात एक विशेष गोष्ट आहे की आपण प्रतिमांना वास्तवापेक्षा अधिक वास्तविक मानतो. उदाहरणार्थ, विभाव हा शब्द तुम्हाला माहीत असेलच. नाट्यशास्त्रात रसनिष्पत्तीसाठी विभाव महत्त्वाचा समजला जातो. विभावाची परिभाषा काय आहे विभाव काय आहे ही एक खास प्रकारची गोष्ट आहे, म्हणजे विशेष प्रकारचा भाव, विशेष प्रकारचं अस्तित्व आहे. जेव्हा एखादी गोष्ट किंवा पात्र नसतानाही ते असतं, तेव्हा असतो तो विभाव. म्हणजे कृष्ण, राम, अॅना करेनिना हे सगळे लोक झालेले नसूनही आहेत. ते आपल्या रोजच्या आयुष्याचा हिस्सा आहेत. आपल्याकडे विभावालाच भाव समजण्याची प्रवृत्ती आहे. म्हणजे, जो राम झालेला नसूनही आहे, तो विभाव आहे. तरीही आपण आपले त्यांची जन्मभूमी निश्चित करण्याच्या प्रयत्नात असतो. रामाची जन्मभूमी निश्चित होताच, म्हणजे त्या क्षणीच, विभाव भावात परिवर्तित होईल. मग त्यामागे संस्कृतीची जी कल्पना आहे, ती संपून जाईल.
आपल्या आधुनिक शिक्षणानं आपल्याला पारंपरिक व्याख्येनुसार अशिक्षित केलेलं आहे. आपण अशिक्षित असल्यामुळे होतं काय, तर त्यात जे सूचित केलेलं आहे, ते आपल्याला समजत नाही. एवढी साधी गोष्ट मला कळली ह्याचा मी एवढा गाजावाजा करतोय त्याचं कारणच हे आहे, की मी अशिक्षित आहे
वाजपेयींचं भाषण, जेवढा विचार करत जात्ये तेवढं आवडत जातंय. काय थोर माणूस आहे हा
सांगोवांगीच्या गोष्टी म्हणजे विदा नव्हे.
Yawn संबंध कब कब, बकवास तब तब
राम नामक दैवी राजा खराच झाला होता यावर लाखोंची श्रद्धा आजही आहे. त्यामुळे त्याची जन्मभूमी जर निश्चित झाली तर त्याबद्दलचा भक्तिभाव संपेल हेच मुळात महाविनोदी आहे. बेसिकमध्येच लोच्या असला की अशा शोकांतिका तयार होतात.
उदा. भांडारकर इन्स्टिट्यूटने महाभारताची एक "क्रिटिकल" एडिशन तयार केली म्हणून त्यात नसलेल्या परंतु अन्य आवृत्त्यांमधल्या सर्व कथांबद्दलचे प्रेम आटले का माझे स्मरण बरोबर असेल तर द्रौपदीवस्त्रहरणाचा अतिप्रसिद्ध प्रसंग भांडारकर आवृत्तीत नाही. त्यामुळे लोकांनी तो प्रसंग त्यांच्या इमॅजिनेशनमधून कटाप केला का माझे स्मरण बरोबर असेल तर द्रौपदीवस्त्रहरणाचा अतिप्रसिद्ध प्रसंग भांडारकर आवृत्तीत नाही. त्यामुळे लोकांनी तो प्रसंग त्यांच्या इमॅजिनेशनमधून कटाप केला का याचे उत्तर द्या मग पाहू काय आहे अन काय नाही ते.
माहिष्मती साम्राज्यं अस्माकं अजेयं
विभाव आणि इमॅजिनेशनचा अभाव
राम नामक दैवी राजा खराच झाला होता यावर लाखोंची श्रद्धा आजही आहे. त्यामुळे त्याची जन्मभूमी जर निश्चित झाली तर त्याबद्दलचा भक्तिभाव संपेल हेच मुळात महाविनोदी आहे. बेसिकमध्येच लोच्या असला की अशा शोकांतिका तयार होतात.
त्यामुळे लोकांनी तो प्रसंग त्यांच्या इमॅजिनेशनमधून कटाप केला का
वाजपेयींचा विभावाचा मुद्दा समजलेला नाही, एवढंच म्हणतो आणि खाली बसतो.
"ही जीवांची इतकी गरदी जगात आहे का रास्त |
भरती मूर्खांचीच होत ना" "एक तूच होसी ज्यास्त" ||
विभाव नव्हे, नुसती कावकाव
प्रतिमांना अधिक वास्तविक मानतो हेच मुळात वेस्टर्नाईझ्ड चष्म्यातलं आकलन आहे. सर्वसामान्यासाठी ते सत्यच असतं. थिअऱ्यांचा चष्मा उतरवून विचार केला तर कळेलही पण ते अब्रह्मण्यम आहे हे माहितीये.
माहिष्मती साम्राज्यं अस्माकं अजेयं
प्रतिमांना अधिक वास्तविक मानतो हेच मुळात वेस्टर्नाईझ्ड चष्म्यातलं आकलन आहे. सर्वसामान्यासाठी ते सत्यच असतं.
प्रतिमांना अधिक वास्तविक मानतो == सर्वसामान्यासाठी ते सत्यच असतं.
तुम्हाला नेमकं काय म्हणायचंय
मला नेमकं असं म्हणायचंय की
मला नेमकं असं म्हणायचंय की सर्वसामान्य माणसाला त्या गोष्टी प्रतिमा आहेत हेच मान्य नसतं. त्याच्या लेखी त्या सत्यच असतात. "हे खरेतर आभासी आहे तरी आम्ही मानतो" वगैरे कोणी म्हणत नाही. "हे खरे आहे किंवा होते असे आमचे मत आहे" असे म्हणतात.
तुमच्या इक्वेशनमधील दोन्ही बाजूंच्या धारणांचे धारक वेगवेगळे आहेत. एल एच एस हे विचारवंताचं आकलन आहे. तितकाच मुद्दा आहे. तोही लोकांना झेपत नाही म्हणजे हाईट झाली.
माहिष्मती साम्राज्यं अस्माकं अजेयं
सर्वसामान्य माणसाला त्या गोष्टी प्रतिमा आहेत हेच मान्य नसतं. त्याच्या लेखी त्या सत्यच असतात.
हेच वाजपेयी म्हणत आहेत, तर मग
"ही जीवांची इतकी गरदी जगात आहे का रास्त |
भरती मूर्खांचीच होत ना" "एक तूच होसी ज्यास्त" ||
भारतात एक विशेष गोष्ट आहे की आपण प्रतिमांना वास्तवापेक्षा अधिक वास्तविक मानतो. उदाहरणार्थ, विभाव हा शब्द तुम्हाला माहीत असेलच. नाट्यशास्त्रात रसनिष्पत्तीसाठी विभाव महत्त्वाचा समजला जातो. विभावाची परिभाषा काय आहे विभाव काय आहे ही एक खास प्रकारची गोष्ट आहे, म्हणजे विशेष प्रकारचा भाव, विशेष प्रकारचं अस्तित्व आहे. जेव्हा एखादी गोष्ट किंवा पात्र नसतानाही ते असतं, तेव्हा असतो तो विभाव. म्हणजे कृष्ण, राम, अॅना करेनिना हे सगळे लोक झालेले नसूनही आहेत. ते आपल्या रोजच्या आयुष्याचा हिस्सा आहेत. आपल्याकडे विभावालाच भाव समजण्याची प्रवृत्ती आहे. म्हणजे, जो राम झालेला नसूनही आहे, तो विभाव आहे. तरीही आपण आपले त्यांची जन्मभूमी निश्चित करण्याच्या प्रयत्नात असतो. रामाची जन्मभूमी निश्चित होताच, म्हणजे त्या क्षणीच, विभाव भावात परिवर्तित होईल. मग त्यामागे संस्कृतीची जी कल्पना आहे, ती संपून जाईल.
"झालेले नसूनही आहेत" हा काय प्रकार आहे नक्की मग सर्वसामान्यांची मान्यता की त्याबद्दलचं वाजपेयींचं आकलन सर्वसामान्यांची मान्यता की त्याबद्दलचं वाजपेयींचं आकलन सर्वसामान्य कधी "झालेले नसूनही आहेत" असे म्हणत नाहीत, तेव्हा हे वाजपेयींचं आकलन आहे हे तर उघडच आहे.
आणि या आकलनाचा निष्कर्ष जे खालील वाक्य:
रामाची जन्मभूमी निश्चित होताच, म्हणजे त्या क्षणीच, विभाव भावात परिवर्तित होईल. मग त्यामागे संस्कृतीची जी कल्पना आहे, ती संपून जाईल.
ते तर महाविनोदी आहे. लोकांच्या मनातला भावच कळाला नाही हे स्पष्टच आहे. अनेकांच्या मते रामजन्मभूमीच्याच जागेवर बाबराने मशीद बांधली. हे कैकांच्या लेखी सत्य आहे. रामाची भक्ती करताना लोकांच्या मनात हे असतेच की तो अयोध्येत जन्माला आला वगैरे वगैरे. त्यांच्या मनात ऑलरेडी ती जागा निश्चित आहे. ती जर अधिकृतपणे निश्चित झाली तर भक्तिभाव संपेल असे मानणे म्हणजे लोकमानस काय आहे हे समजलेच नसल्याचे लक्षण आहे. याला या थिअरीखेरीज कसलाच आधार नाही.
अशा अनेक जागा आहेत जिथे घडलेले प्रसंग फक्त त्याच ठिकाणी झाले असे म्हणतात, उदा. कुरुक्षेत्र, द्वारका, मथुरा, अयोध्या, लंका, कैलास पर्वत वगैरे. जर उद्या कसलेतरी संशोधन होऊन त्याने जर त्यावर शिक्कामोर्तब वगैरे झाले तर लोक फक्त एवढेच म्हणतील की बघा, आम्ही अगोदरपासून जे सांगत होतो ते तुम्ही आत्ता मान्य केलंत. त्याचा भक्तिभावावर प्रतिकूल परिणाम होईल वगैरे सब झूठ आहे कारण ऑलरेडी काउंटरएग्झांपल्स आर अप्लेंटी. सर्वसामान्यांना या संशोधनामुळे काहीही फरक पडणार नाही. भक्तिभावाची संगती वगैरे लावत बसणारे फक्त गोंधळतील की आपल्या थेरीप्रमाणे लोक का वागत नाहीत म्हणून.
