अणेंचा राजीनामा आणि सुमारांचा कल्ला ! » Praveen Bardapurkar's Blog

Blog अणेंचा राजीनामा आणि सुमारांचा कल्ला
अणेंचा राजीनामा आणि सुमारांचा कल्ला
मित्रवर्य श्रीहरी अणेंचं मला एक आवडतं. त्याला जे काही वाटतं-पटतं, ते तो कोणालाही न जुमानता-कोणाचीही भीड मुरव्वत ना बाळगता, व्यवस्थित मांडणी करत बोलतो (आजच्या तरुणाईच्या भाषेत सांगायचं तर तो ‘पंगे’ घेत असतो) आणि सर्वात महत्वाचं म्हणजे मुळीच-मुळ्ळीच आवडत नाही-ते त्याचं स्वतंत्र विदर्भ मागणं. त्यानं आता, विदर्भासोबत मराठवाडाही स्वतंत्र करावा असं असं एक पिल्लू सोडून दिलंय. त्यातून एक मोठं वादळ स्वाभाविकच निर्माण झालं… मग हकालपट्टीची मागणी करणारांना कात्रजच्या घाटात चकवा देत त्यानं राज्याच्या महाधिवक्तापदाचा राजीनामा दिला. पण, त्यानिमित्तानं ‘महाधिवक्तापदावरून श्रीहरी अणेंची हकालपट्टी ‘या मागणीभोवती सर्व चर्चा कर्कश्श एकारलेपणानं फिरत राहिली, मूळ, विकासाचा आणि विकासाच्या अनुशेषाचा मुद्दा बाजूला पडला.
मराठवाडा विदर्भापेक्षा जास्त मागासलेला आहे हे जे कटू सत्य श्रीहरी अणेंनी पुन्हा एकदा सांगितलं, त्याकडे साफ दुर्लक्ष करत राजकीय वर्तुळात झालेली चर्चा एकारली, कर्कश्श जशी होती तशीच या चर्चेची भाषा अत्यंत खालच्या पातळीवरची होती. अणें यांचा राजीनामा मागण्याचा अधिकार लोकशाहीत अबाधित आहेच पण, त्यासाठी काही जणांकडून वापरली गेलेली भाषा राजकारणाचा आणि ते करणाऱ्या राजकारण्यांचा दर्जा काय आहे, ते दाखवून देणारी होती. श्रीहरी अणेंचा नातू शोभेल अशा, एका माजी मुख्यमंत्रीपुत्र तरुण राजकारण्याने श्रीहरी अणेंचा उल्लेखही एकेरी म्हणजे (‘त्या अणे’चे असा) करत ‘शीर धडापासून वेगळे करा’ असा ‘थोर’ संदेश दिला, ज्या गुर्मीला कंटाळून एकाच घरातील दोघांना तीन वेळा जनतेनं निवडणुकीत नाकारलं तरी, राणेपुत्र धडा शिकले नाहीत हेच त्यातून सिद्ध केलं. सेना आणि भाजपचे अनुक्रमे उत्तर महाराष्ट्र आणि मराठवाड्यातील दोन नेते प्रकाश वृत्तवाहिन्यांवर ‘फोनो’ देतांना विमान हवेत उडाल्यासारखं दिशाहीन बरळत होते. मराठवाडा सोडा, औरंगाबाद शहरही राहू द्या… स्वत:च्या गल्लीतील रस्त्यावरचे खड्डे बुजवून घेण्यात खासदार चंद्रकांत खैरे अयशस्वी ठरले आहेत, इतका त्यांचा प्रभाव) करत ‘शीर धडापासून वेगळे करा’ असा ‘थोर’ संदेश दिला, ज्या गुर्मीला कंटाळून एकाच घरातील दोघांना तीन वेळा जनतेनं निवडणुकीत नाकारलं तरी, राणेपुत्र धडा शिकले नाहीत हेच त्यातून सिद्ध केलं. सेना आणि भाजपचे अनुक्रमे उत्तर महाराष्ट्र आणि मराठवाड्यातील दोन नेते प्रकाश वृत्तवाहिन्यांवर ‘फोनो’ देतांना विमान हवेत उडाल्यासारखं दिशाहीन बरळत होते. मराठवाडा सोडा, औरंगाबाद शहरही राहू द्या… स्वत:च्या गल्लीतील रस्त्यावरचे खड्डे बुजवून घेण्यात खासदार चंद्रकांत खैरे अयशस्वी ठरले आहेत, इतका त्यांचा प्रभाव श्रीहरी अणे यांच्या विद्वत्तेवर विश्वास ठेऊनच त्यांना एका खटल्यात स्वत:तर्फे वकील म्हणून नियुक्त करताना चंद्रकांत खैरे यांना तेव्हा मात्र अणेंचा विदर्भवाद सोयीस्करपणे बाजूला ठेवावासा वाटला. विकासाच्या प्रश्नावर, खासदार खैरे यांनी ‘कधी कोणा मंत्र्याला मराठवाड्यात फिरू देणार नाही’ अशी राणाभीमदेवी थाटातील का असेना, घोषणा केल्याचा इतिहास नाही… थोडक्यात, स्वत:चा वगळता इतरांच्या विकासावर खैरे यांचा विश्वास नाही तरी, विकासाच्या बाबतीत मराठवाडा जास्त मागासलेला आहे हे पुन्हा एकदा दाखवून देणाऱ्या अणेंना मराठवाडा बंदीचा फतवा जारी केला. सेनेचे नेते रामदास कदम यांनी प्रकाश वृत्तवाहिन्यांवरुन श्रीहरी अणेंचा उल्लेख ‘नालायक’ असा केला. रामदास कदम कॅबिनेट मंत्री आहेत (म्हणे) श्रीहरी अणे यांच्या विद्वत्तेवर विश्वास ठेऊनच त्यांना एका खटल्यात स्वत:तर्फे वकील म्हणून नियुक्त करताना चंद्रकांत खैरे यांना तेव्हा मात्र अणेंचा विदर्भवाद सोयीस्करपणे बाजूला ठेवावासा वाटला. विकासाच्या प्रश्नावर, खासदार खैरे यांनी ‘कधी कोणा मंत्र्याला मराठवाड्यात फिरू देणार नाही’ अशी राणाभीमदेवी थाटातील का असेना, घोषणा केल्याचा इतिहास नाही… थोडक्यात, स्वत:चा वगळता इतरांच्या विकासावर खैरे यांचा विश्वास नाही तरी, विकासाच्या बाबतीत मराठवाडा जास्त मागासलेला आहे हे पुन्हा एकदा दाखवून देणाऱ्या अणेंना मराठवाडा बंदीचा फतवा जारी केला. सेनेचे नेते रामदास कदम यांनी प्रकाश वृत्तवाहिन्यांवरुन श्रीहरी अणेंचा उल्लेख ‘नालायक’ असा केला. रामदास कदम कॅबिनेट मंत्री आहेत (म्हणे) ही अशी भाषा सेनेची संस्कृती समजली जात असली तरी एका कॅबिनेट मंत्र्याने, अशी पातळी सोडून कोणावरही टीका करणं मुळीच शोभनीय नाही आणि महत्वाचं म्हणजे, ते शिष्टाचारालाही धरून नाही. पक्षप्रमुख उद्धव ठाकरे यांच्या स्वप्नातील शिवसेनेच्या विस्तारातील अडसर हे असे उथळ नेतेच आहेत, हे ठाकरे यांनी लक्षात घ्यायला हवं. चंद्रकांत खैरे, रामदास कदम आणि तत्सम हे जे कोणी नेते आहेत, त्यांना एक स्मरण करून देतो, बाळासाहेब ठाकरे हे शिवसैनिकांचं दैवत आहेत-असायलाच हवं. चिथावणीखोर भाषण केल्याबद्दल बाळासाहेब ठाकरे यांचा मतदानाचा हक्क काढून घ्यावा, अशी याचिका मुंबई उच्च न्यायालयात दाखल झाली तेव्हा बाळासाहेब ठाकरे यांच्या बाजूने वकील म्हणून हेच श्रीहरी अणे उभे राहिले आणि तेव्हाही ते विदर्भवादीच होते ही अशी भाषा सेनेची संस्कृती समजली जात असली तरी एका कॅबिनेट मंत्र्याने, अशी पातळी सोडून कोणावरही टीका करणं मुळीच शोभनीय नाही आणि महत्वाचं म्हणजे, ते शिष्टाचारालाही धरून नाही. पक्षप्रमुख उद्धव ठाकरे यांच्या स्वप्नातील शिवसेनेच्या विस्तारातील अडसर हे असे उथळ नेतेच आहेत, हे ठाकरे यांनी लक्षात घ्यायला हवं. चंद्रकांत खैरे, रामदास कदम आणि तत्सम हे जे कोणी नेते आहेत, त्यांना एक स्मरण करून देतो, बाळासाहेब ठाकरे हे शिवसैनिकांचं दैवत आहेत-असायलाच हवं. चिथावणीखोर भाषण केल्याबद्दल बाळासाहेब ठाकरे यांचा मतदानाचा हक्क काढून घ्यावा, अशी याचिका मुंबई उच्च न्यायालयात दाखल झाली तेव्हा बाळासाहेब ठाकरे यांच्या बाजूने वकील म्हणून हेच श्रीहरी अणे उभे राहिले आणि तेव्हाही ते विदर्भवादीच होते (पुढे हा खटलाच बारगळला, पण ते असो.) निवडणुकीत किंवा एखाद्या वाद्प्रसंगी कोणावरही कितीही टीका केली तरी निवडणूक संपली की बाळासाहेब ठाकरे, विरोधकांचा तसंच विद्वत्ता व कलेचा आदर करणारे नेते होते. म्हणूनच ‘त्या’ खटल्यात श्रीहरी अणे वकील म्हणून त्यांना मान्य होते. सेनेचं कम्युनिस्टांशी उभं वैर आहे तरी, कट्टर राजकीय विरोधक असलेल्या ज्ञानी कम्युनिस्ट नेते श्रीपाद अमृत डांगे यांना सेनेच्या कार्यक्रमात बोलावण्याचा उमदेपणा बाळासाहेब ठाकरे यांच्यात होता, या उमदेपणामुळेच बाळासाहेब ठाकरे यांचा करिश्मा आणि मोठेपण महाराष्ट्रात होतं आणि आहे.
मराठवाडा मागे आहे हे एक पत्रकार म्हणून माहिती होतं पण, सातत्यानं मराठवाड्याबाहेर असल्यानं त्याबाबत साधार माहिती नव्हती. शिवाय मराठवाडा तसंच कोकण विकासाच्या बाबतीत विदर्भापेक्षा माघारलेले आहेत हेही मला नेमकेपणानं ठाऊक नव्हतं. या वस्तुस्थितीवर शिक्कामोर्तब कसं झालं, याची एक आठवण आहे- राजकारणातलं स्वत:चं महत्व कमी आणि अस्तित्व पुसट होत चाललं की, बहुसंख्य वैदर्भीय काँग्रेसजन स्वतंत्र राज्याची मागणी करतात आणि सत्तेचं एखादं पद मिळालं की ते गप्प होतात, असा सार्वत्रिक अनुभव आहे. १९९५ साली राज्यात सेना-भाजप युतीचं सरकार आलं आणि हे काँग्रेसजन ‘बेकार’ झाले. तेव्हा माजी कॅबिनेट मंत्रीद्वय दत्ता मेघे आणि रणजित देशमुख यांना ‘प्रथे’प्रमाणं विदर्भाच्या विकासाचा पुळका आला. त्यांच्या पुढाकारानं स्वतंत्र राज्याची मागणी झाली आणि ती करताना विकासाच्या बाबतीत विदर्भ किती मागासलेला आहे, ही वस्तुस्थिती माहिती करून घेण्यासाठी एक समिती स्थापन करण्यात आली. अधिकृत आकडेवारी मिळवून आणि सखोल अभ्यास करून या समितीनं एक अहवाल सादर केला. या नेत्यांनी मात्र तो दाबून ठेवला. काही महिन्यांनी तो अहवाल अचानकच माझ्या हाती लागला, त्याची मी बातमी केली. विकासाच्या बाबतीत विदर्भापेक्षा मराठवाडा आणि कोकण अनेक निकषावर अनेक क्षेत्रात मागे आहेत हे सांगणारी ती बातमी प्रकाशित झाल्यावर होणं स्वाभाविकच होतं. नंतर एकदा, बोलण्याच्या ओघात त्या बातमीचा विषय निघाला तेव्हा, त्या अहवालाची प्रत विकासाच्या प्रश्नावर कायम लोकशाही मार्गानं संघर्ष करणारे आदरणीय नेते गोविंदभाई श्रॉफ यांच्याकडे मी सुपूर्द केली. (जिज्ञासूंसाठी- ‘बातमीमागची बातमी’ ही, ती हकिकत पुरेशा विस्तारानं ग्रंथालीनं प्रकाशित केलेल्या माझ्या ‘डायरी’ या पुस्तकात पृष्ठ क्रमांक ६८ वर आहे.) सांगायचं तात्पर्य हे की, विकासाच्या निकषांवर मराठवाडा आजही विदर्भापेक्षा मागे आहे, ही कटू जाणीव श्रीहरी अणेंनी पुन्हा एकदा महाराष्ट्राला करून दिली हे महत्वाचं आहे. अणे विदर्भवादी आहेत आणि त्यामुळं विकासाच्या मुद्द्यावर विदर्भासोबत मराठवाडाही स्वतंत्र व्हावा, असं त्यांनी म्हटलं पण त्यामागे मुख्य कारण विकास आणि विकासाच्या अनुशेषाचं आहे, हे लक्षात घ्यायला हवं.