माहिष्मती साम्राज्यं अस्माकं अजेयं
"झालेले नसूनही आहेत" हा काय प्रकार आहे नक्की मग
नाट्यशास्त्राचा ह्याला संदर्भ आहे. आणि 'लोकांना काय आणि का भावतं' हे उलगडण्यात नाट्यशास्त्राला रस आहे. आणखी टंकायचा कंटाळा आला. जाऊ देत. कधी तरी प्रत्यक्ष भेटीत वगैरे बोलू.
"ही जीवांची इतकी गरदी जगात आहे का रास्त |
भरती मूर्खांचीच होत ना" "एक तूच होसी ज्यास्त" ||
चालतंय, पण नाट्यशास्त्र वगैरे
म्हणजे शेवटी सामान्य लोकांची धारणा फाट्यावरच मारली. वाटलंच.
माहिष्मती साम्राज्यं अस्माकं अजेयं
'लोकांना काय आणि का भावतं' हे उलगडण्यात नाट्यशास्त्राला रस आहे.
नाट्यशास्त्र वगैरे म्हणजे शेवटी सामान्य लोकांची धारणा फाट्यावरच मारली.
नसून सामान्य लोकांना काय आणि का आवडतं, हा नाट्यशास्त्राचा आस्थाविषयच आहे. तिथे भरतमुनींना काही तरी मूलभूत गवसलं होतं. त्यामुळे भारतीय लोककलांपासून हिंदी सिनेमापर्यंतच्या लोकप्रिय कलाकृतींची भारतीय जनमानसाशी काहीएक संगती लावणं शक्य होतं. असो.
"ही जीवांची इतकी गरदी जगात आहे का रास्त |
भरती मूर्खांचीच होत ना" "एक तूच होसी ज्यास्त" ||
संगती लावा काय पाहिजे ती, पण
संगती लावा काय पाहिजे ती, पण मग असे निष्कर्ष म्हणजे उदाहरणार्थ आवरा आहेत. असो.
माहिष्मती साम्राज्यं अस्माकं अजेयं
किंवा राहुल पुंगलिया ज्याला वैज्ञानिक गर्व म्हणत आहेत, तो दिसत आहे. (लेखाचा दुवा)
सांगोवांगीच्या गोष्टी म्हणजे विदा नव्हे.
आणि अशा तऱ्हेनं, नगरकरांचं साहित्य वाचणं आलं. हीच का तुमची दिवाळी
नगरकर किती मस्त 'पिकले' आहेत. वय वाढावं तर असं. बाकी सगळं आकलन, मतं, साहित्य, सगळ्या गोष्टी बाजूला ठेवल्यावरही, हा माणूस किती शांत, समंजस आणि समाधानी आहे, हे जाणवत राहतं.
सांगोवांगीच्या गोष्टी म्हणजे विदा नव्हे.
अप्रतिम मुलाखत हा भाग ही आवडला
मुलाखतीतुन जाणवणारे सतत् आत्मपरीक्षण करणारे प्रांजळ नगरकर
माझ्यातही हा खोटेपणा नक्कीच असणार. त्याच्याशी लढायचा मी प्रयत्न करतो आणि माझ्यात ती सचोटी आणण्याचा मी माझ्यापरीनं प्रयत्न करतो.
भारतीयांना हे पटणार नाही, पण कृष्णवर्णीयांबद्दलही आपली वृत्ती अत्यंत नालायकपणाची आहे. किरण नगरकरांचा त्यात सहभाग नाही असं नाही, पण किरण नगरकरांना त्याची जाणीव आहे; त्यामुळे मी त्या वृत्तीशी सतत झगडत असतो.
गुरु शिष्य परंपरें सदर्भातील नगरकरांचे हे विधान किती सत्य आहे
आपली गुरू-शिष्य परंपरा काय तर गुरूनं मागावं आणि एकलव्यानं मानावं. म्हणजे आपण (सवर्ण) किती हुशार, चलाख आणि घाणेरडे लोक आहोत आपल्याला ह्याच परंपरेचं दैवतीकरण करायचं आहे
याचा साधा पुरावा म्हणजे आजच्या अगदी आजच्या घडिला ही सर्वात महत्व्याचा तोही स्पोर्ट मधीलच पुरस्कार्
द्रोणाचार्य अवॉर्ड हा गुरु या नावालाच काळिमा असलेल्या द्रोणाचार्याच्या नावाने दिला जातो
शिवाय अर्जुन अवॉर्ड ही आहेच्
मग नगरकर जे म्हणतात्
आपल्याला ह्याच परंपरेच दैवतीकरण करायच आहे
हे दैवतीकरण करण्याच काम किती चलाखपणे कुशलतेने शांतपणाने सातत्याने चालु आहे अगदी आजपर्यंत
आणि एकाच्याही मनात हा प्रश्न उद्भभवत नाही कि किमान ज्या व्यक्तीच्या पात्राच्या प्रतिकाच्या नावाने हा पुरस्कार दिला जातो
ती त्या ला लायक साजेशी आहे की नाही  प्रतिक जरी मान्य केलं तरी ते प्रतिकं ही योग्य आहे का
तुक्या- " आलीया भोगासी असावे सादर " विल्या- " The Readiness is all "
वरील मुलाखतीत उल्लेख असलेला
किरण नगरकरांच्या स्वत:च्या वाचनाचा युट्युब वरील् दुवा
तुक्या- " आलीया भोगासी असावे सादर " विल्या- " The Readiness is all "
नगरकर, तुम्ही या रचना
नगरकर, तुम्ही या रचना लिहिल्या आणि त्यावर उघडपणे भाष्य मुलाखतीतून प्रांजळपणे व्यक्त केलंत. तुम्ही मिथकांमधून वास्तवाकडे बघता आणि वास्तवातून मिथकांकडे बघता.यावर साहित्यकृतीतून विचार सूचित करत जाणे ही कला आहे. कलाविष्कारावर टीका करणे वेगळे आणि वेगळी कलाच सादर करणे वेगळे. तुमचे प्रयोग धाडसी आहेत.
ब्रिटिश आपल्याकडे व्यापारासाठी आले. हळुहळू त्यांची सत्ता वाढत गेली. व्हिक्टोरिया राणीनं या राजेरजवाड्यांच्या शेरवानीवर एक बिल्ला मारला की हे लोक खुश. १८५७नंतर ह्या लोकांनी असा विचार केला नाही की आता आपण एकत्र येऊन ब्रिटिशांना बाहेर काढलेलं बरं. ही आत्मजाणीव आपल्याला तेव्हा झालेली नव्हती, आजही नाही. आजच्या विरोधी पक्षांनाही ही समज नाही की आपण वेगळेपणा सोडून एकत्र आलं पाहिजे. १८५७ साली जे झालं, ते पुन्हा घडतंय. हे कसले महाराजे
हि तुलना कै च्या कै आहे.
मला त्यातून लागलेला अर्थ असा
मला त्यातून लागलेला अर्थ असा -
सत्तेवर कोणी का असेना, विरोधकांचीही, विरोधी पक्षांचीही, काही जबाबदारी असते. १८५७चे मूठभर वगळता, विरोधक कर्तव्यच्युत झाले आहेत. त्यांच्याकडे नैतिक अधिष्ठान नाही. आणीबाणीनंतर नव्हतं आणि आजही नाही.
सांगोवांगीच्या गोष्टी म्हणजे विदा नव्हे.
आणि अडाण्यासारखी काहीही तुलना केली तरी टाळ्या वाजवणारी प्रजाही आहेच. मजाच एकूण.
माहिष्मती साम्राज्यं अस्माकं अजेयं
संगीतकार शंकर (जन्म : १५ ऑक्टोबर १९२२)
जन्मदिवस : लॅटिन कवी व्हर्जिल (इ.स.पूर्व ७०), शास्त्रज्ञ टॉरिचेल्ली (१६०८), तत्त्वज्ञ नित्शे (१८४४), लेखक पी. जी. वूडहाऊस (१८८१), रसायनशास्त्रज्ञ आणि लेखक सी. पी. स्नो (१९०५), अर्थतज्ञ जॉन केनेथ गॅल्ब्रेथ (१९०८), लेखक मारिओ पुझो (१९२०), संगीतकार शंकर-जयकिशन जोडीतील शंकर (१९२२), लेखक इटालो कॅल्व्हिनो (१९२३), नाट्यसमीक्षक गो. रा. जोशी (१९२३), कवी नारायण सुर्वे (१९२६), तत्त्वज्ञ मिशेल फूको (१९२६), माजी राष्ट्रपती व शास्त्रज्ञ डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम (१९३१), बासरीवादक एन्. रमणी (१९३४), वार्ताहर, माध्यमचालक प्रणय रॉय (१९४९), सिनेदिग्दर्शिका मीरा नायर (१९५७), टेनिसपटू एलेना दिमेन्तिएव्हा (१९८१)
मृत्युदिवस : सम्राट अकबर (१६०५), साहित्यिक सूर्यकांत त्रिपाठी उर्फ 'निराला' (१९६१), संगीतकार कोल पोर्टर (१९६४), नोबेलविजेते शास्त्रज्ञ कॉनरॅड एमिल ब्लॉक (२०००), लोकनाट्यकार आणि साहित्यिक वसंत सबनीस (२००२)
वर्धापनदिन : एडिसन इलेक्ट्रिक लाईट कंपनी (१८७८), ब्लॅक पॅन्थर पार्टी (१९६६)
१७८३ : बलूनद्वारे मानवाचे पहिले हवेत प्रक्षेपण.
१८९४ : युरोपातला ज्यूद्वेष चव्हाट्यावर आणणाऱ्या ड्रेफ्यूस प्रकरणात फ्रेंच सेनेतला ज्यू अधिकारी अल्फ्रेड ड्रेफ्यूसला खोट्या हेरगिरीच्या आरोपाखाली अटक.
१९१७ : महिला गुप्तहेर माताहारीला गोळ्या घालून देहदंड.
१९३२ : टाटा एअरलाइन्सचे (नंतरची एअर इंडिया) पहिले विमानोड्डाण.
१९५६ : फोर्ट्रान संगणकभाषेचा वापर सुरू.
दिवाळी अंक - २०१५
भा. रा. भागवत विशेषांक
नवीन संकेताक्षरासाठी विनंती करा.
सध्या कोण कोण आलेले आहे
सध्या 4 सदस्य आलेले आहेत.
ऐशा रसां ऐसे रसिक...
ऐसीअक्षरे संस्थळाची उद्दिष्टे - मार्गदर्शक तत्त्वे - धोरणे