स्वतंत्र राज्याची मागणी केली म्हणून श्रीहरी अणेंविरुद्ध राष्ट्रद्रोहाचा खटला दाखल करण्याची मागणी विकासाच्या मूळ मुद्द्याला बगल देणारी आहे. ही मागणी पूर्णत: एकारली, अज्ञानमूलक आणि बाष्कळही आहे. ही मागणी मान्य केली तर मग, आंध्रप्रदेशचं विभाजन करून स्वतंत्र तेलंगण राज्य निर्माण करण्याची मागणी करणारे नेते आणि हा निर्णय दोन वर्षापूर्वी घेणाऱ्या केंद्र सरकारविरुद्धही राष्ट्रद्रोहाचा गुन्हा दाखल करायला हवा, छत्तीसगड, उत्तराखंड, उत्तरांचल (आणखी मागे जात नाही) ही राज्ये मागणारे आणि ती मागणी मान्य करणारे सरकारही मग राष्ट्रद्रोहाच्या याच आरोपाखाली गजाआड जायला काहीच हरकत नाही (अगदी नेमकेपणानं सांगायचं तर मग तत्कालिन पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी आणि मनमोहनसिंग हे दोघेही गजाआड जातील.) लोकशाही मार्गानं एखादी मागणी करणं हा जर राष्ट्रद्रोह ठरवायचा असेल तर, मग राष्ट्रद्रोहाच्या आरोपाची व्याख्या सर्वप्रथम बदलावी लागेल, एवढंही किमान तारतम्य ही मागणीचा कल्ला करणाऱ्या या राजकारण्यांना नाही आणि ‘ते’, आपले नेते आहेत, हे दुर्दैव म्हणायला हवं.
चिंतेची बाब म्हणजे केवळ राज्यच नव्हे तर आपल्या देशाच्या राजकारणात हा राजकीय सोयीचे चष्मे घातलेला कर्कश्श एकारलेपणा अति वाढला असून तो कल्ला टिपेला पोहोचल्यानं सांसदीय लोकशाहीची वीण उसवत चालली आहे, याचं भान आणि तमा कोणत्याच राजकीय नेत्याला नाही अशी विद्यमान स्थिती आहे. ‘लोकशाही म्हणजे संवादाच्या माध्यमातून चालवलं जाणारं सरकार’, असं जॉन मिल्स या विचारवंतानं म्हटलं आहे. पण, त्याच्या नेमकं विरुद्ध अलिकडच्या दोन-अडीच दशकात घडतंय. इंदिरा गांधी यांच्या काळात व्यक्तीकेंद्रित नेतृत्वाला उत्तेजन मिळालं, कॉंग्रेसची देशावरची पकड ढिली होऊ लागली तेव्हापासून ही प्रक्रिया सुरु झाली आणि बाबरी मस्जीदीच्या पतनापासून या प्रक्रियेनं वेग घेतला, तेव्हापासून भाजपची पाळेमुळे अधिक घट्ट व्हायला सुरुवात झाली. राजकारणात धर्म उघडपणे आला आणि पाहता पाहता प्रत्येक घटना, विषय समस्या तसंच देशाकडे राजकीय सोयीच्या दृष्टीकोनातूनच बघण्याचं पीक फोफावलं. परिणामी ‘संसदेचा मांसळी बाजार झालाय’, अशी टीका त्यावर काही वर्षापूर्वी संसदपटू म्हणून तेव्हा ज्येष्ठत्तम असलेल्या अटलबिहारी बाजपेयी यांनी केली पण, फारसा उपयोग झालेला नाही, उलट स्थिती बिघडतच गेली…
उजवा किंवा डावा, पुरोगामी किंवा प्रतिगामी, भारत माता की जय म्हणणारा देशप्रेमी आणि हे न म्हणणारा देशद्रोही, भारत माता जय असं म्हणूनही देशहित गहाण ठेवणारा आणि भारत माता की जय न म्हणताही कट्टर देशभक्त असणारा, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ समर्थक आणि संघ विरोधक, नरेंद्र मोदी भक्त किंवा न-भक्त, कन्हैया समर्थक किंवा विरोधक अशा अनेक राजकीय सोयीसाठी तुकड्या-तुकड्यांत समाजाला विभागून ठेवण्याचे प्रयत्न सातत्यानं होतायेत. सद्सद्विवेक बुद्धी न वापरता यापैकी कोणत्या तरी एका गटातच संपूर्ण समाज कसा सामील होईल हे बघितलं जातंय. या दोन्ही गटात न येऊ इच्छिणारा आणि विवेकवाद जागा ठेऊन, यापैकी ज्याचं जे चांगलं ते चांगलं आणि जे वाईट ते वाईट असं समजून घेणारा एक मोठा वर्ग समाजात आजही आहे (असा वर्ग समाजात कायमच असतोच) पण, या वर्गाच्या स्वतंत्र मत बाळगण्याच्या अधिकारावर वर उल्लेख केलेल्या राजकीय विचारानं एकारल्या कट्टरपंथीयांकडून अतिक्रमण होतंय. या वर्गानं कोणत्या तरी गटात सहभागी व्हावंच असे प्रचारकी दबाव आणले जातात आणि दबाव झुगारण्याचा प्रयत्न झाल्यास या मध्यममार्गी/विवेकवादी वर्गाची मुस्कटदाबी केली जाते, हा अनुभव दिवसे दिवस उजागर होत आहे.
नीरक्षीर विवेकानं न वागता प्रत्येकानं कायम कोणा तरी सुमारांचं बटिक म्हणून राहावं वा आणि संपूर्ण समाजाचं सुमारीकरण होत जावं(च), ही सध्या तरी एक अव्याहत प्रक्रिया झालेली आहे. सुमारच ‘रीतसर’ नेते झाल्यानं आणि त्यांचे प्राधान्यक्रम वेगळे असल्यानं संसदीय लोकशाहीतील गांभीर्य आणि संवादच हरवला आहे, माजला आहे तो गोंगाट..कल्ला. आक्रमकता म्हणजे आततायीपणा, स्पष्टवक्तेपणा म्हणजे उद्धट-वाचाळवीरपणा, स्वातंत्र्य म्हणजे उन्माद… हे आपल्या देशातील राजकारणाचं व्यवच्छेदक लक्षण बनलं आहे. संसद असो की विधिमंडळ, कामाचं गांभीर्य हरवलं आहे. अर्थकारण, देशहित आणि जनहित दुय्यम होऊन ‘राजकीय सोय’ हाच अग्रक्रम झाला आहे. ‘याचं’ सरकार आलं की ‘त्याचे’ सदस्य काम करू देत नाही आणि ‘त्याचं’ सरकार आलं की ‘याचे’ सदस्य फक्त गोंधळ घालतात, असा हा कायम लोकशाहीला वेठीला धरण्याचा प्रकार सुरु आहे. राजकारणाच्या झालेल्या या सुमारीकरणामुळेच बहुसंख्य वेळा कोणत्याही समस्येवर म्हणा की विषयावर, मुलभूत दृष्टीकोनातून चर्चा होत नाही, अर्थव्यवस्था बळकट व्हाही यासाठी पोषक वातावरण निर्मिती केली जात नाही, प्रत्येक विषयाचं सुमार राजकीयीकरण केलं जातं, त्याचीच चर्चा होते आणि मुख्य मुद्दा बाजूला पडतो. अगदी अलीकडचं उदाहरण-आमदार बच्चू कडू यांनी एका अधिकाऱ्याला केलेल्या मारहाणीचं आहे. मारहाणीचं समर्थन मुळीच नाही पण, प्रशासकीय यंत्रणा बहुसंख्येनं भ्रष्ट झालीये, या बहुसंख्यांच्या संवेदना गेंड्याच्या कातडीसारख्या टणक झाल्या आहेत, प्रेताच्या टाळूवरचं लोणी मटकावण्याएवढी ही यंत्रणा निगरगट्ट झालीये. परिणामी, दिन दुबळ्या, अपंग तसंच गांजलेल्या शेतकऱ्यांना सरकारी योजनांचे लाभ मिळत नाहीत, सरकारनं मंजूर केलेल्या योजनांचा पैसा ही भ्रष्ट यंत्रणा स्वत:च्या खिशात टाकते आणि संभाव्य लाभार्थी टाचा घासत मरतो. त्याचा राग बच्चू कडू यांनी व्यक्त केला. तो मूळ प्रश्न मिटविण्याऐवजी अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांनी संपाचं हत्यार काढून सरकारला वेठीला धरलं. खरं तर, सरकारनं या प्रकरणात, ‘संप मागे घ्या आणि आधी सामान्य माणसाचं कामं करा’ असं खडसावयाला पाहिजे होतं पण, संघटित शक्तीसमोर सरकार झुकलं, नोकरशाही वठणीवर आणण्याचा मूळ विषय बाजूलाच राहिला. श्रीहरी अणे यांनी महाधिवक्तापदाचा राजीनामा दिला तरी विकासाचे आणि विकासाच्या अनुशेषासारखे असंख्य मुलभूत प्रश्न अजून सुटलेलेच नाहीत, याची उमज या सुमार नेत्यांना येईल तो सुदिन म्हणायचा
जाता जाता- पश्चिम महाराष्ट्रातील नेते चोरटे, दरवडेखोर आहेत- ही श्रीहरी अणेंनी नागपुरात वापरलेली भाषाही समर्थनीय नाही. भाषेची पातळी अशीच घसरत राहिली तर या सुमारांच्या गर्दीत श्रीहरी अणे हेही एक दिवस कल्ला करताना दिसले तर आश्चर्य वाटायला नको… मित्रवर्य श्रीहरी अणेंचं असं काही होईल असं सध्या तरी वाटत नाहीये.
विश्रामगृह नावाची (बकाल झालेली) संस्कृती…...
स्वतंत्र विदर्भाच्या स्वप्नपूर्तीसाठी हवा एक केसीआ...
राहुल गांधी आणि बिलंदर काँग्रेसजन
समकालीन मराठी पत्रकारितेतील एंक आघाडीचे नाव. पत्रकारितेचा सर्वांगिण व दीर्घ अनुभव. परखड, चतुरस्त्र आणि स्वछ पत्रकारिता करणारा संपादक. परखडपणा आणि आक्रमकता म्हणजे आक्रस्ताळेपणा नव्हे याची जाणीव असणारा . माणूस केंद्रस्थानी ठेऊन पत्रकारिता करणारा संवदेनशील पत्रकार. पत्रकारितेचे समग्र आकलन असणारा आणि अचूक समाजभान असणारा संपादक. राजकीय-सामाजिक भाष्य आणि व्यक्तिचित्रण यात हातखंडा असणारा, सामाजिक बांधिलकी स्वीकारलेला, सेक्यूलर विचारांचा पत्रकार. विविधांगी, स्पर्शी लेखन करणारा लेखक आणि प्रभावी वक्ता… ~ A leading name in contemporary Marathi journalism. A long and all round experience. A blunt, well-informed and clean journalist and editor. Bluntness does not mean obstinacy. A sensitive journalist who always keep the human being at the core of his news. An editor with complete understanding of journalism. An expert journalist in political commentary and pen portrayal, who accepts social commitment and is secular. A writer who writes on various topics, and an influential orator. For more info visit www.praveenbardapurkar.com
निमित्त – अग्रलेखाच्या अपमृत्यूचं…
‘न उतले-मातले’ले दोन राज्यपाल
शिवसेनेची तडफड की फडफड
केजरीवाल आणि आप नावाचा भास
दुष्काळ राजकीय इच्छा शक्तीचाच
गडकरींचे ताकाचे भांडे आणि उद्धवची मजबुरी
कर्कश्श, टोकाचे एकारलेले राजकारण
उड गया ‘राजहंस’ अकेला …
पवारसाहेब, आम्ही दिलगीर आहोत…Hits: 2916
निसरड्या वाटानंतर डिजिटल वळणHits: 2795
उपेक्षा, तुझे नाव नरसिंहराव
शेतकऱ्यांसाठी ७वा वेतन आयोग एक वर्ष पुढे ढकला
लालकृष्ण अडवाणी नावाची महाशोकांतिका
निमित्त – अग्रलेखाच्या अपमृत्यूचं…Hits: 1963
छत्रपतींचे पेशवे की पेशव्यांचे छत्रपती…Hits: 1944
कुमार केतकर नावाचा ज्ञानसंपन्नतेचा दरवळ


उड गया ‘राजहंस’ अकेला ... » Praveen Bardapurkar's Blog

Blog उड गया ‘राजहंस’ अकेला …
उड गया ‘राजहंस’ अकेला …
‘नागपूर पत्रिके’तल्या दिवसांचं नातं ज्या अनेकांशी घट्ट जोडलेलं आहे त्यातल्या रमेश राजहंस यांच्या निधनाची बातमी अनपेक्षितच. त्या दिवसातल्या दिनकर देशपांडे, हरिहर येगावकर, शरद देशमुख असे काहीजण मृत्यू नावाच्या अज्ञाताच्या प्रदेशात निघून गेले आहेत, त्यात आता रमेश राजहंस यांची भर पडली आहे. नागपूरच्या पत्रकारितेतला माझा पहिला पडाव नागपूर पत्रिकेत पडला आणि रमेश राजहंस यांची ओळख झाली. तेव्हा ते मुख्य उपसंपादक होते, नंतर तीनेक महिन्यातच ते वृत्तसंपादक झाले. दुपारी साधारणपणे एकच्या सुमारास ते कार्यालयात येत आणि पहिली डाक आवृत्ती गेल्यावर तासाभराने म्हणजे सव्वानऊ-साडेनऊच्या सुमारास बाहेर पडत. तेव्हा नागपूरच्या वृत्तपत्राच्या डाक आवृत्ती एस टीच्या बस तसेच रेल्वेने जात. बुलढाण्याला जाणारी शेवटची बस रात्री नऊ वाजता तर दादर एक्सप्रेस पावणेदहाला नागपूरहून सुटत असे; तत्पूर्वी डाक आवृत्ती छापली जाणे आवश्यक असे.