राहुल गांधींच्या इफ्तार पार्टीला मायावती, ममता बॅनर्जी, शरद पवार अनुपस्थित राहणार | Pune News Express | Pimpri Chinchwad News Portal

मुंबई: दिल्लीला जाणाऱ्या एअर इंडियाच्या विमानातून एअर होस्टेस पडलीv
मस्जिद बंदरजवळ रेल्वे रुळाला तडे, हार्बर मार्गावरील वाहतूक विस्कळीत
शिवरायांच्या महाराष्ट्राच्या अधोगतीची सुरुवात, शिवसेनेची फडणवीसांवर टीका
 तोकड्या कपड्यांमुळे विद्यार्थिनीस केले नग्न, एसएनडीटीमधील घटना
उत्तरेतील २५ जागांची दक्षिणेत भरपाई
‘रिलायन्स’च्या वीजग्राहकांवर २ हजार कोटींचा भुर्दंड
लैंगिक गैरवर्तनाचे आरोप झालेल्या कलंकितांसोबत काम करणार नाही
भारत-चीन सामना गोलशून्य बरोबरीत
मनोहर पर्रिकरांना एम्समधून डिस्चार्ज, अद्यापही प्रकृती गंभीर; गोव्याकडे रवाना
Home breaking-news राहुल गांधींच्या इफ्तार पार्टीला मायावती, ममता बॅनर्जी, शरद पवार अनुपस्थित राहणार
राहुल गांधींच्या इफ्तार पार्टीला मायावती, ममता बॅनर्जी, शरद पवार अनुपस्थित राहणार
नवी दिल्ली: काँग्रेस अध्यक्ष राहुल गांधी यांनी आयोजित केलेल्या इफ्तार पार्टीला अनेक दिग्गज नेते अनुपस्थित राहणार आहेत. यामध्ये राष्ट्रवादीचे अध्यक्ष शरद पवार, पश्चिम बंगालच्या मुख्यमंत्री ममता बॅनर्जी आणि बसपाच्या सर्वेसर्वा मायावती यांचा समावेश आहे. आज रात्री नवी दिल्लीत इफ्तार पार्टी होत असून या पार्टीसाठी 17 पक्षांना आमंत्रण देण्यात आले आहे. काँग्रेस अध्यक्ष म्हणून राहुल गांधींनी प्रथमच इफ्तार पार्टीचे आयोजन केले आहे.
इफ्तार पार्टीच्या माध्यमातून विरोधकांना एकत्र आणून शक्तीप्रदर्शन करण्याचा राहुल गांधींचा मानस आहे. मात्र या पार्टीला शरद पवार, ममता बॅनर्जी आणि मायावती अनुपस्थित राहणार असल्याची माहिती मिळत आहे. या पार्टीचं निमंत्रण माजी राष्ट्रपती प्रणव मुखर्जी, प्रतिभा पाटील आणि माजी उपराष्ट्रपती हमिद अन्सारी यांनाही देण्यात आले आहे. या तिन्ही मान्यवरांनी हे आमंत्रण स्विकारले आहे.
भाजपा विरोधकांना एकाच कार्यक्रमात आणण्याचा राहुल गांधी यांचा प्रयत्न आहे. राष्ट्रवादीचे नेते प्रफुल्ल पटेल, लोकतांत्रिक जनता दलाचे अध्यक्ष शरद यादव, माकपचे सीताराम येचुरी, बसपाचे नेते सतीश मिश्रा, समाजवादी पक्षाचे नेते रामगोपाल यादव, डीएमकेच्या नेत्या कनिमोळी, नॅशनल कॉन्फरन्सचे नेते ओमर अब्दुल्ला, कम्युनिस्ट नेते डी. राजा आणि तृणमूल काँग्रेसचे नेते दिनेश त्रिवेदी हे नेते इफ्तार पार्टीला उपस्थित राहणार आहेत. याआधी 2015 मध्ये काँग्रेसनं इफ्तार पार्टीचं आयोजन केलं होतं.
मुंबई ते बाली क्रूझ लवकरच : नितीन गडकरी
अटल बिहारी वाजपेयी यांच्या तब्येतीत चांगली सुधारणा
मुंबई: दिल्लीला जाणाऱ्या एअर इंडियाच्या विमानातून एअर होस्टेस पडलीv
मस्जिद बंदरजवळ रेल्वे रुळाला तडे, हार्बर मार्गावरील वाहतूक विस्कळीत
शिवरायांच्या महाराष्ट्राच्या अधोगतीची सुरुवात, शिवसेनेची फडणवीसांवर टीका
मुंबई: दिल्लीला जाणाऱ्या एअर इंडियाच्या विमानातून एअर होस्टेस पडलीv
मस्जिद बंदरजवळ रेल्वे रुळाला तडे, हार्बर मार्गावरील वाहतूक विस्कळीत
शिवरायांच्या महाराष्ट्राच्या अधोगतीची सुरुवात, शिवसेनेची फडणवीसांवर टीका
 तोकड्या कपड्यांमुळे विद्यार्थिनीस केले नग्न, एसएनडीटीमधील घटना
उत्तरेतील २५ जागांची दक्षिणेत भरपाई
पिंपरी-चिंचवडमध्ये भाजप पारदर्शी आहे का
पहिले ‘सिझेरियन’ झालेल्या महिलेची पिंपरी-चिंचवडमध्ये नैसर्गिक प्रसुती
मार्केट यार्डात आंबा महोत्सव
निगडी येथे 11 फेब्रुवारीला रनेथॉन ऑफ होप 2018 अर्ध मॅरेथॉन स्पर्धा
महेश मांजरेकरांकडून मुऱ्हे याचे कौतुक
शाळेची जागा पोलीस स्टेशनला देण्यास नगरसेवक साने यांचा विरोध
punenewsexpress.in हे पुणे आणि पिंपरी- चिंचवडमधील लोकप्रिय आणि विश्वासार्ह ‘न्यूज पोर्टल’ आहे. स्थानिक बातम्यांसह राज्य, देश-विदेश, क्रीडा, सांस्कृतिक, शैक्षणिक क्षेत्रातील ठळक घडामोडी सर्वसामान्य वाचकांपर्यंत नि:पक्षपणे पोहोचविण्याचा आमचा संकल्प आहे. प्रसारमाध्यमांच्या स्पर्धेत निर्भिड पत्रकारिता कायम ठेवणे, हाच आमचा ध्यास आहे.
पुणे न्यूज एक्सप्रेस, पुणे.
एक्सप्रेस मीडिया इंटरप्राईजेस, कमल रेसिडेन्सी, खंडोबा मंदिराजवळ, सुखसागरनगर, कात्रज, पुणे-४६.


गोपनीयता धोरण - विविध विषयांवर ताज्या बातम्या

विविध विषयांवर ताज्या बातम्या
प्रायव्हसी स्टेटमेंट आणि auml; tion आणि संमती
1. उद्देश आणि जबाबदार घटक
2. ग्राउंड आणि auml डेटा प्रक्रिया उपयुक्त माहिती
3. वैयक्तिक डेटा प्रक्रिया
4. प्रवेश डेटा संकलन
5. कुकीज & प्रेक्षक मापन
7. Google-पुन्हा / विपणन-सेवा
8. फेसबुक सामाजिक प्लगइन्स
11. सेवा एकत्रीकरण आणि तृतीय पक्ष सामग्री
12. वापरकर्ते आणि एल अँड ouml अधिकार; संशोधन
13. प्रायव्हसी स्टेटमेंट आणि auml च्या सहन बदल; tion
1. उद्देश आणि जबाबदार घटक
या प्रायव्हसी स्टेटमेंट आणि auml; tion KL & auml; रिकी सुचालन प्रकारची वापर, व्याप्ती आणि प्रक्रिया उद्देश (u.a. सर्वेक्षण, प्रक्रिया आणि वापर, तसेच प्राप्त संमती) आमच्या साठा आत आणि त्याच्या संबंधित वेबसाइट वैयक्तिक डेटा, वैशिष्ट्ये आणि सामग्री (यापुढे एकत्रितपणे म्हणून संदर्भित “ऑनलाइन ऑफर” किंवा “वेबसाईट”) वर. प्रायव्हसी स्टेटमेंट आणि auml; tion स्वतंत्रपणे & auml लागू होते; ngig वापरले डोमेन वर, प्रणाली, व्या; प्लॅटफॉर्म आणि Ger & auml (z.B. डेस्कटॉप किंवा मोबाइल) जे ऑनलाईन निविदा अंमलात सुचालन वापर hrt आहे.
मुदत “वापरकर्ता” सर्व ग्राहकांना आणि ऑनलाइन अभ्यागतांना कव्हर. वापरण्याजोगी तंत्राची, तो z.B माहीत. “वापरकर्ता” नाहीत लिंग समजण्यास.
2. ग्राउंड आणि auml डेटा प्रक्रिया उपयुक्त माहिती
आम्ही फक्त पालन वापरकर्ते वैयक्तिक डेटा प्रक्रिया ज्यात & auml; Gigen गोपनीयता धोरण डेटा अर्थव्यवस्था हुकूम त्यानुसार- आणि डेटा कपात. एक कायदेशीर परवानगी आहे फक्त तेव्हा हे वापरकर्ते डेटा अर्थ, आमच्या कंत्राटी सेवा आणि ऑनलाइन सेवा प्रस्तुत डेटा, विशेषतः जर, किंवा. कायद्याने आवश्यक किंवा संमती उपस्थिती मध्ये प्रक्रिया केली जाते.
आम्ही संस्थात्मक पूर्ण, कंत्राटी आणि तांत्रिक Sicherheitsma & szlig; अगोदर कला सहभागी, याची खात्री करण्यासाठी, डेटा संरक्षण कायदे नियम पाळल्यास आणि zuf प्रौढ विरुद्ध प्रक्रिया डेटा किंवा पुढे & auml परवानगी; उपयुक्त manipulations, नुकसान, अनधिकृत व्यक्तींना tion किंवा प्रवेश विरूद्ध tzen सुचालन वापर SCH करणे; ouml नष्ट &.
या प्रायव्हसी स्टेटमेंट आणि auml अंतर्गत केलेल्या; tion सामग्री, साधने किंवा इतर प्रदाते इतर संसाधने (यापुढे एकत्रितपणे म्हणून संदर्भित “तृतीय-पक्ष”) वापरले जातात आणि परदेशात म्हणतात कार्यालय, तो गृहित धरले जाऊ शकते, एक डेटा ट्रान्सफर तृतीय-पक्ष आसन राज्यांतून होते की. & Uuml तिसरा देश डेटा bermittlung वैधानिक अधिकृतता आधारावर एकतर केले जाते, वापरकर्ते किंवा विशिष्ट करार कलमे एक संमती, hrleisten डेटा gew & auml एक कायदेशीर गेले सुरक्षा.
3. वैयक्तिक डेटा प्रक्रिया
वैयक्तिक डेटा, या व्यतिरिक्त या गोपनीयता स्पष्टीकरण अस्वल tion नेव्हिगेशन वापर cklich स्पष्टपणे दिले, फ सुचालन वापर प्रक्रिया कायदेशीर परवानगी किंवा वापरकर्ते अधिकृतता आधारावर पुढील प्रयोजनांसाठी r:
– Zurverf सुचालन वापर पुरवठा स्थान, सुचालन वापर चलन कार्यान्वित, काळजी, अनुकूलित आणि आमच्या सर्व्हिसेस सुरक्षित, सेवा- आणि वापरकर्ता सेवा;
– एल् & auml; प्रभावी ग्राहक सेवा आणि तांत्रिक आधार hrleistung.
आम्ही bermitteln वापरकर्ते 'तृतीय पक्ष डेटा सुचालन वापर, फ सुचालन वापर आर बिलिंग हेतूने आवश्यक आहे तर (z.B. देयक सेवा) किंवा फ सुचालन वापर इतर कारणांसाठी r, तो आवश्यक आहे का, प्रकरणांमध्ये, वापरकर्ते सुचालन वापर आमच्या कंत्राटी जबाबदार्यांच्या ERF & uuml करण्यासाठी (z.B. पुरवठादाराला पत्ता संदेश).
आम्हाला संपर्क तेव्हा (संपर्क फॉर्म किंवा ई-मेल द्वारे) विनंती आणि फ & uuml प्रक्रिया हेतूने वापरकर्त्याचा तपशील; बाबतीत r, निर्माण पाठपुरावा प्रश्न, जतन.
वैयक्तिक डेटा जेल & ouml आहेत; हटविले, ते त्यांच्या ERF सुचालन वापरू तर फॉल्स आहे आणि एल अँड ouml; संशोधन साठवायची जबाबदार्यांच्या नसूनही.
4. प्रवेश डेटा संकलन
आम्ही सर्व्हरवरील कोणत्याही प्रवेश डेटा सुचालन वापर गोळा, जे ही सेवा आहे (त्यामुळे-म्हणतात सर्व्हर लॉग फाइल्स). डाउनलोड वेबसाइटवर स्वच्छ नाव प्रवेश करण्याचा डेटा जा आणि ouml, फाइल, दिनांक आणि कॉल वेळ, नेव्हिगेशन डेटा आयुष्यभर ragene रक्कम वापर, यशस्वी भरपाई बद्दल संदेश सुचालन वापर, आवृत्ती सोबत ब्राउझर प्रकार, वापरकर्ता कार्य प्रणाली, संदर्भ देणारा URL (पूर्वी भेट दिली साइट), IP पत्ता आणि विनंती प्रदाता.
आम्ही ऑपरेशन उद्देश संख्याशास्त्रीय विश्लेषण कुठे फक्त सुचालन वापरासाठी वैधानिक तरतुदी नुसार वापरकर्ता किंवा प्रोफाईल ओळख नाही संघटना लॉग डेटा वापरू, सुरक्षा आणि आमच्या ऑनलाइन ऑफर अनुकूल. तथापि, आम्ही राखून ठेवतो, प्रोटोकॉल डेटा सुचालन वापर DaytonaPlease सुचालन वापर पाणथळ जमीन शक्य जन्म Subseq, ठोस पुरावे आधारावर बेकायदेशीर वापर वाजवी संशय आहे तर.
5. कुकीज & प्रेक्षक मापन
कुकीज माहिती आहेत, आर एक एसपी & auml; वेब ब्राउझर तृतीय पक्षांच्या आमच्या वेब सर्व्हर किंवा वेब सर्व्हर, वापरकर्ता सुचालन वापर थेट कॉल साठवले जातात तेथे फ & uuml बदली. माहिती tion एक टोपणनाव मूल्यमापक वापरकर्त्यांना हे प्रायव्हसी स्टेटमेंट आणि auml अंतर्गत खालील कुकीज वापरा.
या वेबसाइटची पाहण्यासाठी कुकीज मीटर आणि ouml शिकला आहे; साम्य. वापरकर्ता मीटर आणि ouml नाही तर इच्छिता, कुकीज आपल्या संगणकावर संग्रहित केले जातात, ते आपल्या ब्राउझर सेटिंग्जमध्ये संबंधित पर्याय अक्षम करणे सांगितले जाते. संचयित कुकीज K & ouml; शकता ब्राउझर जेल आणि ouml प्रणाली सेटिंग्ज मध्ये हटविले जाणार. या वेबसाइटची ओएनएस फ & uuml; कुकीज शिकला Funktionseinschr & auml करू शकता; आघाडी.
तो एम & ouml आहे; शक्यता, अमेरिकन बाजूला कंपन्या सुचालन वापर अनेक ऑनलाइन जाहिरात कुकीज http://www.aboutads.info/choices किंवा युरोपियन युनियन बाजूला http://www.youronlinechoices.com/uk/your-ad-choices/ व्यवस्थापित.
आम्ही Google Analytics वापरू, Google Inc एक वेब सेवा. (“Google”) एक. Google कुकीज वापरते. वापरकर्ता द्वारे साठा वापराबद्दल कुकी सुचालन वापर व्युत्पन्न माहिती आम्हाला नॅव्हिगेशन वापर मध्ये Google सर्व्हर हस्तांतरित आणि संग्रहित येथे असतात.
Google आमच्या वतीने या माहितीचा वापर करेल, आमच्या साठा वापर वापरकर्ते मूल्यमापन करून, अहवाल उपक्रम auml बद्दल सुचालन वापर संकलित; आत या ऑनलाइन ऑफर एकत्र व्या आणि प्रदान करण्यासाठी सुचालन वापर आम्हाला या वेबसाइट संबंधित सेवा आणि इंटरनेट इतर वापर प्रदान. वापरकर्ते प्रक्रिया डेटा नांवांनी वापरकर्ता प्रोफाइल तयार केले जाऊ शकते; येथे K & OUML.
आम्ही फक्त सक्रिय आयपी anonymization सह Google Analytics वापरत. याचा अर्थ, प्रशंसा आर्थिक क्षेत्र gek & uuml; Europ & auml प्रती करार सुचालन वापर प्रशंसा युनियन किंवा इतर पक्ष; GCT; वापरकर्ता IP पत्ता Europ आणि auml सदस्य राज्ये आत Google आहे. केवळ अपवादात्मक आणि auml मध्ये; प्रकरणे हस्तांतरित आम्हाला नॅव्हिगेशन वापर मध्ये Google सर्व्हर आणि तेथे gek सुचालन वापर GCT पूर्ण IP पत्ता आहे.
वापरकर्त्याचे ब्राउझर सुचालन bermittelte वापर IP पत्ता करून अन्य Google डेटाचा संयुक्त सुचालन वापर hrt सह होणार नाही. वापरकर्ता K & ouml; टाळण्यासाठी कुकीज वापर त्यांच्या ब्राउझर सॉफ्टवेअर सेटिंग्ज बदलून करू शकता; वापरकर्ते K & ouml; Google द्वारे समाप्त प्रतिनिधित्व करू शकता देखील कुकी व्युत्पन्न आणि Google सामुग्री त्यांचा वापर संबंधित डेटा ओळख टाळण्यासाठी, या डेटा तसेच प्रक्रिया, वैशिष्ट्ये आणि खालील लिंकवर सुचालन वापर येथे पोर्टेबल ब्राउजर प्लगइन डाउनलोड आणि स्थापित करा: http://tools.google.com/dlpage/gaoptout
अधिक माहितीसाठी जाहिरात हेतूने बद्दल Google डेटा वापरते, सेटिंग्ज- आणि Widerspruchsm & ouml; संधी Google च्या वेबसाइटवर आढळू शकते: https://www.google.com/intl/de/policies/privacy/partners (“आपण आमच्या भागीदारांच्या साइट किंवा अॅप्स वापरता तेव्हा Google डेटा वापरते”), http://www.google.com/policies/technologies/ads (“जाहिरात डेटा वापर”), http://www.google.de/settings/ads (“माहिती व्यवस्थापित करा, Google वापर, आपण प्रदर्शन जाहिरात देणे”) आणि http://www.google.com/ads/preferences (“निर्धारित, कोणत्या जाहिराती Google आपल्याला दर्शविते”).
7. Google-पुन्हा / विपणन-सेवा
आम्ही विपणन वापर- आणि विपणन सेवा (लहान “Google-विपणन-सेवा”) Google Inc. डर, 1600 मंडलसभागृह पार्कवे, माउंटन व्ह्यू, सीए 94043, संयुक्त राज्य, (“Google”).