विस्तीर्ण भालप्रदेश, दणकट बांधा, असा दणकट की राजहंस आपल्या खांद्यावर त्यांचा हात ठेऊन बोलू लागले तर दहा मिनिटात आपल्या खांद्याला रग लागत असे तोंडात कायम पान आणि अनेकदा सोबत असलेल्या शबनम बँगमध्ये दोन-तीन तरी पुस्तकं ही राजहंस यांची काही वैशिष्ट्ये होती. अक्षर रेखीव आणि अवांतर गप्पा फार न मारता आपण बरे की आपले काम बरे ही त्यांची वृत्ती असली तरी ती काही कायम नव्हती. वाचनाचा विषय निघाला की ते हातातलं काम सोडून मंगला, प्रदीप देशपांडे आणि मी यांच्यात सुरु असलेल्या गप्पात ते सहभागी होत. वाचन आणि तेही मराठी, इंग्रजी तसंच हिंदीही असल्याने राजहंस यांचं विषयाचं भान आणि ज्ञान चौफेर असे . इंग्रजी, तत्वज्ञान आणि मानसशास्त्र अशा तीन विषयात पदव्युत्तर पदवी असल्याने बहुदा राजहंस यांनी केलेली मांडणी किंवा प्रतिपादन नेमकं असे. त्याला नुकत्याच वाचन केलेल्या पुस्तक आणि मराठी-इंग्रजी वृत्तपत्राच्या वाचनाचा साधार असे. त्यांचा खरा विरंगुळा हरिभाऊ येगावकर असत. पानाचा तोबरा भरून गप्पा मारत बजाज नगर चौकापर्यंत पायी फिरून येणे हा राजहंस- येगावकर जोडीचा आवडता छंद आणि फारच फुरसत असेल तर दिनकर देशपांडे यांच्या फिरक्या ताणणे हा राजहंस यांचं आवडता उद्योग असे. वृत्तसंस्थांच्या बातम्यां नीट टाचणीने टाचून कनिष्ठ सहका-यांना भाषांतर करायला दिल्या की अनेकदा राजहंस वाचनतंद्री लाऊन बसत. संपादकीय बैठकांमध्येही फाफट बोलणे राजहंस यांना आवडत नसे. अशा बैठकात सहभागी होण्यासाठी त्यांनी बहुतेकवेळा एका कागदाच्या चिटो-यावर मुद्दे काढून आणलेले असत. बैठक भरकटली की पानाचा बार भरून राजहंस कंटाळवाणा भाव चेहे-यावर ओढून शांतपणे बसून राहात.
राजहंस यांचा संपादकीय वकूब वाखाणण्यासारखा. या वकुबाला अर्थातच वाचन आणि संयमाची जोड होती. आपलं म्हणणं ते हळू आवाजात आणि ठाम युक्तिवादाची जोड घेत नेमक्या शब्दात सांगत. माणसासारखा हाडामासाचा माणूस असल्याने त्यांना राग येत असे पण रागावले तरीही आवाज चढवणे नाही की वचावचा बोलणे नाही जे काही बोलायचे-रागवायचे ते मध्यम लयीत. महिला सहका-यांशी बोलताना तर राजहंस यांची आदब इतर लाळघोट्या ज्येष्ठांच्यापुढे राजहंस यांच्याविषयीचा आदर वाढवणारी असे. वयाने लहान असणा-या महिला सहका-यालाही ते ‘अगं-तूगं’ करत नसत. कनिष्ठ सहका-याने भाषांतर केलेली कॉपी दिली की मन लावून वाचणार आणि झालेल्या चुका कोणताही विद्वत्तेचा आव न आणता समजाऊन सांगणार. नवीन शब्द आला की शब्दकोश बघायला सांगणार अनेकदा येगावकर आणि तेव्हाच्या मंगला विन्चुरणे यांच्याशी चर्चा करणार, त्या शब्दाची व्युत्पत्ती शोधून काढणार. विदर्भात पहिला भालाकार भोपटकर पुरस्कार मला मिळाला. तेव्हा मराठी पत्रकारितेतला राज्यस्तरीय हा फार मोठा आणि एकमेव सन्मान होता. त्यासाठीची वृत्तमालिका माझ्या मानेवर खडा ठेऊन राजहंस यांनी लिहून घेतली. एकेका भागाचं ३/४ वेळा पुनर्लेखन करायला लावलं . कधी कधी मला त्यांचे हे अचूकतेसाठीचे वागणे अतिजाचक वाटे, कंटाळा येई पण, ते ठाम असत. त्यांनी लावलेल्या या लेखन शिस्तीचा खूप उपयोग आजही होतो आहे. असा व्यापक संपादकीय वकूब असणारा वृत्तसंपादक मला नंतरच्या आयुष्यात भेटला नाहीच.
राजहंस यांना संगीताची जाण नाही तर विलक्षण आवड आहे आणि ते गातात हे मला ठाऊक नव्हते. एकदा बोलताना तलत महमूद विषयी माझ्याकडून दिला गेलेला संदर्भ चूक होता हे लक्षात आणून देताना ‘फिर वोही श्याम, वोही गम…’ हे असं काही गाऊन दाखवलं की मी स्तंभितच झालो. मग त्यांच्या या अद्भूत पैलूची एकेक पाकळी उलगडत गेली आणि कळत गेलं की हा वृत्तपत्राच्या कंटाळवाण्या कचेरीत रमणारा हा माणूस गाण्यातला ‘दादा’ आहे. त्यांच्या या दादागिरीचे विविध पैलू नंतर सुरेलपणे उलगडत गेले. गाणं हा या माणसाचा श्वास आहे आणि पत्रकारिता हा छंद. एम.ए.ची पदवी रमेश राजहंस यांनी संगीत विषयात घेतली आहे. तत्पूर्वी लहानपणापासून त्यांनी गायनाचं रीतसर शिक्षण घेतलं आहे आणि महालात नाईक रोडवर त्यांचं घर संगीताचा चैतन्यदायी झरा आहे, नागपूरच्या संगीत क्षेत्रात रमेश राजहंस नावाचं एक घनगर्द बेट आहे …असे एक ना अनेक तपशील पुढे कळत गेले आणि रमेश राजहंस नावाच्या माणसाच्या भरजरी प्रतिमा आणखी संपन्न होत गेल्या.
पत्रकारिता करून चरितार्थ चालवला पाहिजे अशी काही निकडीची गरज राजहंस यांना नव्हती असं पुढे आमच्यातल्या वाढत गेलेल्या स्नेहातून लक्षात आलं. तरीही राजहंस एका विलक्षण ओढीने पत्रकारिता करत राहिले आणि त्याचवेळी गाणंही करत राहिले. पत्रकारितेत बहुसंख्येने सामान्य वकूब असणा-यांच्या गर्दीत राजहंस यांचा जीव कितपत रमला याविषयी मला नेहेमीच उत्सुकता वाटत असे आणि आजही वाटते आहे. त्यांच्या वरिष्ठांनाही संपादकीय आणि गाणं अशा दोन्ही आघाड्यांवरील रमेश राजहंस यांच्यातील विविधांगी गुणसंपन्नतेची कितपत जाण होती या विषयी शंका आहे. आमच्या तत्कालीन वरिष्ठांच्या वर्तनातून तरी मला तशी काही जाणीव झाली नाही. डाक आवृत्ती गेल्यावर त्यांच्यातला गायक जागा होत असे आणि मग अशा सामान्य वकुबाच्या पत्रकारांच्या मैफिलीत अनेकदा ते रमून जात. सीताबर्डीच्या एका कोप-यातल्या एका हॉटेलमध्ये या मैफिली रात्री उशिरापर्यंत ( राजहंस यांच्या खर्चाने ) रंगत.
मी नागपूर पत्रिका सोडली तरी आमचा संपर्क कायम होता. नंतर मी ‘लोकसत्ता’त रुजू झालो. त्यांच्यातले मार्दव आणि ऊब कधीच कमी झाली नाही. माझं नागपूरही सुटलं आणि आमच्यातला संपर्क क्षीण होत गेला तरी माझ्या मनावर या विलक्षण प्रतिभेच्या माणसाच्या गडद असणा-या प्रतिमांचे रंग पुसट झाले नाहीत. दरम्यान त्यांनीही पत्रकारितेत अनेक पडाव बदलेले, ‘पंडित’म्हणून त्यांना मान्यता मिळाली पण त्या वर्तुळाच्या बाहेर ते पडले नाहीत का पडू शकले नाहीत हे आजही कळलेलं नाही. मी जरी त्यांच्या संपर्कात राहिलो नाही तरी ते माझ्याविषयी अपडेट होते हे ब-याच वर्षानंतर भेटल्यावर लक्षात आले. हट्ट धरून हरिभाऊ येगावकर यांना एक लेखमाला मी लिहायला लावली तेव्हा राजहंस यांनी आवर्जून फोन केला. दिनकर देशपांडे वारल्यावर मी लिहिले तेव्हा राजहंस आणि प्रभाकर पुराणिक यांचे फोन आले. राजहंस यांचा स्वर कातर झाला बोलताना आणि मी हललो. तसंही अशात फारच क्वचित फोनवर बोलणं होत असे. होई तेव्हा त्यांच्या आवाजातला कंप आणि कातरपण अस्वस्थ करत असे.
दिल्लीहून परतल्यावर नागपूर सोडण्याआधी एकदा भेटून येऊ असं दररोज ठरवत असतानाच राजहंस यांच्या निधनाची बातमी आली. एक प्रतिभावान राजहंस एकटाच अज्ञात प्रदेशात उडून गेला. राजहंस यांच्या आवडीच्या कुमार गंधर्वांच्या ‘ उड जायेगा हंस अकेला…’ या ओळी आठवल्या. एकेकाळी राजहंस यांचे कनिष्ठ सहकारी असलेलो मी आणि माझी पत्नी मंगला त्या गतकातर आठवणींना किती तरी वेळ उजाळा देत बसलो.
नागपूरच्या पत्रकारितेत रमेश राजहंस, हरिभाऊ येगावकर, शरद देशमुख, ज्ञानेश्वर वाघमारे यांच्यासारखे बावनकशी गुणसंपन्न ज्येष्ठ सहकारी मला लाभले. यापैकी कोणीही नागपूरचे अंगण सोडून गेले नाही. हे सर्वजण रमले ते बहुसंख्येने गुणवत्ता आणि उंची किरट्या असलेल्यांच्या घोळक्यात. अंगण सोडून लांब भरारी घेतली असती तर रमेश राजहंस खूप यशवंत तसेच किर्तीवंतही झाले असते. त्यांच्यातल्या प्रतिभेला मोठी लोकमान्यता लाभली असती ही सल आता सोबतीला कायम राहणार आहे.
बच्चा नाही, अब बडा खिलाडी
विदर्भाचा चिवचिवाट आणि शिवसेनेचा बोटचेपेपणा...