r आणि प्रदर्शन आमच्या वेबसाइटवर लक्ष्य आणि Google विपणन सेवा आम्हाला जाहिराती फ & uuml परवानगी, फक्त वापरकर्त्यांना जाहिराती जनसंपर्क आणि auml; sentieren, संभाव्य त्यांच्या आवडी जुळत. केल्यास, वापरकर्ते उदा. फ & uuml शो आर उत्पादने प्रदर्शित केली जातात, फ & uuml; r तो अन्य वेबसाइटवरील रस होता, एक येथे बोलली “पुनर्विपणन”. त्या प्रयोजनार्थ, आमच्या आणि अन्य वेबसाइटवरील कॉल करताना, दर्शविणे Google विपणन सेवा सक्रिय आहेत, थेट Google द्वारे Google कडून एक कोड सुचालन वापर लीड्स चालवला आणि साइटमध्ये म्हटले जाते. (पुन्हा)विपणन-टॅग्ज (अदृश्य प्रतिमा किंवा कोड, म्हणून “वेब बीकन” नियुक्त) वेबसाइटमध्ये एकीकृत. एक व्यक्ती कुकी वापरकर्ते टी; त्यांच्या मदतीने auml & Ger आहे, डी एच. एक लहान फाइल जतन (स्थान कुकीज K & ouml देखील समान तंत्रज्ञान वापरले जाऊ शकते). कुकीज K & ouml; विविध डोमेन सेट केले जाऊ शकते करू शकता, इतर google.com, doubleclick.net, invitemedia.com, admeld.com, googlesyndication.com किंवा googleadservices.com. ही फाईल नोंद आहे, भेट कोणत्या वेबसाइट वापरकर्ता, फ & uuml सामग्री तो रस आहे कुठे आणि काय तो क्लिक करतो देते, ब्राउझर आणि ऑपरेटिंग सिस्टम पुढील तांत्रिक माहिती, वेबसाइट संदर्भ, ऑनलाइन ऑफर वापर तास आणि इतर माहिती भेट. तसेच मिळविले वापरकर्ता IP पत्ता आहे, जेथे आम्ही Google Analytics मध्ये भाग म्हणून तक्रार नोंदवू, प्रशंसा आर्थिक क्षेत्र GCT आणि फक्त अपवादात्मक आणि auml मध्ये gek सुचालन वापर; Europ & auml प्रती करार सुचालन वापर प्रशंसा युनियन किंवा इतर पक्ष आम्हाला सुचालन वापर मध्ये Google सर्व्हर हस्तांतरित आणि तेथे अशी प्रकरणे सर्व मार्ग Europ & auml सदस्य राज्ये आत IP पत्ता की GEK सुचालन वापर RZT आहे. IP पत्ता Google संयुक्त सुचालन पासून इतर ऑफर आत वापरकर्ता डेटा वापरू hrt नाही. या उपरोक्त माहिती K & ouml देखील इतर स्त्रोतांकडून अशा माहितीचा दुवा साधला जाऊ शकतो. भेट शेवटी अन्य वेबसाइटवर; त्यानंतर वापरकर्ता szlig तर, के व ouml; त्याला अनुरूप त्याच्या आवडी नुसार, जाहिराती प्रदर्शित केले आहेत करू शकता.
वापरकर्ता डेटा Google विपणन सेवा अंतर्गत टोपणनाव प्रक्रिया. डी एच. Google स्टोअर्स आणि उदा प्रक्रिया. वापरकर्ता नाही नाव किंवा ईमेल पत्ता, नांवांनी वापरकर्ता प्रोफाइल आत पण संबंधित माहिती कुकी-आधारित विश्लेषण. डी एच. Google च्या जाहिराती दृष्टीकोनातून फ & uuml नाहीत; व्यवस्थापित r ओळख एक ठोस व्यक्ती प्रदर्शित, पण फ सुचालन कुकी आर-धारक वापर, स्वतंत्रपणे आणि auml; त्यांना ngig कोण ही कुकी-मालक. या नाही, परवानगी cklich आहे; जेव्हा वापरकर्ता स्पष्ट सुचालन वापर Google, डेटा या pseudonyms न करता, प्रक्रिया. करून “डबलक्लिक” नेव्हिगेशन वापरकर्ता माहिती गोळा वापर यूएस मध्ये Google च्या सर्व्हरवरून Google वर सुचालन वापर bermittelt पाठविले आणि साठवली जाते.
आम्ही वापरण्यासाठी Google विपणन सेवा जा आणि ouml; शिवाय रिकी. ऑनलाइन जाहिरात कार्यक्रम “Google AdWords”. Google AdWords बाबतीत, erh & auml अन्य lt; कोणत्याही AdWords जाहिरातदार “रुपांतरण-कुकी”. कुकीज K & ouml म्हणून नाही सुचालन वापर जाहिरातदार वेबसाइटवर द्वारे माग काढला जाऊ शकतो. कुकीज माहिती एकत्र करून माहिती वापरले जाते, आर जाहिरातदार तयार करणे; रूपांतरण आकडेवारी फ & uuml, आर रुपांतरण ट्रॅकिंग ठरवले; जे फ सुचालन वापर. जाहिरातदार वापरकर्त्यांची एकूण संख्या माहीत आहे, त्यांच्या जाहिरातीवर क्लिक आणि एक रुपांतरण ट्रॅकिंग टॅग पृष्ठावरील टॅग पुढे आहे. तथापि, ते नाही माहिती प्राप्त, जे वापरकर्त्यांना व्यक्तीत्वाचे & ouml; अॅक्सेसरीज ध्वनि ओळखली जाऊ शकते.
आम्ही Google विपणन सेवा आधारित प्रतिबद्ध करा “डबलक्लिक” आईसाठी जाहिराती. DoubleClick कुकीजचा वापर, Google आणि त्याचे भागीदार साइट, या वेबसाइट वर वापरकर्त्यांकडून जाहिराती किंवा ठेवून भेटी आधारावर. इंटरनेट erm आणि ouml इतर साइटवरील; glicht आहे.
आम्ही Google विपणन सेवा आधारित बांधून “AdSense” आईसाठी जाहिराती. AdSense कुकीज वापर, Google आणि त्याचे भागीदार साइट, या वेबसाइट वर वापरकर्त्यांकडून जाहिराती किंवा ठेवून भेटी आधारावर. इंटरनेट erm आणि ouml इतर साइटवरील; glicht आहे.
आणखी न वापरलेले आम्हाला Google द्वारे विपणन सेवा आहे “Google Tag व्यवस्थापक”, जे इतर Google विश्लेषण परवानगी देते- आमच्या वेबसाइटवर एकात्मिक आणि विपणन सेवा K & ouml; शकता (z.B. “AdWords”, “डबलक्लिक” किंवा “Google Analytics”).
आपण Google विपणन सेवा मीटर आणि ouml करून ओळख आक्षेप तर इच्छिता, के व ouml; Google द्वारे प्रदान आपण हे करू शकता सेटिंग- एम & ouml संधी वापर, आणि निवड-रद्द: http://www.google.com/ads/preferences.
8. फेसबुक सामाजिक प्लगइन्स
आमच्या ऑनलाइन ऑफर सामाजिक प्लगइन वापरते (“प्लगइन्स”) सामाजिक नेटवर्क facebook.com, फेसबुक आयर्लंड लि चालविले जाते जे, 4 ग्रँड कालवा स्क्वेअर, ग्रँड कालवा हार्बर, डब्लिन 2, आयर्लंड ऑपरेट आहे (“फेसबुक”). प्लगइन फेसबुक लोगो ओळखले जात आहेत (पांढरा तो “फ” एक निळा टाइल वर, अटी “प्रमाणे”, “सापडले आणि auml मला येते” किंवा “हाताचा अंगठा वर”-चिन्ह) किंवा च्या व्यतिरिक्त सह “फेसबुक सामाजिक प्लगइन” चिन्हांकित. यादी आणि फेसबुक सामाजिक प्लगइन देखावा येथे पाहिले जाऊ शकते: https://developers.facebook.com/docs/plugins/.
वापरकर्ता या वेबसाइटचे कार्य कॉल तेव्हा, अशा प्लगइन auml & lt आहे;, विस्तारत त्याच्या Ger & auml; वर सामायिक करा Facebook सर्व्हर थेट कनेक्शन t. प्लगइन सामग्री साधन & ट वापरकर्त्याच्या सुचालन वापर bermittelt थेट फेसबुक auml आणि ऑनलाइन ऑफर मध्ये समाकलित आहे. प्रक्रिया डेटा असू शकतात, वापरकर्ते वापरकर्ता प्रोफाइल तयार के आणि OUML घेऊन. म्हणून आम्ही डेटा रक्कम वर कोणताही प्रभाव, जे फेसबुक वापरून देखिल हे प्लगइन नाही आणि वापरकर्ता माहिती आमच्या ज्ञान त्यानुसार,.
फेसबुक माहिती; प्लगइन & auml erh lt एकत्रित करून, वापरकर्ता ऑनलाइन ऑफर याच पृष्ठ प्रवेश केला आहे की. वापरकर्ता फेसबुक लॉग इन असेल तर, फेसबुक त्याच्या फेसबुक खाते भेट नोंदवू शकता. वापरकर्ते प्लगइन सह संवाद साधता तेव्हा, उदाहरणार्थ, बटण पण & auml; मुदत किंवा टिप्पणी, Facebook आणि uuml थेट टी; आपल्या डिव्हाइसमधून आणि संबंधित माहिती auml आहे bermittelt आणि संग्रहित. वापरकर्ता फेसबुक सदस्य नाही तर, एक एम & ouml अजूनही आहे; शक्यता, की अनुभव आणि स्टोअरमध्ये फेसबुक IP पत्ता. मते फेसबुक जर्मनी केवळ एक निनावी IP पत्ता मध्ये साठवली जाते.
गोपनीयता आणि auml संरक्षण करण्यासाठी संधी; उद्देश आणि तसेच फेसबुक डेटा संकलन आणि पुढील प्रक्रिया आणि डेटा वापर व्याप्ती diesbez सुचालन वापर अधिकार आणि Einstellungsm & ouml साम्य वापरकर्ता पुन्हा, के व ouml; फेसबुक या डेटा संरक्षण पहा शकता: https://www.facebook.com/about/privacy/.
वापरकर्ता फेसबुक सदस्य आणि एम & ouml फळे असेल तर, या ऑनलाइन डेटा सुचालन वापर ऑफर बद्दल फेसबुक सुचालन वापर त्याला गोळा, आणि त्याच्या verkn सुचालन वापर pft फेसबुक सदस्य डेटा संचयित, तो फेसबुक आणि त्याच्या कुकीज एल अँड ouml आमच्या ऑनलाइन ऑफर वापर आधी लॉग आउट करणे आवश्यक आहे; नियम. आर जाहिरात हेतूने; इतर सेटिंग्ज आणि विरोधाभास डेटा फ & uuml वापरासाठी che सुचालन वापर, फेसबुक प्रोफाईल सेटिंग्ज मीटर आणि ouml आत आहेत; साम्य: https://www.facebook.com/settingstab=ads अमेरिकन बाजूला किंवा सुचालन वापर http://www.aboutads.info/choices/ किंवा युरोपियन युनियन बाजूला http://www.youronlinechoices.com/. सेटिंग्ज platform- & auml; ngig, डी एच. ते फ सुचालन वापर सर्व साधने r & auml आहेत; आपण, अशा डेस्कटॉप संगणक किंवा मोबाईल डिव्हाइस आणि auml म्हणून; आपण सुचालन वापर ताब्यात घेतले.
आमच्या ऑनलाइन ऑफर आत ओळखले. “फेसबुक-पिक्सेल” सामाजिक नेटवर्क फेसबुक, फेसबुक इन्क चालविले जाते जे, 1 हॅकर मार्ग, मेन्लो पार्क, सीए 94025, संयुक्त राज्य, किंवा. आपण युरोपियन युनियन आणि मध्ये auml तर; SSIG आहेत, फेसबुक आयर्लंड लि, 4 ग्रँड कालवा स्क्वेअर, ग्रँड कालवा हार्बर, डब्लिन 2, आयर्लंड ऑपरेट आहे (“फेसबुक”), वापरले. फेसबुक पिक्सेल मदतीने फेसबुक मीटर & ouml आहे; साम्य, एक लक्ष्य गट फ & uuml आमच्या श्रेणी अभ्यागतांना; जाहिरातींच्या प्रदर्शनात r, त्यामुळे-म्हणतात. “फेसबुक-जाहिराती” निर्धारित करण्यासाठी. म्हणून, आम्ही फेसबुक पिक्सेल वापर, कनेक्ट आम्हाला फेसबुक जाहिराती फक्त फेसबुक वापरकर्त्यांना प्रदर्शित, जो आमच्या इंटरनेट सेवा स्वारस्य दर्शविलेल्या आहेत. गरम टी, फेसबुक -Pixels मीटर & ouml वापरून आम्ही खात्री करू इच्छिता, की आमच्या फेसबुक वापरकर्त्यांसाठी जाहिराती संभाव्य व्याज अनुरूप आणि बेल आणि auml नाही; stigend काम. फेसबुक पिक्सेल मदतीने K & ouml आम्ही फेसबुक जाहिराती फ सुचालन वापर आर संख्याशास्त्रीय आणि शोध काढूण बाजार संशोधन हेतूने परिणामकारकता पुढे करू शकता, नंतर आम्ही आमच्या वेबसाइटवर फेसबुक जाहिरात पुनर्निर्देशित केले लक वापरकर्ते पाहू शकता, जेथे.
आपल्या डिव्हाइस आणि auml करू शकता; तुम्ही फेसबुक आणि K & ouml थेट आमच्या वेबसाइटवर प्रवेश करताना फेसबुक पिक्सेल समाविष्ट आहे टी तथाकथित. कुकी, डी एच. एक लहान फाइल जतन. फेसबुक मध्ये शेवटी लॉग किंवा फेसबुक लॉग इन केलेले असताना भेट; त्यानंतर करण्यासाठी & szlig तर, आमच्या श्रेणी भेट आपल्या प्रोफाईल मधील नोंद आहे. आपण सुचालन वापर डेटा फ & uuml गोळा; अनामिकपणे आम्हाला कुठे, ckschl सुचालन वापर वापरकर्त्यांची ओळख आणि auml टी SSE; त्यामुळे आम्हांला आर & uuml देणे. तथापि, फेसबुक डेटा संचयित आणि प्रक्रिया, साम्य आहे; संबंधित वापरकर्ता प्रोफाइल मीटर & ouml एक कनेक्शन जेणेकरून. फेसबुक डेटा प्रक्रिया, फेसबुक च्या डेटा संदर्भात केले धोरण वापरा. त्यानुसार, आपण कसे पुनर्विपणन पिक्सेल अधिक माहिती मिळवा, आणि सामान्यतः फेसबुक जाहिराती प्रतिनिधित्व, फेसबुक डेटा वापर धोरण मध्ये: https://www.facebook.com/policy.php.