समकालीन मराठी पत्रकारितेतील एंक आघाडीचे नाव. पत्रकारितेचा सर्वांगिण व दीर्घ अनुभव. परखड, चतुरस्त्र आणि स्वछ पत्रकारिता करणारा संपादक. परखडपणा आणि आक्रमकता म्हणजे आक्रस्ताळेपणा नव्हे याची जाणीव असणारा . माणूस केंद्रस्थानी ठेऊन पत्रकारिता करणारा संवदेनशील पत्रकार. पत्रकारितेचे समग्र आकलन असणारा आणि अचूक समाजभान असणारा संपादक. राजकीय-सामाजिक भाष्य आणि व्यक्तिचित्रण यात हातखंडा असणारा, सामाजिक बांधिलकी स्वीकारलेला, सेक्यूलर विचारांचा पत्रकार. विविधांगी, स्पर्शी लेखन करणारा लेखक आणि प्रभावी वक्ता… ~ A leading name in contemporary Marathi journalism. A long and all round experience. A blunt, well-informed and clean journalist and editor. Bluntness does not mean obstinacy. A sensitive journalist who always keep the human being at the core of his news. An editor with complete understanding of journalism. An expert journalist in political commentary and pen portrayal, who accepts social commitment and is secular. A writer who writes on various topics, and an influential orator. For more info visit www.praveenbardapurkar.com
कोण हे अमित शहा
भाजपला कौल की २००४ची पुनरावृत्ती
शेतकऱ्यांसाठी ७वा वेतन आयोग एक वर्ष पुढे ढकला
असा ‘साधू’ आता होणे नाही
‘एमआयएम’च्या विजयाचा शोध आणि बोध
कुमार केतकर नावाचा ज्ञानसंपन्नतेचा दरवळ
लालुंचा घोटाळा आणि जिगरबाज ‘ते’ चौघे
‘टिस’ही तुळजापूरचे आणि दुष्काळाचे मळभ…
एक वर्षापूर्वी आणि नंतर…
पवारसाहेब, आम्ही दिलगीर आहोत…Hits: 2916
निसरड्या वाटानंतर डिजिटल वळणHits: 2795
उपेक्षा, तुझे नाव नरसिंहराव
शेतकऱ्यांसाठी ७वा वेतन आयोग एक वर्ष पुढे ढकला
लालकृष्ण अडवाणी नावाची महाशोकांतिका
निमित्त – अग्रलेखाच्या अपमृत्यूचं…Hits: 1963
छत्रपतींचे पेशवे की पेशव्यांचे छत्रपती…Hits: 1944
कुमार केतकर नावाचा ज्ञानसंपन्नतेचा दरवळ


ओकांपा - विकिपीडिया

येथे जा:	सुचालन, शोधयंत्र
ओकांपन्स अथवा ओकांपा हे स्टार ट्रेक कथानाकातील एक काल्पनिक प्रजाती आहे. जीन रॉडेनबेरी यांनी १९६० मध्ये स्टार ट्रेक या नावाने, एका काल्पनिक ब्रह्मांडाची रचना केली व स्टार ट्रेक कथानक बनवले.
स्टार ट्रेक कथानकातील प्रजाती
ओकांपन्स प्रजाती - मेमोरी-आल्फा वेबसाईटवर
ओकांपन्स प्रजाती - स्टार ट्रेक वेबसाईटवर
स्टार ट्रेक:द ओरिजिनल सीरीज • स्टार ट्रेक:द अॅनिमेटेड सीरीज • स्टार ट्रेक:द नेक्स्ट जनरेशन • स्टार ट्रेक:डीप स्पेस नाईन • स्टार ट्रेक:व्हॉयेजर (भागांची यादी) • स्टार ट्रेक:एंटरप्राइझ
स्टार ट्रेक:द मोशन पिक्चर • स्टार ट्रेक:द वॉर्थ ऑफ खान • स्टार ट्रेक:द सर्च फॉर स्पॉक • स्टार ट्रेक:द व्हॉयेज होम • स्टार ट्रेक:द फायनल फ्रँटीयर • स्टार ट्रेक:द अनडिस्कव्हर्ड कंट्री • स्टार ट्रेक:जनरेशन्स • स्टार ट्रेक:फर्स्ट काँटॅक्ट • स्टार ट्रेक:इनसरेक्शन • स्टार ट्रेक:नेमेसीस • स्टार ट्रेक • स्टार ट्रेक:इन्टु डार्कनेस • स्टार ट्रेक:बियॉन्ड
प्रजात्यांची यादी • पात्रांची यादी • कलाकारांची यादी • यु.एस.एस. व्हॉयेजर • स्टारफ्लीट • आकाशगंगा
स्टार ट्रेक कथानकातील प्रजाती
येथे काय जोडले आहे
या पानातील शेवटचा बदल ७ डिसेंबर २०१७ रोजी १३:४९ वाजता केला गेला.
येथील मजकूर हा क्रियेटीव्ह कॉमन्स अट्रीब्युशन/शेअर-अलाईक लायसन्स या अंतर्गत उपलब्ध आहेत;अतिरिक्त अटी लागू असू शकतात. अधिक माहितीसाठी हे बघा वापरण्याच्या अटी.


श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण - षष्ठः स्कन्धः - षष्ठोऽध्यायः

छद्मेनेन्द्रेण फेनद्‌वारा पराशक्तिस्मरणमूर्वकं वृत्रहननवर्णनम्
एवं प्राप्तवरा देवा ऋषयश्च तपोधनाः
(जग्मुः सर्वे च सम्मन्त्र्य वृत्रस्याश्रममुत्तमम्
ददृशुस्तत्र तं वृत्रं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥ १ ॥
ऋषयोऽथ ततोऽभ्येत्य वृत्रमूचुः प्रियं वचः ॥ २ ॥
वृत्र वृत्र महाभाग सर्वलोकभयङ्कर ॥ ३ ॥
व्याप्तं त्वयैतत्सकलं ब्रह्माण्डमखिलं किल
शक्रेण तव वैरं यत्तत्तु सौख्यविघातकम् ॥ ४ ॥
युवयोर्दुःखदं कामं चिन्तावृद्धिकरं परम्
न त्वं स्वपिषि सन्तुष्टो न चापि मघवा तथा ॥ ५ ॥
सुखं स्वपिति चिन्तार्तो द्वयोर्यद्वैरिजं भयम्
युवयोर्युध्यतोः कालो व्यतीतस्तु महानिह ॥ ६ ॥
पीड्यन्ते च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः
संसारेऽत्र सुखं ग्राह्यं दुःखं हेयमिति स्थितिः ॥ ७ ॥
न सुखं कृतवैरस्य भवतीति विनिर्णयः
संग्रामरसिकाः शूराः प्रशंसन्ति न पण्डिताः ॥ ८ ॥
पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः ॥ ९ ॥
युद्धे विजयसन्देहो निश्चयं बाणताडनम्
दैवाधीनमिदं विश्वं तथा जयपराजयौ ॥ १० ॥
दैवाधीनाविति ज्ञात्वा न योद्धव्यं कदाचन
कालेऽथ भोजनं स्नानं शय्यायां शयनं तथा ॥ ११ ॥
परिचर्यापरा भार्या संसारे सुखसाधनम्
किं सुखं युध्यतः संख्ये बाणवृष्टिभयङ्करे ॥ १२ ॥
संग्रामे मरणात्स्वर्गसुखप्राप्तिरिति स्फुटम् ॥ १३ ॥
प्रलोभनपरं वाक्यं नोदनार्थं निरर्थकम्
छित्त्वा देहं व्यथां प्राप्य शृगालकरटादिभिः ॥ १४ ॥
पश्चात्स्वर्गसुखावाप्तिं को वा वाञ्छति मन्दधीः
सख्यं भवतु ते वृत्र शक्रेण सह नित्यदा ॥ १५ ॥
अवाप्स्यसि सुखं त्वं च शक्रश्चापि निरन्तरम्
वयं च तापसाः सर्वे गन्धर्वाश्च निजाश्रमे ॥ १६ ॥
सुखवासं गमिष्यामः शान्ते वैरेऽधुनैव वाम्
संग्रामे युवयोर्धीर वर्तमाने दिवानिशम् ॥ १७ ॥
पीड्यन्ते मुनयः सर्वे गन्धर्वाः किन्नरा नराः
सर्वेषां शान्तिकामानां सख्यमिच्छामहे वयम् ॥ १८ ॥
मुनयस्त्वं च शक्रश्च प्राप्नुवन्तु सुखं किल
मध्यस्थाश्च वयं वृत्र युवयोः सख्यकारणे ॥ १९ ॥
शपथं कारयित्वात्र योजयामो मिथः प्रियम्
शक्रस्तु शपथान्कृत्वा यथोक्तांश्च तवाग्रतः ॥ २० ॥
चित्तं ते प्रीतिसंयुक्तं करिष्यति तु साम्प्रतम्
सत्याधारा धरा नूनं सत्येन च दिवाकरः ॥ २१ ॥
तपत्ययं यथाकालं वायुः सत्येन वात्यथ
उदन्वानपि मर्यादां सत्येनैव न मुञ्चति ॥ २२ ॥
तस्मात्सत्येन सख्यं वा भवत्वद्य यथासुखम्
एकत्र शयनं क्रीडा जलकेलिं सुखासनम् ॥ २३ ॥
युवाभ्यां सर्वथा कार्यं कर्तव्यं सख्यमेत्य च
महर्षिवचनं श्रुत्वा तानुवाच महामतिः ॥ २४ ॥
अवश्यं भगवन्तो मे माननीयास्तपस्विनः
भवन्तो मुनयः क्वापि न मिथ्यावादिनो भृशम् ॥ २५ ॥
सदाचाराः सुशान्ताश्च न विदुश्छलकारणम्
कृतवैरे शठे स्तब्धे कामुके च गतत्विषि ॥ २६ ॥
निर्लज्जे नैव कर्तव्यं सख्यं मतिमता सदा
निर्लज्जोऽयं दुराचारो ब्रह्महा लम्पटः शठः ॥ २७ ॥
न विश्वासस्तु कर्तव्यः सर्वथैवेदृशे जने
भवन्तो निपुणाः सर्वे न द्रोहमतयः सदा ॥ २८ ॥
जन्तुः कृतस्य भोक्ता वै शुभस्य त्वशुभस्य च ॥ २९ ॥
द्रोहं कृत्वा कुतः शान्तिमाप्नुयान्नष्टचेतनः
विश्वासघातकर्तारो नरकं यान्ति निश्चयम् ॥ ३० ॥
दुःखं च समवाप्नोति नूनं विश्वासघातकः
निष्कृतिर्ब्रह्महन्तॄणां सुरापानां च निष्कृतिः ॥ ३१ ॥
समयं ब्रूहि सर्वज्ञ यथा ते चेतसि ध्रुवम् ॥ ३२ ॥
तेनैव समयेनाद्य सन्धिः स्यादुभयोः किल
न शुष्केण न चार्द्रेण नाश्मना न च दारुणा ॥ ३३ ॥
न वज्रेण महाभाग न दिवा निशि नैव च
वध्यो भवेयं विप्रेन्द्राः शक्रस्य सह दैवतैः ॥ ३४ ॥
एवं मे रोचते सन्धिः शक्रेण सह नान्यथा
ऋषयस्तं तदा प्राहुर्बाढमित्येव चादृताः ॥ ३५ ॥
इन्द्रोऽपि शपथांस्तत्र चकार विगतज्वरः ॥ ३६ ॥
साक्षिणं पावकं कृत्वा मुनीनां सन्निधौ किल
वृत्रस्तु वचनैस्तस्य विश्वासमगमत्तदा ॥ ३७ ॥
कदाचिन्नन्दने चोभौ कदाचिद्‌गन्धमादने ॥ ३८ ॥
एवं कृते च सन्धाने वृत्रः प्रमुदितोऽभवत् ॥ ३९ ॥
रन्ध्रान्वेषी समुद्विग्नस्तदासीन्मघवा भृशम् ॥ ४० ॥
एवं चिन्तयतस्तस्य कालः समभिवर्तत
विश्वासं परमं प्राप वृत्रः शक्रेऽतिदारुणे ॥ ४१ ॥
एवं कतिचिदब्दानि गतानि समये कृते
वृत्रस्य मरणोपायान्मनसीन्द्रोऽप्यचिन्तयत् ॥ ४२ ॥
त्वष्टैकदा सुतं प्राह विश्वस्तं पाकशासने
पुत्र वृत्र महाभाग शृणु मे वचनं हितम् ॥ ४३ ॥
न विश्वासस्तु कर्तव्यः कृतवैरे कथञ्चन
मघवा कृतवैरस्ते सदासूयापरः परैः ॥ ४४ ॥
परदारलम्पटः स पापबुद्धिः प्रतारकः ॥ ४५ ॥
रन्ध्रान्वेषी द्रोहपरो मायावी मदगर्वितः
यः प्रविश्योदरे मातुर्गर्भच्छेदं चकार ह ॥ ४६ ॥
तस्मात्पुत्र न कर्तव्यो विश्वासस्तु कथञ्चन ॥ ४७ ॥
कृतपापस्य का लज्जा पुनः पुत्र प्रकुर्वतः
एवं प्रबोधितः पित्रा वचनैर्हेतुसंयुतैः ॥ ४८ ॥
न बुबोध तदा वृत्र आसन्नमरणः किल
स कदाचित्समुद्रान्ते तमपश्यन्महासुरम् ॥ ४९ ॥
सन्ध्याकाल उपावृत्ते मुहूर्तेऽतीव दारुणे
ततः सञ्चिन्त्य मघवा वरदानं महात्मनाम् ॥ ५० ॥
सन्ध्येयं वर्तते रौद्रा न रात्रिर्दिवसो न च
हन्तव्योऽयं मया चाद्य बलेनैव न संशयः ॥ ५१ ॥
एकाकी विजने चात्र सम्प्राप्तः समयोचितः
एवं विचार्य मनसा सस्मार हरिमव्ययम् ॥ ५२ ॥
वज्रमध्ये प्रविश्यासौ संस्थितो भगवान्हरिः ॥ ५३ ॥
इन्द्रो बुद्धिं चकाराशु तदा वृत्रवधं प्रति
इति सञ्चिन्त्य मनसा कथं हन्यां रिपुं रणे ॥ ५४ ॥
अजेयं सर्वथा सर्वदेवैश्च दानवैस्तथा
यदि वृत्रं न हन्म्यद्य वञ्चयित्वा महाबलम् ॥ ५५ ॥
न श्रेयो मम नूनं स्यात्सर्वथा रिपुरक्षणात्
अपां फेनं तदापश्यत्समुद्रे पर्वतोपमम् ॥ ५६ ॥
नायं शुष्को न चार्द्रोऽयं न च शस्त्रमिदं तथा
अपां फेनं तदा शक्रो जग्राह किल लीलया ॥ ५७ ॥
परां शक्तिं च सस्मार भक्त्या परमया युतः
स्मृतमात्रा तदा देवी स्वांशं फेने न्यधापयत् ॥ ५८ ॥
वज्रं तदावृतं तत्र चकार हरिसंयुतम्
फेनावृतं पविं तत्र शक्रश्चिक्षेप तं प्रति ॥ ५९ ॥
सहसा निपपाताशु वज्राहत इवाचलः
वासवस्तु प्रहृष्टात्मा बभूव निहते तदा ॥ ६० ॥
ऋषयश्च महेन्द्रं तमस्तुवन्विविधैः स्तवैः
हतशत्रुः प्रहृष्टात्मा वासवः सह दैवतैः ॥ ६१ ॥
देवीं सम्पूजयामास यत्प्रसादाद्धतो रिपुः
प्रसादयामास तदा स्तोत्रैर्नानाविधैरपि ॥ ६२ ॥
पद्मरागमयीं मूर्तिं स्थापयामास वासवः ॥ ६३ ॥
त्रिकालं महतीं पूजां चक्रुः सर्वेऽपि निर्जराः
तदाप्रभृति देवानां श्रीदेवी कुलदैवतम् ॥ ६४ ॥
विष्णुं त्रिभुवनश्रेष्ठं पूजयामास वासवः
ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयङ्करे ॥ ६५ ॥
प्रववौ च शिवो वायुर्जहृषुर्देवतास्तथा
हते तस्मिन्सगन्धर्वा यक्षराक्षसकिन्नराः ॥ ६६ ॥
तया कृतविमोहाच्च शक्रेण सहसा हतः ॥ ६७ ॥
ततो वृत्रनिहन्त्रीति देवी लोकेषु गीयते
शक्रेण निहतत्वाच्च शक्रेण हत उच्यते ॥ ६८ ॥
देवीचा वर प्राप्त झाल्यावर सर्वांनी विचार केला. ते वृत्राच्या आश्रमाकडे गेले. तेथे तो वृत्र स्वतेजाने झळकत होता.