आपण के & ouml; फेसबुक जाहिराती सादरीकरण फेसबुक-पिक्सेल आणि आपला डेटा वापर करून ओळख नाकबूल करू शकता. या शेवटी, के आणि ouml आपण नियुक्त फेसबुक पेज म्हणू शकता आणि, वापर-आधारित जाहिराती सेटिंग्ज सूचना अनुसरण: https://www.facebook.com/settingstab=ads किंवा विरोध सुचालन अमेरिकन बाजूला वापर http://www.aboutads.info/choices/ किंवा युरोपियन युनियन बाजूला http://www.youronlinechoices.com/ स्पष्ट आणि auml; स्वच्छ. सेटिंग्ज platform- & auml; ngig, डी एच. ते फ सुचालन वापर सर्व साधने r & auml आहेत; आपण, अशा डेस्कटॉप संगणक किंवा मोबाईल डिव्हाइस आणि auml म्हणून; आपण सुचालन वापर ताब्यात घेतले.
खालील सूचना KL & auml सह आम्ही आपल्याला नोंदणी तसेच आमचे वृत्तपत्र सामग्री बद्दल सुचालन वापर मूत्रपिंड, शिपिंग- आणि आकडेवारी मूल्यमापन पद्धती तसेच अपील आपल्या उजवीकडे. आमच्या वृत्तपत्राची सदस्यता करून, स्पष्ट आणि auml; रिसेप्शन सहमत मूत्रपिंड आणि पद्धती वर्णन.
वृत्तपत्र सामग्री: आम्ही वृत्तपत्रे पाठविण्यास, ई-मेल आणि जाहिरात माहिती इतर इलेक्ट्रॉनिक सूचना (खालील “वृत्तपत्र”) फक्त स्वीकारणारा गायिका किंवा कायदेशीर परवानगी संमतीने. त्यातील सामग्री वृत्तपत्र सदस्यता भाग म्हणून विशेषतः तोपर्यंत paraphrased आहेत, ते फ सुचालन वापर आर वापरकर्ता संमती आई रोड geblich. मध्ये & Uuml आमच्या वृत्तपत्र brigen खालील माहिती समाविष्टीत आहे: आमची उत्पादने, ऑफर, क्रिया आणि आमच्या कंपनी.
डबल निवड आणि लॉगिंग: आमचे वृत्तपत्र नोंदणी तथाकथित मध्ये स्थान घेते. डबल-निवड करा-Verfahren. डी एच. आपण नोंदणी ईमेल नंतर प्राप्त, आपण ज्या सर्वोत्तम & auml; actuation नोंदणी विनंती केली आहे. या सर्वोत्तम & auml; actuation आवश्यक आहे, त्यामुळे कोणीही परदेशी ई-मेल पत्ते लॉग इन करू शकता. वृत्तपत्र नोंदणी लॉग इन केले आहे, कायदेशीर आवश्यकता नुसार लॉगिन प्रक्रिया K & ouml सिद्ध; करू शकता. यामध्ये समाविष्ट आहे, आणि ouml; प्रमाणपत्रांचा रिकी स्टोरेज- आणि सर्वोत्तम & auml; actuation घटना वेळ, आणि IP पत्ता. आपल्या शिपिंग प्रदाते बदल डेटा लॉग इन संग्रहित तसेच & Auml असेल,.
शिपिंग सेवा: अर्थ वृत्तपत्र च्या पाठवणे “” (यापुढे “शिपिंग सेवा”). जहाजावरुन माल पाठवण्याचे काम करणारा के आणि ouml गोपनीयता धोरण; आपण येथे पाहू शकता: .
आमचे वृत्तपत्र रेक गायिका ईमेल पत्ते, इतर आणि, डेटा या नोटा संदर्भात वर्णन, जहाजावरुन माल पाठवण्याचे काम करणारा च्या सर्व्हरवर संचयित केले आहेत. शिपिंग सेवा प्रदाता पाठविणे आणि आमच्या वतीने वृत्तपत्र मूल्यमापन करण्यासाठी ही माहिती वापरते. शिवाय, एकूण धावसंख्या: सेवा हा डेटा त्यांच्या स्वत: च्या माहिती नुसार अनुकूल किंवा त्यांच्या स्वत: च्या सेवा सुधारण्यासाठी वापरू शकता, z.B. चढविणे तांत्रिक ऑप्टिमायझेशन आणि वृत्तपत्र किंवा फ & uuml सादरीकरण कारण आर्थिक कारणांसाठी r, जे एल अँड auml निर्धारित; स्वीकारणारा सहन nger येतात बदलू. पण नाही nger, शिपिंग सेवा प्रदाता आमचे वृत्तपत्र रेक आणि auml डेटा वापरते, या स्वत: किंवा तृतीय पक्ष लिहावे.
श्रेय: फ & uuml करण्यासाठी; वृत्तपत्र r नोंदणी, ते पुरेसे आहे, आपण आपल्या ई-मेल पत्ता प्रदान तर.
सांख्यिकी सर्वेक्षण आणि विश्लेषण – वृत्तपत्रे एक तथाकथित असू. “वेब-दिवा”, डी एच. एक pixelgro रोड फाइल, & Ouml तेव्हा सर्व्हर पासून प्राप्त केले आहे जहाजावरुन माल पाठवण्याचे च्या वृत्तपत्र उघडा. या भरपाई भाग म्हणून पहिल्या & auml आहेत; झाला तांत्रिक माहिती, ब्राउझर आणि आपल्या प्रणाली माहिती म्हणून, आपला IP पत्ता आणि कॉल वेळ तसेच गोळा. ही माहिती सेवा तांत्रिक सुधारणा तांत्रिक डेटा किंवा लक्ष्य गट आणि त्यांच्या वाचन सवयी आधारित आहे जे मतदान ठिकाणी (जे IP पत्ता वापरून निर्धारित केले जाऊ शकते) किंवा प्रवेश वेळा वापरले. संख्याशास्त्रीय सर्वेक्षण लोकांमध्ये जाऊ & ouml देखील शोधत रिकी, वृत्तपत्र ष्ठ & ouml की नाही; दार उघडले जाईल, ते ष्ठ & ouml तेव्हा उघडले जाईल आणि जे दुवे क्लिक आहेत. ही माहिती K & ouml; ngern नियुक्त केले जातात; शकता वैयक्तिक स्वीकारणारा आणि वृत्तपत्र auml ligand तरी तांत्रिक हिरवा. तथापि, आमच्या इच्छा नाही, किंवा जहाजावरुन माल पाठवण्याचे च्या, वैयक्तिक वापरकर्ते देखणे. मोजमापन आम्हाला जास्त सेवा, आमच्या वापरकर्त्यांच्या वाचन सवयी ओळखण्यासाठी आणि आमच्या वापरकर्त्यांचे हित त्यांचे किंवा भिन्न सामग्री आमच्या सामग्री परिस्थितीशी जुळवून घेत पाठवू.
के सुचालन वापर लवकर विमोचन / रद्द करण्याची – आपण के & ouml; शकता कोणत्याही वेळी के सुचालन वापर ndigen आमच्या वृत्तपत्र मिळाल्यानंतर, डी एच. त्यांच्या संमतीशिवाय रद्द. त्यामुळे erl & ouml; नियम नावांमध्ये सेवा प्रदाता आणि आकडेवारीचे विश्लेषण करून चढविणे करण्याची आपली संमती. शिपिंग सेवा प्रदाता किंवा संख्याशास्त्रीय विश्लेषण एम & ouml करून चढविणे एक वेगळे रद्द करण्याची; साम्य. वृत्तपत्र लवकर विमोचन प्रत्येक वृत्तपत्र शेवटी आढळू शकते; के व uuml करण्यासाठी दुवा.
11. सेवा एकत्रीकरण आणि तृतीय पक्ष सामग्री
हे घडू शकते, की आमच्या ऑनलाइन ऑफर सामग्री किंवा तृतीय-पक्ष सेवांमध्ये, पूर्वोत्तर किंवा फॉन्ट इतर वेबसाइट, जसे की शहर नकाशे आणि auml म्हणून समावेश. तृतीय-पक्ष सामग्री एकात्मता नेहमी presupposes, तृतीय-पक्ष वापरकर्ता IP पत्ता लक्षात की, ते न ब्राउझर, वापरकर्ता K & ouml सामग्री IP पत्ता पाठवून नसल्यामुळे; Nnten. आवश्यक त्या सामग्री सादरीकरण आहेस; IP पत्ता म्हणून फ & uuml आहे. शिवाय, के आणि ouml; आर प्रक्रिया त्यांच्या स्वत: च्या हेतूने; तृतीय-पक्ष सामग्री प्रदाते त्यांच्या स्वत: च्या कुकीज आणि वापरकर्ता फ & uuml डेटा सेट करू शकता. प्रक्रिया डेटा असू शकतात, वापरकर्ते वापरकर्ता प्रोफाइल तयार के आणि OUML घेऊन. वाईड auml ssige तृतीय-पक्ष; आम्ही अशा सामुग्री मीटर & ouml आहेत; मापाने glichst डेटा आणि datenvermeidend आणि डेटा सुरक्षा & विश्वसनीय auml संबंधित वापर निवडा.
खालील चर्चा & Uuml उपलब्ध आहे तृतीय-पक्ष आणि त्यातील विहंगावलोकन, त्यांच्या प्रायव्हसी स्टेटमेंट आणि auml दुवे सोबत; निष्कर्ष, डेटा वापर आणखी माहिती आणि, z.T. आधीच इथे नमूद, Widerspruchsm & ouml; संधी (त्यामुळे-म्हणतात. निवड-रद्द करा) असू:
– नकाशे सेवा “Google नकाशे” तृतीय-पक्ष Google Inc., 1600 मंडलसभागृह पार्कवे, माउंटन व्ह्यू, सीए 94043, संयुक्त राज्य, वर. प्रायव्हसी स्टेटमेंट आणि auml; tion: https://www.google.com/policies/privacy/, निवड-रद्द करा: https://www.google.com/settings/ads/.
– प्लॅटफॉर्म व्हिडिओ “YouTube” तृतीय-पक्ष Google Inc., 1600 मंडलसभागृह पार्कवे, माउंटन व्ह्यू, सीए 94043, संयुक्त राज्य. प्रायव्हसी स्टेटमेंट आणि auml; tion: https://www.google.com/policies/privacy/, निवड-रद्द करा: https://www.google.com/settings/ads/.
12. वापरकर्ते आणि एल अँड ouml अधिकार; संशोधन डेटा
वापरकर्ते हक्क आहे, एकही खर्च विनंती वैयक्तिक माहिती सुचालन वापर पुष्टी प्राप्त करण्यासाठी, आणि आम्हाला ते प्रती सुचालन वापर जतन केले होते.
Zus & auml; अचानक, वापरकर्ते चुकीचा डेटा दुरुस्त करण्यासाठी अधिकार आहे, संमती रद्द, अवरोधित करणे आणि एल अँड ouml; त्यांच्या वैयक्तिक डेटा आणि योग्य संशोधन, शक्ती डेटा zust अस्वल तक्रार प्रक्रिया; & szlig ndigen Aufsichtsbeh & OUML; सादर rde एक आणि unrechtm अवलंब बाबतीत auml.
संचयित केलेला डेटा जेल & ouml आहेत; हटविले, एकदा ते फ & uuml; त्यांच्या उद्देश यापुढे आवश्यकता आहे आहेस एल अँड ouml; कोणतेही कायदेशीर धारणा आवश्यकता म्हणून संशोधन.
13. प्रायव्हसी स्टेटमेंट आणि auml च्या सहन बदल; tion
आम्ही राखून ठेवतो, बदल जन्म गोपनीयता स्पष्टीकरण अस्वल tion, क्रमाने ष्ठ व सुधारित कायदेशीर घटनांमध्ये auml करण्यासाठी, डेटा प्रोसेसिंग सेवा बदल, आणि समायोजित; किंवा & Auml. तथापि, या फक्त स्पष्टीकरण आणि auml दृष्टीने लागू होते; डेटा प्रोसेसिंग पडू. वापरकर्ता संमती आवश्यक आहेत तोपर्यंत किंवा Vertragsverh अस्वल, डेटा संरक्षण स्पष्टीकरण अस्वल tion नियम घटक वापरकर्ते ltnisses असू, स्थान & Auml घेऊन फक्त वापरकर्ते संमती बदल.
tion माहिती; वापरकर्ते नियमितपणे आणि auml करण्यास सांगितले जाते आणि प्रायव्हसी स्टेटमेंट आणि सामग्री बद्दल szlig पोलिस महानिरीक्षक सुचालन वापर auml.
मुलभूत भाषा सेट करा
कॉपीराइट © 2018 | वर्डप्रेस थीम द्वारे MH थीम
आम्ही कुकीज वापरतो, आपण सर्वोत्तम वापरकर्ता अनुभव प्रदान करण्यासाठी. आपण पुढे चालू ठेवल्यास, हे पृष्ठ वापरण्यासाठी, आम्ही गृहित धरू, आपण सहमत आहात की. ठीक आहे नकार


aurangabad marathwada news dr anil kakodkar talking मागे जायचे की पुढे? - काकोडकर | eSakal

मागे जायचे की पुढे
मंगळवार, 23 जानेवारी 2018
औरंगाबाद - आपल्याला मागे जायचे की पुढे, असा सवाल अणुशास्त्रज्ञ, पद्मविभूषण डॉ. अनिल काकोडकर यांनी केला. केंद्रीय मनुष्यबळ विकास राज्यमंत्री डॉ. सत्यपाल सिंह यांनी डार्विनचा सिद्धांत चुकीचा असल्याचे विधान येथे नुकतेच केले होते. त्यावर बोलताना डॉ. काकोडकर यांनी हा सवाल केला आणि हे विधान न नाकारता त्यावर अभ्यास व्हायला हवा, असे सूचित केले.
औरंगाबाद - आपल्याला मागे जायचे की पुढे, असा सवाल अणुशास्त्रज्ञ, पद्मविभूषण डॉ. अनिल काकोडकर यांनी केला. केंद्रीय मनुष्यबळ विकास राज्यमंत्री डॉ. सत्यपाल सिंह यांनी डार्विनचा सिद्धांत चुकीचा असल्याचे विधान येथे नुकतेच केले होते. त्यावर बोलताना डॉ. काकोडकर यांनी हा सवाल केला आणि हे विधान न नाकारता त्यावर अभ्यास व्हायला हवा, असे सूचित केले.
येथील छत्रपती शाहू महाराज शिक्षण संस्थेच्या अभियांत्रिकी महाविद्यालयातील एका कार्यक्रमानंतर डॉ. काकोडकर यांनी पत्रकारांशी संवाद साधला. ते म्हणाले, ‘भारताला मोठी परंपरा आहे. पारंपरिक ज्ञानाचा आवाका मोठा आहे. त्याच्या आधारावर आपण पुढे जायला हवे. माहिती ही तावून सुलाखून घेतली पाहिजे. माहितीचा अर्थ काय आहे, हे जाणून त्याचे कंगोरे तपासले जावेत. केवळ कोणी काहीतरी सांगितले म्हणून त्याला ज्ञानाचा मार्ग म्हणता येणार नाही. मुद्दा असा आहे की, आपल्याला आता पुढे जायचे की मागे, हे ठरवावे लागेल. डार्विनचा सिद्धांत आणि त्याला काही उदाहरणे आहेत. लोकांनी ते सिद्ध करून दाखवले आहेत.’
अणुशक्ती प्रकल्प आणि त्यातून होणाऱ्या ऊर्जेसाठीचा आराखडा आपण तयार केला आहे. आपल्या देशात युरेनियम कमी असल्याने ‘थ्री स्टेज’ कार्यक्रमाच्या माध्यमातून ते तयार केले जाते. जैतापूरमध्ये फ्रान्सच्या सहकार्याने यंत्रणा उभी करायची आहे. सध्या या प्रकल्पाला विरोध होत असला तरी, तो अद्याप रद्द झालेला नाही, असे डॉ. काकोडकर म्हणाले.
आंतरराष्ट्रीय परिषद बोलावू - सत्यपालसिंह
गुवाहाटी - उत्क्रांती-बाबतच्या विषयावर चर्चा करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय परिषद बोलावू, असे या मंत्रालयाचे राज्यमंत्री डॉ. सत्यपालसिंह यांनी आज सांगितले. तसेच, उत्क्रांतीबाबतचा सिद्धांत खोटा असल्याच्या विधानावर ठाम असल्याचेही ते म्हणाले.
‘माकडे हे माणसाचे पूर्वज आहेत, असे वेदशास्त्रात असे कुठेही नाही,’ असे डॉ. सिंह म्हटले होते. डार्विनचा उत्क्रांतीचा सिद्धान्त त्यांनी नाकारला होता. पाठ्यपुस्तकातून डार्विनचा सिद्धान्त वगळणार का, या प्रश्‍नावर त्यांनी ‘मनुष्यबळ मंत्रालयाने पुढाकार घेतल्यास सिद्धान्ताच्या खरेपणा विषयावर चर्चा करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय परिषद आयोजित करण्यात येईल. त्यानुसार या सिद्धान्ताची माहिती अभ्यासातून वगळण्यास आमची तयारी आहे,’ असे ते म्हणाले.
पुण्यात अनोळखी तरूणाचा खून
पिंपरी (पुणे) : डोक्यात दगड घालून एका अनोळखी व्यक्तीचा खून करण्यात आला. ही घटना तळवडे येथे सोमवारी (ता. १५) सकाळी उघडकीस आली. पोलिस...
वाड्यातील शेतकऱ्यांने भातपिक पेटवले
वाडा - तालुक्यातील तुसे गावातील अशोक शांताराम मोकाशी या शेतक-याची साडेतीन एकर जमीन ही पावसाअभावी पूर्णपणे करपुन गेली होती. भातपिक पूर्णपणे करपून...
आता वेळ आली सिमोल्लंघनाची : उदयनराजे
सातारा : सातारची जनता माझ्या पाठिशी खंबीरपणे उभी आहे. आता वेळ आहे सिमोल्लंघनाची, त्याची तयारी करा अशा सूचना खासदार उदयनराजे भोसले यांनी...
लोकप्रतिनिधीच्या निष्क्रियतेमुळे इंदापुर तालुक्यात दुष्काळ - हर्षवर्धन पाटील
भिगवण - वीस वर्षांमध्ये सत्तेत असताना इंदापुर तालुक्याच्या पाण्याची कधी अडचण होऊ दिली नाही. सध्या इंदापुर तालुक्यातील मदनवाडीपासुन तरंगवाडीपर्यंतचे...
हेमंतरावांची शेती.... नव्हे ‘कंपनी’च
लखमापूर (ता. दिंडोरी, जि. नाशिक) येथील हेमंत पिंगळे यांनी एखाद्या कंपनीप्रमाणे द्राक्ष शेतीतील सिंचन, मजूर, अन्नद्रव्ये, पीक संरक्षण यांचे अत्यंत...
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
eSakal च्या बातम्यांसाठी सबस्क्राईब करा
eSakal च्या महत्वाच्या बातम्यांची आणि ब्रेकिंग न्यूजची नोटिफिकेशन्स तत्काळ मिळविण्यासाठी सबस्क्राईब करा.
* आपण नोटिफिकेशनसंबंधी हवे ते बदल ब्राऊजर सेटिंग्जमध्ये जाऊन कधीही करू शकता.


दुसर्‍या दिवशीही पावसाचा व्यत्यय | देशदूत | Deshdoot

देशदूत तेजस पुरस्कार (मुलाखती)
देशदूत तेजस पुरस्कार (मुलाखती)
दुसर्‍या दिवशीही पावसाचा व्यत्यय
 इंग्लंड आणि भारत यांच्यातील दुसरा कसोटी सामना लॉर्ड्सवर सुरू झाला आहे. इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून गोलंदाजीचा निर्णय घेतला. तर भारत प्रथम फलंदाजी करत आहे. मात्र पहिल्या षटकातच भारताला पहिला धक्का बसला. जेम्स अँडसरसने मुरली विजय याला बाद केले.
दुसर्‍या दिवशी इंग्लंडने टॉस जिंकून प्रथम गोलंदाजीचा निर्णय घेतला. लॉर्ड्सच्या मैदानावर कालपासून दुसरा कसोटी सामना खेळला जाणार होता. मात्र पावसाच्या सततच्या अडथळ्यामुळे पहिल्या दिवसाचा खेळ रद्द करण्यात आला होता. आज सामना सुरू झाल्यानंतर पहिल्या डावात मुरली विजय आणि लोकेश राहुल दोघेही सलामीवीर झटपट बाद झाले. दोनही बळी अँडरसननेच टिपले.
मात्र त्यानंतर पुन्हा पावसाचा व्यत्यय आल्याने खेळ थांबवण्यात आला होता आणि वेळेआधीच लंच ब्रेक घेण्यात आला होता. त्यानंतर खेळाला पुन्हा सुरूवात झाली आहे. केवळ 2 षटकांचा खेळ झाला. त्यातच चेतेश्वर पुजारा धावचीत झाला आणि पावसामुळे पुन्हा खेळ थांबवण्यात आला. अखेर चहापानानंतर आता पुन्हा सामन्याला सुरूवात झाली आहे.
कालही सामना सुरू होण्यास विलंब झाला असल्याने पहिल्या दिवशी नाणेफेकीआधीच खेळाडूंना लंच ब्रेक घ्यावा लागला होता. त्यानंतर चहापानाची विश्रांतीदेखील घेण्यात आली होती. अखेर काल स्थानिक वेळेनुसार 4 वाजून 45 मिनिटांनी पहिल्या दिवसाचा सामना रद्द करण्यात आल्याची माहिती आयसीसीनेे दिली होती.इंग्लंडचा वेगवान गोलंदाज जेम्स अँडरसनने आपल्या पहिल्याच षटकात भारताचा सलामीवीर मुरली विजयचा अडसर दूर केला. पहिल्या षटकाच्या पाचव्या चेंडूवर अँडरसनने विजयला क्लीन बोल्ड केले आणि भारताला पहिला धक्का बसला. विजयला यावेळी भोपळाही फोडता आला नव्हता. यावेळी भारताची अवस्था 1 बाद 0 अशी होती.
दोन चौकारानंतर लोकेशही तंबूत – पहिल्या षटकात भारताला धक्का बसला होता. पण त्यानंतर सलामीवीर लोकेश राहुलने दोन चौकार लगावत चांगली सुरुवात केली होती. पण राहुलला यावेळी मोठी खेळी साकारता आली नाही. अँडरसननेच राहुलला बाद करत दुसरा धक्का दिला. त्यावेळी भारताची 2 बाद 10 अशी अवस्था होती.
दुसर्‍या दिवशीही पावसाच्या जोरदार बॅटिंगनंतर अखेर पावसाने विश्रम घेतला आहे. कर्णधार विराट कोहली आणि उपकर्णधार अजिंक्य रहाणे हि जोडी मैदानात आहे
Previous articleबोगस डॉक्टरांविरुद्धची कारवाई तीव्र करणार
Next articleजागतिक क्रमवारीत पी.व्ही. सिंधू तिसर्‍यास्थानी
संबंधित मजकूरMORE FROM AUTHOR
जळगाव ई पेपर (दि 15 ऑक्टोबर 2018)
धुळे ई पेपर (दि 15 ऑक्टोबर 2018)
नंदुरबार ई पेपर (दि 15 ऑक्टोबर 2018)
‘केवळ महिलाच नाही तर पुरुषही #MeToo चे बळी’
Bigg Boss 12 : ‘बिग बॉस’च्या घरातून नेहा पेंडसे आऊट
जागतिक हास्य दिन : व्यक्तीच्या जीवनात हसणं आरोग्यदायी
Gaurav singh on अहमदनगर (कर्मयोगिनी) : सदाबाई हरकचंद गुगळे- उद्योगाचा भक्कम पाया
mahe on उज्ज्वला योजनेच्या लाभासाठी पुढे यावे
Video : मनोरुग्णाचा झाडाच्या शेंड्यावर मुक्काम; उतरविण्यासाठी शर्तीचे प्रयत्न
‘केवळ महिलाच नाही तर पुरुषही #MeToo चे बळी’
महिलेकडून वारंवार शरीरसुखाची मागणी, तरुणाची आत्महत्या
Bigg Boss 12 : ‘बिग बॉस’च्या घरातून नेहा पेंडसे आऊट
रोज हजारो वाचक ई मेलने वाचतात देशदूत
आपणही नाव आणि ई-मेल खाली नोंदवा
Video : मनोरुग्णाचा झाडाच्या शेंड्यावर मुक्काम; उतरविण्यासाठी शर्तीचे प्रयत्न