ऋषी त्याला म्हणाले, ''हे महाभाग्यवान वृत्रा, तू स्वसामर्थ्याने सर्व विश्व व्यापले, व सर्वांना भय निर्माण केलेस. पण इंद्राशी असलेले तुझे वैर सुखाचा नाश करणारे आहे. कारण दोघांनाही शत्रूबद्दलच्या चिंतेने सुखाने निद्रा मिळत नाही. आता बराच काल लोटला असून देव, मानव, असुर सर्वांना त्रास झाला आहे.
हे वृत्रा, दुःखाचा त्याग करून सुख भोगावे. कुणाशीही वैर करण्यात सुख नाही. युद्धामुळे विषय सुख नष्ट होते. पुष्पांनीही युद्ध करू नये मग बाणांचा विचार कशाला युद्धात विजयाची निश्चिती नसते, पण प्रहार निश्चित असतात.
सर्व विश्व व यश - अपयश हे दैवाधीन आहे. योग्य त्या वेळी भोजन, शयन, परिचर्या, स्त्रीसुख हीच उत्तम सुखे होत. युद्धामुळे हे प्राप्त होत नाही. युद्धात मरण आल्यावर स्वर्गसुख मिळते असे म्हणणे म्हणजे केवळ विनोदच आहे.
हे वृत्रा, तुमचे दोघांचे सख्य झाल्यास दोघांनाही सुख प्राप्त होईल. युद्धाचे निवारण झाल्यामुळे ऋषी, मुनी आपापल्या आश्रमांत जातील. तुमच्या अहोरात्र संग्रामामुळे ऋषी, यक्ष, किन्नर, गंधर्व, मानव या सर्वांना त्रास होत आहे. शमाचे अवलंबन करण्यासाठी आम्ही शांततेची मागणी करीत आहोत व तुमच्या मैत्रीची इच्छा करीत आहोत.
हे वृत्रा, आम्ही तुमचे सख्य होण्यासाठी मध्यस्त होऊ. आम्ही उभयतांकडून शपथा घेववू, पृथ्वी सत्याधारेच स्थित आहे. सूर्य सत्यामुळेच प्रकाशतो, वायू सत्यासाठी वाहतो, समुद्र सत्यामुळेच मर्यादा उल्लंघन करीत नाही. त्या सत्यासाठीच तुम्ही उभयतांचे सख्य होईल. सख्य झाल्यावर तुम्ही दोघेही शयन, क्रीडा, सुखे एकत्र भोगावी."
ऋषीचे भाषण ऐकून महामती वृत्र म्हणाला, '' हे तपस्व्यांनो मी तुम्हाला मान देतो, कारण तुम्ही असत्य वदणार नाही. तुम्हाला कपट माहीत नाही. पण हा इंद्र निर्लज्ज, दुराचारी, ब्रह्मघातकी, लंपट व शठ आहे. अशा पुरुषावर विश्वास ठेवू नये. तुम्ही सदाचारी आहात. तुम्ही शांत असून द्रोह न करणारे आहात. म्हणून कपटी पुरुषांची मते तुम्ही जाणू शकत नाहीत.''
ऋषी म्हणाले, ''शुभ फलाची इच्छा करणार्‍याने द्रोह केल्यास शांती कशी मिळेल  विश्वासघातक्याला दुःख भोगावेच लागते, म्हणून तू आता मनातील विचार सोडून दे. तुझ्या संकेताप्रमाणे तुमचे सख्य आम्ही घडवू." वृत्र म्हणाला, ''हे विप्रश्रेष्ठहो, शुष्क पदार्थ, आर्द्र पदार्थ, पाषाण, काष्ठ वज्र यांपासून दिवसा आणि रात्री तसेच त्या इंद्रपासून माझा वध न होईल याच संकेतावर सख्य होईल, नाहीतर अशक्य आहे.''
ऋषींनी होकार देऊन इंद्राला तेथे आणले. त्याला संकेत निवेदन केला. इंद्राने त्या ऋषींसमोर अग्नीला साक्ष ठेवून शपथ घेतली. त्यामुळे वृत्राचा विश्वास बसला. त्या दिवसापासून तो इंद्राशी मित्रत्वाने राहू लागला. ते दोघेही गंधमादनावर, समुद्रावर अथवा नंदनवनात आनंदाने विहार करू लागले.
वृत्र आनंदित झाला होता, पण इंद्र मात्र मनात त्याच्या वधाची योजना करीत होता. सख्य केल्यापासून तो अधिकच उद्विग्न झाला होता. मध्यंतरी बराच काळ उलटला. तेवढयात वृत्राचा इंद्रावर विश्वास बसला, पण इंद्र मात्र कपटी होता.
इंद्रावर विश्वास ठेवणार्‍या पुत्राला त्वष्टा म्हणाला, "हे भाग्यवान पुत्रा, वैर्‍यावर विश्वास ठेवू नये. इंद्रसुद्धा तुझा मत्सर करतो. सांप्रत तो लोभासाठी तसा वागत आहे. दुसर्‍याच्या दुःखाने त्याला आनंद होतो. तो पापी, स्त्रीलंपट, फसवा, छिद्रान्वेषी, द्रोहतत्पर, मायावी असा आहे. तो गर्विष्ठ झाला आहे.
पूर्वी याने मातेच्या उदरात शिरून त्यातील गर्भाचे तुकडे केले होते. ज्याने एकदा पाप केले आहे तो पुन: पाप करण्यास लाजणार नाही. म्हणून तू त्याच्यावर विश्वास ठेवू नकोस. हे माझे हिताचे बोलणे ऐक.''
पण पित्याने असे सांगितल्यावरही वृत्राला उमज पडला नाही.
एके दिवशी सायंकाळच्या वेळी तो वृत्रासुर एकटाच समुद्रकिनारी विहार करीत होता. त्याला पाहून इंद्राने विचार केला, "आता दिवस वा रात्र नसून संध्यासमय आहे. आता बुद्धीचातुर्याने त्याचा वध करावा." असा विचार करून इंद्राने हरीचे स्मरण केले. तेव्हा तो पुरुषोत्तम गुप्त रूपाने तेथे प्राप्त झाला. त्या हरीने इंद्राच्या वज्रात प्रवेश केला. त्यावेळी इंद्राने वृत्राच्या वधाचा निश्चय केला.
'या अजिंक्य शत्रूचा कपटाने मी जर वध केला नाही तर शत्रूचे रक्षण होऊन माझे अकल्याण होईल.''
असा विचार करताच समुद्रातील जलावर असलेल्या फेनाकडे त्याने सहज पाहिले. हा फेन शुष्क नाही अथवा आर्द्र नाही. इंद्राने हातात फेन घेऊन त्या पराशक्तीचे स्मरण केले. तेव्हा देवीचा अंश फेनात प्रविष्ट झाला. इंद्राने विष्णुयुक्त वज्र फेनाने व्यापून ठेवले. ते त्याने सत्वर वृत्रावर फेकले. तेव्हा तो पर्वततुल्य वृत्र धाडकन भूमीवर कोसळला आणि तत्काळ मृत झाला.
शत्रूचा वध झाल्याने इंद्राने देवासह आनंदाने देवीची स्तुती केली. विविध स्तोत्रे गाऊन तिला प्रसन्न करून घेतले.
नंतर इंद्राने नंदनवनात देवीचे प्रचंड देवालय बांधले, त्यात पद्मरागमय मूर्तीची स्थापना केली. तेव्हापासून देवीलाच इंद्राने आपले कुलदैवत मानले. तसेच तो विष्णूचीही पूजा करू लागला.
अशाप्रकारे देवांना घाबरवून सोडणार्‍या वृत्राचा वध झाला. देवता, गंधर्व, यक्ष, किन्नर आनंदित झाले. वस्तुत: फेनात देवीने प्रवेश केल्यामुळे वृत्राचा वध झाला म्हणून देवीला वृत्रनिहंत्री असे म्हणतात. इंद्राच्या कारणाने वृत्राचा वध झाल्याने वृत्राला शक्रहन नाव मिळाले.
इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्या संहितायां षष्ठस्कन्धे छद्मेनेन्द्रेण
फेनद्‌वारा पराशक्तिस्मरणमूर्वकं वृत्रहननवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥


Maharashtra Legislature

मुख्य पान रुपरेखा संपर्क
अभ्यास दौरा (मे २०१७)
महामंडळ अहवाल - पावसाळी अधिवेशन २०१७
महाराष्ट्र पेट्रोकेमिकल्स महामंडळ मर्यादित पस्तिसावा वार्षिक अहवाल ( २०१५-१६ )
महाराष्ट्र विद्युत नियामक आयोग वार्षिक अहवाल ( २०१५-१६ )
महाराष्ट्र पशु व मत्स्य विज्ञान विद्यापीठ, नागपूर वार्षिक अहवाल ( २०१५-१६ )
महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ, प्रशासन अहवाल ( २०१५-१६ )
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, औरंगाबाद. वार्षिक लेखे ( २०१५-१६ )
स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ, नांदेड. अंकेक्षण अहवाल ( २०१५-१६ )
उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ, जळगाव. वार्षिक अहवाल ( २०१५-१६ )
राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ, वार्षिक अहवाल ( २०१५-१६ )
श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी महिला विद्यापीठ, मुंबई वार्षिक अहवाल ( २०१३-१४ )
महाराष्ट्र राज्य शेती महामंडळ मर्या. पुणे ५३ वार्षिक अहवाल (२०१५-१६)
महाराष्ट्र कृष्णा खोरे विकास महामंडळ, पुणे वार्षिक लेखे ( २०१५-१६)
सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ, वार्षिक अहवाल ( २०१५-२०१६ )
लातूर व उस्मानाबाद जिल्हा माथाडी व असंरक्षित कामगार मंडळ, लातूर वार्षिक अहवाल ( २०१५-१६ )
नाशिक माथाडी व असंरक्षित कामगार मंडळ, नाशिक वार्षिक अहवाल ( २०१५-१६ )
नाशिक जिल्हा माथाडी व असंरक्षित कामगार मंडळ, लासलगाव वार्षिक अहवाल ( २०१५-१६ )
सोलापूर जिल्हा माथाडी व असंरक्षित कामगार मंडळ, वार्षिक अहवाल ( २००८-०९)
किराणा बाजार व दुकाने मंडळ, मुंबई वार्षिक अहवाल ( २०१४-१५)
अहमदनगर माथाडी व असंरक्षित कामगार मंडळ, वार्षिक अहवाल ( २०११-१२ व २०१२-१३ )
जालना जिल्हा माथाडी व असंरक्षित कामगार मंडळ, वार्षिक अहवाल ( २०१५-१६ )
महाराष्ट्र माजी सैनिक महामंडळ मर्या. पुणे, वार्षिक अहवाल
नांदेड माथाडी व असंरक्षित कामगार मंडळ, वार्षिक अहवाल ( २०११-१२ व २०१२-१३ )
राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ, वार्षिक अहवाल (२०१५-१६)
महाराष्ट्र मत्स्योद्योग विकास महामंडळ मर्या. वार्षिक अहवाल (२०१३-१४)
संत गाडगे बाबा अमरावती विद्यापीठ, वार्षिक अहवाल ( २०१५-१६ )
कोल्हापूर जिल्हा माथाडी व असंरक्षित कामगार मंडळ, वार्षिक अहवाल ( २०१०-११ )
महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, वार्षिक अहवाल ( २०१४-१५ )
औरंगाबाद माथाडी व असंरक्षित कामगार मंडळ, वार्षिक अहवाल
नागपूर मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन लिमिटेड, वार्षिक अहवाल ( २०१५-१६ )
उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ, जळगाव. वार्षिक अहवाल ( २०१५-१६ )
महाराष्ट्र पाठबंधारे वित्तीय कंपनी मर्या. वार्षिक अहवाल ( २०११-१२ )
महाराष्ट्र जीवन प्राधिकरण, वार्षिक अहवाल ( २०१३-१४ )
मॅफको ( MAFCO ) वार्षिक अहवाल
म. रां. वि. मं. सूत्रधारी कंपनी मर्या. ( MSEB ) वार्षिक अहवाल
महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी वार्षिक अहवाल
कोकण पाटबंधारे विकास महामंडळ, ठाणे. वार्षिक अहवाल (२०१४-१५ )
महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना, महाराष्ट्र वार्षिक अहवाल (२०१६-१७ )
महाराष्ट्र राज्य खादी व ग्रामो. मंडळ, वार्षिक अहवाल (२०१४-१५ )
मा. लोक आयुक्त व उप. लोकआयुक्त, वार्षिक अहवाल
महिला आर्थिक विकास महामंडळ, ( माविम ) वार्षिक अहवाल
कोकण विकास महामंडळ मर्या. वार्षिक अहवाल ( २०१६-१७ )
महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी वार्षिक अहवाल ( २०१५-१६ )
महाराष्ट्र जलसंपत्ती नियमन प्राधिकरण, मुंबई, महाराष्ट्र वार्षिक अहवाल ( २०१४-१५ )
महाराष्ट्र राज्य रस्ते विकास महामंडळ मर्या. वार्षिक अहवाल
शबरी आदिवासी वित्त व विकास महामंडळ मर्या. नाशिक २ वार्षिक अहवाल ( २०१०-११ )
महाराष्ट्र गृहनिर्माण व क्षेत्रविकास प्राधिकरण ( म्हाडा ) वार्षिक अहवाल ( २०१५-१६ )
नागपूर आणि वर्धा माथाडी व असंरक्षित कामगार मंडळ, वार्षिक अहवाल


श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण - सप्तमः स्कन्धः - एकोनविंशोऽध्यायः

इति तस्य वचः श्रुत्वा भूपतेः कौशिको मुनिः
प्रहस्य प्रत्युवाचेदं हरिश्चन्द्रं तथा नृप ॥ १ ॥
राजंस्तीर्थमिदं पुण्यं पावनं पापनाशनम्
स्नानं कुरु महाभाग पितॄणां तर्पणं तथा ॥ २ ॥
कालः शुभतमोऽस्तीह तीर्थे स्नात्वा विशांपते
दानं ददस्व शक्त्यात्र पुण्यतीर्थेऽतिपावने ॥ ३ ॥
प्राप्य तीर्थं महापुण्यमस्नात्वा यस्तु गच्छति
स भवेदात्महा भूय इति स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥ ४ ॥
तस्मात्तीर्थवरे राजन् कुरु पुण्यं स्वशक्तितः
दर्शयिष्यामि मार्गं ते गन्तासि नगरं ततः ॥ ५ ॥
त्वया सहाद्य काकुत्स्थ तव दानेन तोषितः ॥ ६ ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं राजा मुनेः कपटमण्डितम्
वासांस्युत्तार्य विधिवत्स्नातुमभ्याययौ नदीम् ॥ ७ ॥
बन्धयित्वा हयं वृक्षे मुनिवाक्येन मोहितः
अवश्यंभावियोगेन तद्वशस्तु तदाभवत् ॥ ८ ॥
राजा स्नानविधिं कृत्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः
विश्वामित्रमुवाचेदं स्वामिन् दानं ददामि ते ॥ ९ ॥
यदिच्छसि महाभाग तत्ते दास्यामि साम्प्रतम्
गावो भूमिर्हिरण्यं च गजाश्वरथवाहनम् ॥ १० ॥
नादेयं मे किमप्यस्ति कृतमेतद् व्रतं पुरा
राजसूये मखश्रेष्ठे मुनीनां सन्निधावपि ॥ ११ ॥
यत्तेऽस्ति वाञ्छितं ब्रूहि ददामि तव वाञ्छितम् ॥ १२ ॥
मया पूर्वं श्रुता राजन् कीर्तिस्ते विपुला भुवि
वसिष्ठेन च सम्प्रोक्ता दाता नास्ति महीतले ॥ १३ ॥
हरिश्चन्द्रो नृपश्रेष्ठः सूर्यवंशे महीपतिः
तादृशो नृपतिर्दाता न भूतो न भविष्यति ॥ १४ ॥
अतस्त्वां प्रार्थयाम्यद्य विवाहो मेऽस्ति पार्थिवः ॥ १५ ॥
पुत्रस्य च महाभाग तदर्थं देहि मे धनम्
विवाहं कुरु विप्रेन्द्र ददामि प्रार्थितं तव ॥ १६ ॥
यदिच्छसि धनं कामं दाता तस्यास्मि निश्चितम्
इत्युक्तः कौशिकस्तेन वञ्चनातत्परो मुनिः ॥ १७ ॥
उद्‌भाव्य मायां गान्धर्वीं पार्थिवायाप्यदर्शयत्
कुमारः सुकामारश्च कन्या च दशवार्षिकी ॥ १८ ॥
एतयोः कार्यमप्यद्य कर्तव्यं नृपसत्तम
राजसूयाधिकं पुण्यं गृहस्थस्य विवाहतः ॥ १९ ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं राजा मायया तस्य मोहितः ॥ २० ॥
तथेति च प्रतिज्ञाय नोवाचाल्पं वचस्तथा
तेन दर्शितमार्गोऽसौ नगरं प्रति जग्मिवान् ॥ २१ ॥
विश्वामित्रोऽपि राजानं वञ्चयित्वाऽऽश्रमं ययौ
कृतोद्वाहविधिस्तावद्‌विश्वामित्रोऽब्रवीन्नृपम् ॥ २२ ॥
वेदीमध्ये नृपाद्य त्वं देहि दानं यथेप्सितम्
किं तेऽभीष्टं द्विज ब्रूहि ददामि वाञ्छितं किल ॥ २३ ॥
अदेयमपि संसरे यशःकामोऽस्मि साम्प्रतम्
व्यर्थं हि जीवितं तस्य विभवं प्राप्य येन वै ॥ २४ ॥
नोपार्जितं यशः शुद्धं परलोकसुखप्रदम्
राज्यं देहि महाराज वराय सपरिच्छदम् ॥ २५ ॥
मोहितो मायया तस्य श्रुत्वा वाक्यं मुनेर्नृपः ॥ २६ ॥
गृहीतमिति तं प्राह विश्वामित्रोऽतिनिष्ठुरः ॥ २७ ॥
दक्षिणां देहि राजेन्द्र दानयोग्यां महामते
दक्षिणारहितं दानं निष्फलं मनुरब्रवीत् ॥ २८ ॥
तस्माद्दानफलाय त्वं यथोक्तां देहि दक्षिणाम्
इत्युक्तस्तु तदा राजा तमुवाचातिविस्मितः ॥ २९ ॥
ब्रूहि कियद्धनं तुभ्यं देयं स्वामिन् मयाधुना
दक्षिणानिष्क्रयं साधो वद तावत्प्रमाणकम् ॥ ३० ॥
दानपूर्त्यै प्रदास्यामि स्वस्थो भव तपोधन
विश्वामित्रस्तु तच्छ्रुत्वा तमाह मेदिनीपतिम् ॥ ३१ ॥
हेमभारद्वयं सार्धं दक्षिणां देहि साम्प्रतम्
दास्यामीति प्रतिश्रुत्य तस्मै राजातिविस्मितः ॥ ३२ ॥
तदैव सैनिकास्तस्य वीक्षमाणाः समागताः
दृष्ट्वा महीपतिं व्यग्रं तुष्टुवुस्ते मुदान्विताः ॥ ३३ ॥
श्रुत्वा तेषां वचो राजा नोक्त्वा किञ्चिच्छुभाशुभम्
चिन्तयन्स्वकृतं कर्म ययावन्तःपुरे ततः ॥ ३४ ॥
किं मया स्वीकृतं दानं सर्वस्वं यत्समर्पितम्
वञ्चितोऽहं द्विजेनात्र वने पाटच्चरैरिव ॥ ३५ ॥
राज्यं सोपस्करं तस्मै मया सर्वं प्रतिश्रुतम्
भारद्वयं सुवर्णस्य सार्धं च दक्षिणा पुनः ॥ ३६ ॥
किं करोमि मतिर्भ्रष्टा न ज्ञातं कपटं मुनेः
प्रतारितोऽहं सहसा ब्राह्मणेन तपस्विना ॥ ३७ ॥
न जाने दैवकार्यं वै हा दैव किं भविष्यति
इति चिन्तापरो राजा गृहं प्राप्तोऽतिविह्वलः ॥ ३८ ॥
पतिं चिन्तापरं दृष्त्वा राज्ञी पप्रच्छ कारणम्
किं प्रभो विमना भासि का चिन्ता ब्रूहि साम्प्रतम् ॥ ३९ ॥
वनात्पुत्रः समायातो राजसूयः कृतः पुरा
कस्माच्छोचसि राजेन्द्र शोकस्य कारणं वद ॥ ४० ॥
नारातिर्विद्यते क्वापि बलवान्दुर्बलोऽपि वा
वरुणोऽपि सुसन्तुष्टः कृतकृत्योऽसि भूतले ॥ ४१ ॥
चिन्तया क्षीयते देहो नास्ति चिन्तासमा मृतिः
त्यज्यतां नृपशार्दूल स्वस्थो भव विचक्षण ॥ ४२ ॥
तन्निशम्य प्रियावाक्यं प्रीतिपूर्वं नराधिपः
प्रोवाच किञ्चिच्चिन्तायाः कारणं च शुभाशुभम् ॥ ४३ ॥
भोजनं न चकाराऽसौ चिन्ताविष्टस्तथा नृपः
सुप्त्वापि शयने शुभ्रे लेभे निद्रां न भूमिपः ॥ ४४ ॥
प्रातरुत्थाय चिन्तार्तो यावत्सन्ध्यादिकाः क्रियाः
करोति नृपतिस्तावद्‌विश्वामित्रः समागतः ॥ ४५ ॥
क्षत्रा निवेदितो राज्ञे मुनिः सर्वस्वहारकः
आगत्योवाच राजानं प्रणमन्तं पुनः पुनः ॥ ४६ ॥
राजंस्त्यज स्वराज्यं मे देहि वाचा प्रतिश्रुतम्
सुवर्णं स्पृश राजेन्द्र सत्यवाग्भव साम्प्रतम् ॥ ४७ ॥
स्वामिन् राज्यं तवेदं मे मया दत्तं किलाधुना
त्यक्त्वान्यत्र गमिष्यामि मा चिन्ता कुरु कौशिक ॥ ४८ ॥
सर्वस्वं मम ते ब्रह्मन् गृहीतं विधिवद्‌विभो
सुवर्णदक्षिणां दातुमशक्तोऽस्म्यधुना द्विज ॥ ४९ ॥
दानं ददामि ते तावद्यावन्मे स्याद्धनागमः
पुनश्चेत्कालयोगेन तदा दास्यामि दक्षिणाम् ॥ ५० ॥
इत्युक्त्वा नृपतिः प्राह पुत्रं भार्यां च माधवीम्
राज्यमस्मै प्रदत्तं वै मया वेद्यां सुविस्तरम् ॥ ५१ ॥
त्यक्त्वा त्रीणि शरीराणि सर्वं चास्मै समर्पितम् ॥ ५२ ॥
गृह्णात्विदं मुनिः सम्यग्‌राज्यं सर्वसमृद्धिमत् ॥ ५३ ॥
इत्याभाष्य सुतं भार्यां हरिश्चन्द्रः स्वमन्दिरात्
विनिर्गतः सुधर्मात्मा मानयंस्तं द्विजोत्तमम् ॥ ५४ ॥
व्रजन्तं भूपतिं वीक्ष्य भार्यापुत्रावुभावपि
चिन्तातुरौ सुदीनास्यौ जग्मतुः पृष्ठतस्तदा ॥ ५५ ॥
हाहाकारो महानासीन्नगरे वीक्ष्य तांस्तथा
चुक्रुशुः प्राणिनः सर्वे साकेतपुरवासिनः ॥ ५६ ॥
हा राजन् किं कृतं कर्म कुतः क्लेशः समागतः
वञ्चितोऽसि महाराज विधिनापण्डितेन ह ॥ ५७ ॥
सर्वे वर्णास्तदा दुःखमाप्नुयुस्तं महीपतिम्
विलोक्य भार्यया सार्धं पुत्रेण च महात्मना ॥ ५८ ॥
निनिन्दुर्ब्राह्मणं तं तु दुराचारं पुरौकसः
धूर्तोऽयमिति भाषन्तो दुःखार्ता ब्राह्मणादयः ॥ ५९ ॥
गच्छन्तं तमुवाचेदं समेत्य निष्ठुरं वचः ॥ ६० ॥
दक्षिणायाः सुवर्णं मे दत्त्वा गच्छ नराधिप
नाहं दास्यामि वा ब्रूहि मया त्यक्तं सुवर्णकम् ॥ ६१ ॥
राज्यं गृहाण वा सर्वं लोभश्चेद्‌धृति वर्तते
दत्तं चेन्मन्यसे राजन् देहि यत्तत्प्रतिश्रुतम् ॥ ६२ ॥
एवं ब्रुवन्तं गाधेयं हरिश्चन्द्रो महीपतिः
प्रणिपत्य सुदीनात्मा कृताञ्जलिपुटोऽब्रवीत् ॥ ६३ ॥
राजा हरिश्चंद्र सर्व राज्य दान देतो -
राजाचे भाषण ऐकून तो द्विजरूपी विश्वामित्र काहीसे हास्य करीत राजाला म्हणाला, "हे राजा, ह्या नदीचे पाणी म्हणजे एक पुण्यतीर्थ आहे. हे पवित्र पाणी पापाचा नाश करणारे आहे. म्हणून या उदकात स्नान करून तू शुचिर्भूत हो आणि पितरांचे तर्पण कर. हे प्रजापते, ही वेळ व हे स्थान अत्यंत शुभ आहे. म्हणून या तीर्थात स्नान करून पावन हो आणि याच ठिकाणी मला यथाशक्ती दान दे. या अशा महापुण्यकारक तीर्थावर जाऊनही जो येथे स्नान केल्यावाचून परत जातो तो आत्मघातकी आहे असे समज. अशाप्रकारचे हे स्थानमहात्म्य स्वायंभुव मनूने सांगितलेले आहे.
म्हणून हे भूपेंद्रा, या तीर्थक्षेत्रावर दान करून तू यथेष्ट पुण्य प्राप्त करून घे. नंतर मी तुला नगराचा मार्ग दाखवतो. त्याप्रमाणे तू परत जा. हे ककुस्थकुलोत्पन्ना राजा हरिश्चंद्रा, हे निष्पापा, तू दिलेल्या दानाने संतुष्ट होऊनच मी मार्ग दाखविण्यासाठी आज तुझ्याबरोबर येईन."
त्या ब्राह्मणाचे भाषण ऐकून राजाने अंगावरील वस्त्रे काढली. एका वृक्षाला अश्वाला बांधून तो मुनीवर विश्वास ठेवून स्नान करण्यास नदीत उतरला. त्या विप्राचे कपट निष्पाप राजाच्या लक्षात आले नाही. त्यांचे दैवच फिरले असल्याने राजा त्या कपटी ब्राह्मणाच्या जाळ्यात पूर्णपणे फसला. राजाने स्नान करून देवांचे व पितरांचे तर्पण केले. तो विप्रापुढे हात जोडून म्हणाला, "हे ब्राह्मणश्रेष्ठा, मी आपणास काही दान आताच देतो. गाई, भूमी, सुवर्ण, हत्ती, घोडे, रथ, पालखी यापैकी आपणास ज्याची इच्छा असेल ते आपण यावेळी मागून घ्या. मला न देता येण्यासारखे या पृथ्वीवर काहीही नाही. मी मागेल त्याला मागितलेले दान या क्षेत्रावर देण्यास तयार आहे मग कोणीही काहीही मागितले तरी चालेल. मी ज्यावेळी सर्वश्रेष्ठ असा राजसूय यज्ञ केला त्यावेळी हे व्रत मी स्वीकारलेले आहे व ते सर्व मुनींच्या साक्षीने व्रत घेतले आहे. तेव्हा हे मुनीश्वरा, आपण या पवित्र तीर्थावर आलाच आहात, म्हणून जे काही आपला मनोरथ असेल तो सत्वर सांगा, म्हणजे मी तो पूर्ण करीन." राजाचे बोलणे ऐकून विश्वामित्र म्हणाले, "हे भूपाला, मी तुझी या पृथ्वीवर पसरलेली कीर्ती ऐकत आहे व प्रत्यक्ष वसिष्ठही म्हणाले होते की हरिश्चंद्रासारखा दाता शोधूनही आढळणार नाही. सूर्यवंशात जन्मास आलेल्या त्या महाभाग्यवान व उदार त्रिशंकूचा तू पुत्र आहेस व राज्याचा सर्वाधिकारी आहेस. हे राजा, या पृथ्वीवर आजपर्यंत तुझ्यासारखा दाता खरोखरीच झाला नाही आणि पुढेही होणार नाही. म्हणून हे दानशूरा, आज मी तुझी प्रार्थना करीत आहे. हे महाभाग्यवाना, आज माझ्या पुत्राचा विवाह असल्याने तू मला विपुल द्रव्य दे."
राजा म्हणाला, "हे ब्राह्मणश्रेष्ठा, आपण यथेष्ट पुत्राचा विवाह करा. आपणास जितके लागेल तेवढे धन देण्यास मी तयार आहे."
राजाचे बोलणे ऐकून राजाला फसविण्याच्या बुद्धीने तेथे आलेल्या विश्वामित्राने गंधर्वाची माया उत्पन्न करून एक सुंदर पुत्र व दहा वर्षांची मनोहर कन्या त्याला दाखविली आणि म्हणाला, "हे राजेश्वरा, आता तूच या उभयतांचा विवाह सिद्धीस ने. राजसूय यज्ञ करून जेवढे पुण्य प्राप्त होणार आहे त्यापेक्षा अधिक पुण्य एखाद्या गृहस्थाचा विवाह करून देण्यात आहे."
अशाप्रकारे राजा त्या विश्वामित्राच्या मायेने पूर्ण मोहित झाला व त्याला होकार दिला. नंतर ब्राह्मणाने राजाला योग्य तो रस्ता दाखविताच राजा आपल्या नगराकडे परत आला. इकडे द्विजरूपी विश्वामित्र राजाची पूर्णपणे फसवणूक करून परत स्वस्थानी निघून गेला. नंतर काही वेळ निघून गेल्यावर विश्वामित्राने पुन्हा पूर्वीचेच द्विजरूप धारण केले व तो राजाकडे गेला. तो राजाला म्हणाला, "महाराजा, माझेकडे विवाहाची सर्व सिद्धता झाली आहे. आपण चलावे व माझ्या पुत्राचा दिलेल्या वचनाप्रमाणे विवाह करावा."
राजा त्वरेने अश्वारूढ होऊन विवाहस्थळी आला. तेथे विवाहवेदी वगैरे सर्व सिद्धता अगोदरच करून ठेवली होती. ब्राह्मणाने राजाला आसन देऊन स्थानापन्न केले नंतर विधीयुक्त विवाहकर्म आटोपल्यावर तो द्विजरूपी विश्वामित्र राजाला म्हणाला, "हे भूपेंद्रा, या विवाहवेदीमध्ये असतानाच तू मला योग्य असे दान दे, म्हणजे मी संतुष्ट होईन."
राजा म्हणाला, "हे द्विजश्रेष्ठा, आपण जे हवे असेल ते मागा. मी खचित ते आपणास देईन. या संसारातील कोणतीही अदेय वस्तु मागितलीत तरीही मी ती आपणाला देईन. कारण मला चांगले यश प्राप्त व्हावे एवढीच माझी इच्छा आहे. वैभवाने काही परलोकीच्या सुखाचे यश प्राप्त होत नाही. म्हणून ते जीवन व्यर्थ." विश्वामित्र अत्यंत धूर्तपणे व कपटाने म्हणाले, "तर मग हे राजा, गज, अश्व, रथ, रत्‍ने आदि सर्व साहित्य यांनी संपन्न असलेले तुझे सर्व राज्य ह्या ठिकाणच्या पवित्र विवाह - वेदीमध्ये या वराला अर्पण कर."
त्या विश्वामित्राच्या मायाजालात पूर्णपणे फसलेल्या राजाने ते ब्राह्मणाचे भाषण ऐकले व अत्यंत आनंदाने राजा म्हणाला, "हे ब्राह्मणश्रेष्ठा, या पवित्र विवाहवेदीत राहून मी सांगतो की, मी ऐश्वर्यासह आपले सर्व राज्य या वधूवरांना अर्पण केले आहे. त्यांनी त्याचा यथेच्छ उपभोग घ्यावा." अशाप्रकारे मागचा पुढचा विचार न करता विश्वामित्राचे कपटजाल न समजल्यामुळे राजाने राज्य दान करून टाकले.
विश्वामित्र म्हणाला, "हे राजा, तुझ्या दानाचा मी स्वीकार केला." असे म्हणून विश्वामित्र पुढे म्हणाला, "हे राजेंद्रा, दान तर दिलेस, पण आता दानाला योग्य अशी दक्षिणा मला दे. कारण दक्षिणेरहित दिलेले दान हे व्यर्थ होय. म्हणून मी मागेन ती दक्षिणा मला दे." त्या ब्राह्मणश्रेष्ठाचे ते भाषण ऐकून राजाला परम आश्चर्य वाटले. पण तसे न दर्शविता तो म्हणाला, "हे मुनिश्रेष्ठा, मी आपणास दान तर दिलेच आहे, आता त्या दानास योग्य अशी मी किती दक्षिणा आपणास देऊ ते सांगा. दान व दक्षिणा यांचे प्रमाण काय असते  हे आपण मला निश्चिंतपणे सांगितले म्हणजे उचित अशी दक्षिणा देऊन मी हे दान पूर्ण करीन. आपण त्याविषयी निश्चिंत रहा."
विश्वामित्र म्हणाला, "हे राजन्, आता योग्य ती दक्षिणा मी तुला सांगतो. तू दिलेल्या दानासाठी मला अडीच भार सुवर्णाने पूर्ण अशी दक्षिणा दे. (सुवर्णाच्या एका तूलेत चारशे तोळे सुवर्ण असते. अशा वीस तूला दिल्या असता एक भार होतो. सांप्रत पन्नास तूला देणे इष्ट आहे.)