त्याची कविता | ऐसीअक्षरे

कण्हत, धापा टाकत तीन मुलांच्या चड्ड्या
हारीने वाळत घालणारी म्हातारीशी आई,
नक्षीदार दगडांनी कोरलेला गुलाबाचा वाफा
उलटी पडलेली तिचाकी, हवा गेलेला बॉल
दारातल्या दोन गाड्या : एक नवीन, एक जुनाट .
दारात लटकणारे हॅलोवीनचे काळेशार भूत.
मागे निळाशार पोहण्याचा तलाव
त्यात धबाक धबाक किंचाळणारी मुले
घर तळपत असते, उन्हं झेलत दिमाखात
पहाटे गवंडीकामाचा ट्रक घेऊन
ते रात्री कंबरडे मोडेपर्यंत
तो त्याच्या पृथ्वीच्या विरुद्ध बाजूच्या या घराला
कुठेतरी ही ट्यूब पेटून मी खडबडून जागा होतो ,
नतमस्तक होऊन, बूट काढून त्याच्या घरात शिरतो ,
त्याच्या देखण्या स्वागतपर हास्याला विचारतो,
 कधी घेतलंस हे घर
अगदी खरे आहे. फक्त सुबत्ता
अगदी खरे आहे. फक्त सुबत्ता नाही तर त्यामागचे अतोनात कष्ट आहेत आणि घरातल्या सर्वांचे टीमवर्क आहे. - कुठेतरी ही ट्यूब पेटून मी खडबडून जागा होतो
संगीतकार शंकर (जन्म : १५ ऑक्टोबर १९२२)
जन्मदिवस : लॅटिन कवी व्हर्जिल (इ.स.पूर्व ७०), शास्त्रज्ञ टॉरिचेल्ली (१६०८), तत्त्वज्ञ नित्शे (१८४४), लेखक पी. जी. वूडहाऊस (१८८१), रसायनशास्त्रज्ञ आणि लेखक सी. पी. स्नो (१९०५), अर्थतज्ञ जॉन केनेथ गॅल्ब्रेथ (१९०८), लेखक मारिओ पुझो (१९२०), संगीतकार शंकर-जयकिशन जोडीतील शंकर (१९२२), लेखक इटालो कॅल्व्हिनो (१९२३), नाट्यसमीक्षक गो. रा. जोशी (१९२३), कवी नारायण सुर्वे (१९२६), तत्त्वज्ञ मिशेल फूको (१९२६), माजी राष्ट्रपती व शास्त्रज्ञ डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम (१९३१), बासरीवादक एन्. रमणी (१९३४), वार्ताहर, माध्यमचालक प्रणय रॉय (१९४९), सिनेदिग्दर्शिका मीरा नायर (१९५७), टेनिसपटू एलेना दिमेन्तिएव्हा (१९८१)
मृत्युदिवस : सम्राट अकबर (१६०५), साहित्यिक सूर्यकांत त्रिपाठी उर्फ 'निराला' (१९६१), संगीतकार कोल पोर्टर (१९६४), नोबेलविजेते शास्त्रज्ञ कॉनरॅड एमिल ब्लॉक (२०००), लोकनाट्यकार आणि साहित्यिक वसंत सबनीस (२००२)
वर्धापनदिन : एडिसन इलेक्ट्रिक लाईट कंपनी (१८७८), ब्लॅक पॅन्थर पार्टी (१९६६)
१७८३ : बलूनद्वारे मानवाचे पहिले हवेत प्रक्षेपण.
१८९४ : युरोपातला ज्यूद्वेष चव्हाट्यावर आणणाऱ्या ड्रेफ्यूस प्रकरणात फ्रेंच सेनेतला ज्यू अधिकारी अल्फ्रेड ड्रेफ्यूसला खोट्या हेरगिरीच्या आरोपाखाली अटक.
१९१७ : महिला गुप्तहेर माताहारीला गोळ्या घालून देहदंड.
१९३२ : टाटा एअरलाइन्सचे (नंतरची एअर इंडिया) पहिले विमानोड्डाण.
१९५६ : फोर्ट्रान संगणकभाषेचा वापर सुरू.
दिवाळी अंक - २०१५
भा. रा. भागवत विशेषांक
नवीन संकेताक्षरासाठी विनंती करा.
सध्या कोण कोण आलेले आहे
सध्या 5 सदस्य आलेले आहेत.
ऐशा रसां ऐसे रसिक...
ऐसीअक्षरे संस्थळाची उद्दिष्टे - मार्गदर्शक तत्त्वे - धोरणे


वर्ग:इ.स. १८६० मधील जन्म - विकिपीडिया

वर्ग:इ.स. १८६० मधील जन्म
"इ.स. १८६० मधील जन्म" वर्गातील लेख
एकूण १७ पैकी खालील १७ पाने या वर्गात आहेत.
इ.स.च्या १८६० च्या दशकातील जन्म
येथे काय जोडले आहे
या पानातील शेवटचा बदल १९ एप्रिल २०१५ रोजी ०७:१४ वाजता केला गेला.
येथील मजकूर हा क्रियेटीव्ह कॉमन्स अट्रीब्युशन/शेअर-अलाईक लायसन्स या अंतर्गत उपलब्ध आहेत;अतिरिक्त अटी लागू असू शकतात. अधिक माहितीसाठी हे बघा वापरण्याच्या अटी.


खरेदी करा vision publicationचे Audio Video Engineering पुस्तक ऑनलाइन जास्त सूट मिळवा | Cart91

यासाठी Cart91 मध्ये प्रवेश करा
सूची मध्ये काहीही समाविष्ट नाही.
क्रमांक लिहिणे आणि टेबल पुस्तके
एम पी एस सी
एम पी एस सी वन पूर्व परीक्षा
पी एस आय मुख्य
एस टी आय मुख्य
ए एस ओ मुख्य
एम पी एस सी कृषि मुख्य
एम पी एस सी वन मुख्य
एम पी एस सी कर सहाय्य मुख्य
राज्य उत्पादन शुल्क विभाग
यू पी एस सी
यू पी एस सी पूर्व
सिव्हिल सर्व्हिसेस पूर्व - सी एस ए टी
यू पी एस सी प्रमुख
संयुक्त संरक्षण सेवा - सी डी एस
केंद्रीय सशस्त्र पोलीस दल
विशेष वर्ग रेल्वे अपरेंटिस
एस एस सी परीक्षा
आय बी पी एस पीओ
आय बी पी एस एसओ
आय बी पी एस आरआरबी
आय बी पी एस क्लर्क
एस बी आय पीओ
एस बी आय एस ओ
एस बी आय क्लर्क
आर बी आय सहाय्यक
आय आय बी एफ
सीमा सुरक्षा दल आणि संबंधित
आर्मी कॅडेट कॉलेज एसीसी
JEE मुख्य आणि अड्वान्स
आय एन ओ ऍस्ट्रॉनॉमि
डी आय ई टी परीक्षा
एम पी एस सी RTO परीक्षा
प्राणी आणि पाळीव प्राणी
गुंतवणूक आणि कर आकारणी
संगणक, इंटरनेट आणि तंत्रज्ञान
एम.आर.पी Rs. 230 (सर्व कर समावेश)
खरेदी करा सूचीत टाका विशलिस्ट मध्ये ठेवा
आपणास या सारखी अधिक पुस्तके पाहिजे असल्यास सदस्यत्व घ्या .
लेखक मानसी टी दांगट
या वस्तूबद्दल शेरा/अभिप्राय उपलब्ध नाही. अभिप्राय लिहिणारे सर्वप्रथम व्हा.
लागू असलेल्या ऑर्डरवर फ्री शिपिंगचा आनंद घ्या:
पुण्यामध्ये 3०० पेक्षा अधिक किमतीच्या खरेदीवर
महाराष्ट्रात 500 पेक्षा अधिक किमतीच्या खरेदीवर
भारतात 1000 पेक्षा जास्त किमतीच्या खरेदीवर
सामान्यतः 4-5 व्यावसायिक दिवसात डिलेव्हरी होते
कॅश ऑन डिलिव्हरी सेवा उपलब्ध
ऑनलाइन ऑर्डर्सवर विशेष ऑफर
पुस्तके आणि स्टेशनरीवर उत्कृष्ट सवलत मिळवा
मागणी रद्द करणे आणि परतावा धोरण
राज्यासेवा प्राथमिक परीक्षा पुस्तके
राज्यसेवा मुख्य परीक्षा पुस्तके
यूपीएससी प्रीमिअम परीक्षा बुक्स
यूपीएससी मुख्य परीक्षा पुस्तके
Call us: ७७६८८००९९१ / ७७६७८०५९९१


सार्वमत Archives | Page 797 of 851 | देशदूत | Deshdoot

देशदूत तेजस पुरस्कार (मुलाखती)
देशदूत तेजस पुरस्कार (मुलाखती)
राष्ट्रपतींच्या हस्ते होणार शिर्डी विमानतळाचे उद्घाटन
अहमदनगर : सारसनगर : दांडियाच्या तालावर थिरकले युवक-युवती
#Ghuma : शिवसेना ‘घुमा’च्या पाठीशी : उध्दव ठाकरे
पालकमंत्री शिंदे आज मुंबई-शिर्डी विमान प्रवास करणार
कर्जमाफीच्या 20 हजार अर्जांची पुन्हा छाननी
कृषिपूरक उद्योगांना बळ देणार : ना. जानकर
छाननीत सरपंच, सदस्यांचे 175 अर्ज बाद
विद्यार्थ्यांच्या गळतीचे प्रमाण 50 टक्क्यांनी कमी करावे लागणार
एसटी कामगारांचा 17 ऑक्टोबरपासून बेमुदत संप
Video : मनोरुग्णाचा झाडाच्या शेंड्यावर मुक्काम; उतरविण्यासाठी शर्तीचे प्रयत्न
महिलेकडून वारंवार शरीरसुखाची मागणी, तरुणाची आत्महत्या
कवी रावसाहेब जाधव यांच्या कथेला प्रथम पारितोषिक
पालकमंत्री गिरीश महाजन नाशिकचे ग्रामदैवत कालिकेच्या चरणी लीन
ऑनलाईन मद्यविक्री नाही : ना.चंद्रशेखर बावनकुळे यांचे स्पष्टीकरण
..अन 30 फुटावरून विमानातील महिला क्रु मेंबर खाली पडली
आजची नवदुर्गा : स्त्रीला गरज खंबीर पाठिंब्याची
ई पेपर- सोमवार, 15 ऑक्टोबर 2018
धुळे ई पेपर (दि 15 ऑक्टोबर 2018)
दरोडेखोरांचा कोपरगाव जेलमधून पळून जाण्याचा प्रयत्न फसला
Gaurav singh on अहमदनगर (कर्मयोगिनी) : सदाबाई हरकचंद गुगळे- उद्योगाचा भक्कम पाया
mahe on उज्ज्वला योजनेच्या लाभासाठी पुढे यावे
pandurng atmaram pardhi on राज्य शासनाच्या कृषि विभागामार्फत एससी, एसटी शेतकऱ्यांना कृषी योजना
 ‘उत्तम’ समाजसेवक : अॅड. उत्तम आभाळे ( विधी )
Mahendra Jagtap on नाशिक | रयतेचा आदर्श शिक्षक – प्रशांत पगार (वाचक श्रेणी )
Video : मनोरुग्णाचा झाडाच्या शेंड्यावर मुक्काम; उतरविण्यासाठी शर्तीचे प्रयत्न
‘केवळ महिलाच नाही तर पुरुषही #MeToo चे बळी’
महिलेकडून वारंवार शरीरसुखाची मागणी, तरुणाची आत्महत्या
Bigg Boss 12 : ‘बिग बॉस’च्या घरातून नेहा पेंडसे आऊट
रोज हजारो वाचक ई मेलने वाचतात देशदूत
आपणही नाव आणि ई-मेल खाली नोंदवा