राजाने अत्यंत विस्मयचकित होऊन ब्राह्मणास दानावर देण्यात येणारी दक्षिणा पूर्णपणे देण्याचे वचन दिले. नंतर राजा उठून जाऊ लागला तोच राजाचा शोध करीत अरण्यात पूर्वी इतस्तः चुकलेले सैनिक राजाजवळ आले. आपला राजा दृष्टीस पडताच त्यांना फार आनंद झाला व ते प्रसन्न वदनाने राजाची स्तुति करू लागले. पण राजा विचारात मग्न होता. त्या सैनिकांनी केलेली स्तुति ऐकूनही राजाने त्यांना काहीच प्रतिसाद दिला नाही. तो झाल्या गोष्टीबद्दल विचार करीत आपल्या सैन्यासह राजधानीत परत आला. तो आपल्या अंतःपुरात गेला. त्याचे विचारचक्र जोरात फिरू लागले. तो मनाशीच म्हणाला, "आता मी काय करावे  मी अगोदर राज्याचे दान दिले असल्याने आता मी निर्धन झालो. मग ही दक्षिणा मी आता कशाप्रकारे द्यावी  मी अगोदर राज्याचे दान दिले असल्याने आता मी निर्धन झालो. मग ही दक्षिणा मी आता कशाप्रकारे द्यावी  एवढे सुवर्ण कोठून आणावे  एवढे सुवर्ण कोठून आणावे  खरोखरच त्या द्विजश्रेष्ठाने कपटाने आपणास फसविले. आपणाला लुटले. कारण सर्व ऐश्वर्य व साधनासह मी त्याला राज्याचे दान दिले वर दानास योग्य म्हणून अडीच भार सुवर्णाची दक्षिणा देण्याचे वचन दिले. खरेच, माझी मती भ्रष्ट पावली काय  खरोखरच त्या द्विजश्रेष्ठाने कपटाने आपणास फसविले. आपणाला लुटले. कारण सर्व ऐश्वर्य व साधनासह मी त्याला राज्याचे दान दिले वर दानास योग्य म्हणून अडीच भार सुवर्णाची दक्षिणा देण्याचे वचन दिले. खरेच, माझी मती भ्रष्ट पावली काय  अरेरे, त्या ब्राह्मणाने माझी घोर प्रतारणाच केली आहे. दैवाची लीला अनाकलनीय आहे. आता पुढे कसे करावे  अरेरे, त्या ब्राह्मणाने माझी घोर प्रतारणाच केली आहे. दैवाची लीला अनाकलनीय आहे. आता पुढे कसे करावे " अशा तर्‍हेने अत्यंत चिंताव्याकुळ होऊन राजा अंतःपुरात पोहोचला. राजाला चिंताग्रस्त झालेला पाहून त्याच्या शैब्या नावाच्या राणीने राजास दुःखाचे कारण विचारले. ती म्हणाली, "हे प्रभो, आज आपण इतके चिंताग्रस्त का झाला आहात " अशा तर्‍हेने अत्यंत चिंताव्याकुळ होऊन राजा अंतःपुरात पोहोचला. राजाला चिंताग्रस्त झालेला पाहून त्याच्या शैब्या नावाच्या राणीने राजास दुःखाचे कारण विचारले. ती म्हणाली, "हे प्रभो, आज आपण इतके चिंताग्रस्त का झाला आहात  आता खरे म्हणजे आपला पुत्र परत आला असून आपण सर्वोत्कृष्ट राजसूय यज्ञही पूर्ण केला आहे. अशावेळी आपल्याला काय चिंता आहे ते मला सांगा. महाराज, साक्षात् वरुणही आता समाधानी झाला आहे. आपणाला आता एकही शत्रू या भूमीवर नाही. असे असताना आपण शोक का करीत आहात  आता खरे म्हणजे आपला पुत्र परत आला असून आपण सर्वोत्कृष्ट राजसूय यज्ञही पूर्ण केला आहे. अशावेळी आपल्याला काय चिंता आहे ते मला सांगा. महाराज, साक्षात् वरुणही आता समाधानी झाला आहे. आपणाला आता एकही शत्रू या भूमीवर नाही. असे असताना आपण शोक का करीत आहात  या पृथ्वीवर आपणासारखा कृतार्थ राजा दुसरा नाही. माणसाला काळजी निर्माण झाली म्हणजे देह क्षीण होऊ लागतो. खरोखर चिंता म्हणजे प्रति मृत्यूच होय. म्हणून हे नृपश्रेष्ठा, आपण आपल्या चिंतेचा त्याग करा."
आपल्या प्रियेचे ते सहानुभूतीचे शब्द ऐकून राजाला किंचित बरे वाटले. त्याने आपल्या चिंतेचे सत्य तेच कारण आपल्या पत्‍नीस निवेदन केले. राजा शोकग्रस्त झाल्याने त्या दिवशी त्याने अन्नही घेतले नाही, त्याला सुखाने निद्रा येईना. अशा परिस्थितीत दुसरा दिवस उगवला. प्रातःकाळी सत्वर उठून राजाने स्नानसंध्यादि विधी उरकले व तसाच तो चिंता व्याकुळ होऊन विचार करीत असता विप्रवेषधारी विश्वामित्र आल्याचे सेवकांनी राजाला सांगितले. राजाला फसवून त्याचे सर्व वैभव दान घेणारा तो विप्र तेथे आला. त्याने राजाला प्रणाम केला व राजाला निष्ठूरतेने म्हणाला, "हे राजेंद्रा, तू हे सर्व राज्य मला वैभव व साधनांसह दान दिले आहेस. तेव्हा वचनाप्रमाणे तू राज्यत्याग कर आणि मला हे अर्पण कर. तद्वतच तू मला ठरल्याप्रमाणे यथाविधि दक्षिणाही सत्वर दे आणि आपला शब्द खरा कर."
राजा हरिश्चंद्र आपल्या वचनाप्रमाणे वागण्यास सिद्ध होऊन द्विजरूपी विश्वामित्रास म्हणाला, हे ब्राह्मणश्रेष्ठा, मी खरोखरीच माझे राज्य वैभवासह आपणास दिले आहे. ते आता तुमचेच झाले आहे. मी आता राज्यत्याग करून दूर दुसरीकडे कोठेही निघून जाईन. आपण त्याविषयी किंचितही संशय बाळगू नका. हे प्रभो, आपण विधिपूर्वक कर्म करून माझे सर्व राज्य, वैभव साधनासहित हरण केले आहे. म्हणून हे द्विजश्रेष्ठा, सांप्रत तुझी सुवर्णदक्षिणा देणे मला अशक्य आहे. पण तरीही मला धन मिळाल्यावर मी आपली दक्षिणा आपणाला आणून देईन. मला कोठेतरी कष्ट करून द्रव्य मिळेल व मी आपणास ते देऊन माझे वचन सत्य करीन."
राजा माधवी नावाच्या पत्‍नीस व पुत्रास म्हणाला, "हे प्रिय स्त्रिये, हे प्रिय पुत्रा, मी माझे सर्व राजैश्वर्य या ब्राह्मणश्रेष्ठास अर्पण केले आहे. यात फक्त तीनच व्यक्ति मुख्य आहेत. त्या म्हणजे पत्‍नी, पुत्र व मी. तेव्हा आता हे वैभव सोडून मी सत्वर दूर जात आहे. आता या रत्‍ने, सुवर्ण, गज, अश्व, रथ इत्यादि राजवैभवासह राज्याचा लाभ या मुनीने घ्यावा एवढीच प्रार्थना आहे." असे म्हणून राजाने त्या ब्राह्मणाला नम्रतापूर्वक प्रणाम केला आणि तो सत्वर वेगाने आपल्या राजगृहाबाहेर पडला. राजा निघून जाताच राजाच्या मागोमाग पत्‍नी व पुत्रही दुःख व्याकुळ होऊन राजाच्या मागोमाग निघाले. अशी विकल स्थिती प्राप्त होऊन हे तिघेजण मार्गातून निघून जात असता सर्व प्रजाजन दुःखाने विव्हल झाले. सर्वत्र आरडाओरडा व हाहाःकार उडाला. सर्व प्रजा राजाच्या वियोगाने आक्रोश करू लागली. प्रजाजन म्हणाले, "अरे राजेंद्रा, तुला ही बुद्धी कशी रे सुचली  हे नृपनाथा, तू हे काय करून बसलास  हे नृपनाथा, तू हे काय करून बसलास  हे प्रजापते, आता वनवासात होणारे क्लेश तुला सहन तरी होतील का  हे प्रजापते, आता वनवासात होणारे क्लेश तुला सहन तरी होतील का  अरेरे, राजा, काय हा प्रसंग  अरेरे, राजा, काय हा प्रसंग  तुला त्या धूर्त मतलबी दैवाने खरोखरच पूर्णपणे फसविले की रे तुला त्या धूर्त मतलबी दैवाने खरोखरच पूर्णपणे फसविले की रे अरेरे आता आम्ही काय करावे
अशाप्रकारे प्रजाजन आक्रोश करीत असताही तो धर्मतत्पर राजा आपल्या प्रिय पत्‍नी आणि पुत्रासह निघून जात असलेला पाहून राज्यातील सर्व थरातील जनता अत्यंत शोकाकुल झाली आणि त्या दान घेणार्‍या ब्राह्मणाची ते निंदा करू लागले. "हा ब्राह्मण कपटी आणि दुष्ट आहे." असे आपापसात म्हणू लागले.
राजा वेगाने जात असलेला पाहून तो महादुष्ट विश्वामित्र राजाजवळ गेला व "माझी दक्षिणा सत्वर देऊन टाक" किंवा "मी दक्षिणा देणार नाही" असे तरी सांग असे राजाला सारखे म्हणू लागला. तो म्हणाला, "राजा, तुला दान दिल्याचे दुःख होत असेल तर तुझे हे राजवैभव परत घे, नाही तर माझे दान दक्षिणेसहित मला दे व आपले वचन सत्य कर."
विप्राचे भाषण ऐकून आपल्या वचनास जागण्याची इच्छा असलेला राजा दीनवान झाला. त्याने नतमस्तक होऊन त्या विप्राच्या चरणावर डोके ठेवले व हात जोडून राजा विप्राशी संभाषण करू लागला.
इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे
कौशिकाय सर्वस्वसमर्पणं तद्दक्षिणादानवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥


ह्या गोष्टीमुळे कारले खायला हवेच - Tinystep

ह्या गोष्टीमुळे कारले खायला हवेच
कारले खूप कमी व्यक्ती खात असतील पण चवीने कडू असलेले कारले हे आरोग्यासाठी अत्यंत हितावह आहे. कारल्यामुळे रोग प्रतिकार शक्ती खूप चांगली विकसित होत असते. कारले हिरवट, पांढरसर, काळसर हिरव्या रंगांची आणि पिकल्यानंतर आतून लाल, केशरी होतात. कारली मोठी आणि लहान अशा दोन प्रकारची असतात तर रंगभेदामुळे कारल्याचे पांढरी, हिरवी असेही दोन प्रकार आहेत.
* कारले घ्यावे त्याचा पानांचा ३ चमचे रस एक ग्लासभर ताक मध्ये घेऊन रोज दुपारी महिनाभर घेतल्यास मूळव्याधीचा त्रास कायमचा चालला जातो. जर तुम्हाला कारल्याची मुळे मिळाली तर स्वच्छ धुवून वाटून त्याचा कोंबावर लेप लावल्यास मूळव्याधीचे कोंब नाहीशी होतात.
* खरूज, खाज, नायटे, चट्टे अशा त्वचाविकारांवर कारल्याच्या कपभर रसात चमचाभर िलबूरस घालून तो उपाशीपोटी सावकाश प्यावा. नियमितपणे असा रस घेतल्याने रक्तदोष कमी होऊन रक्तशुद्ध होते व पर्यायाने त्वचा विकार कमी होतात.
* मधुमेह झालेल्या रुग्णांनी कोवळ्या कारल्यांचे बारीक काप करून ते उन्हामध्ये सुकवून त्याचे बारीक चूर्ण करावे व हे चूर्ण दररोज सकाळ, संध्याकाळ ५-५ ग्रॅम (अर्धा
चमचा) नियमितपणे घ्यावे. यामुळे साखर नियंत्रणात राहते.
* जंत-कृमी झाले असतील तर कारल्यांच्या पानांचा रस कपभर नियमितपणे आठ दिवस द्यावा. यामुळे सर्व कृमी शौचावाटे पडून जातात.
* कुणाला दारूचे व्यसन असेल तर, दारू पिणाऱ्या रुग्णांची यकृताची हानी होते. ती हानी भरून काढण्यासाठी व दारूचे व्यसन सोडण्यासाठी कारल्यांच्या पानांच्या रस रोज सकाळ-संध्याकाळ कपभर घ्यावा.
* दमा, सर्दी, खोकला अशा श्वसन मार्गाच्या तक्रारी असतील तर कारल्याचा रस व तुळशीच्या पानांचा रस एकत्र करून त्यात मध मिसळून महिनाभर घेतल्यास रोगप्रतिकार शक्ती वाढून हे विकार दूर होतात.
* यकृताच्या सर्व विकारांमध्ये कारल्याचा रस अत्यंत उपयुक्त असतो.
* कारल्याच्या पानांचा कल्क, हळद, तीळ तेलात उकळून हे तेल त्वचेला लावल्यास जुने त्वचा विकार तसेच सोरायासीस हा विकार दूर होतो.
* स्त्रियांमध्ये बीजांडकोषाला सूज आल्यास कारले बी, मेथी, गुळवेल, जांभूळ बी यांचे चूर्ण करून प्रत्येकी पाच ग्रॅम (अर्धा चमचा )सकाळ-संध्याकाळ घ्यावे.
* लघवीस त्रास होत असेल तर कारल्यांच्या पानांचा १ कपभर रस चिमूटभर हिंग घालून प्यावा.
* जुनाट ताप (जीर्णज्वर) झालेला असेल तर अशा वेळी कारल्याची पाने वाटून त्याचा रस काढावा व हा रस सकाळी व संध्याकाळी पिण्यास द्यावा.
गरोदरपणात उपयुक्त न्याहरीच्या पाककृती
तुमच्या पाल्याची काळजी घेणे सोपे करण्यासाठी....टिप्स
तुम्हाला असलेली संवादाची भूक. . .
अशी करा रवा आंबोळी
काही सॅलाडच्या रेसिपी ज्या वजन घटण्यास उपयुक्त ठरतील
असे करा पौष्टिक मिश्र डाळींचे कटलेट
अशी करा पौष्टिक खपली गव्हाची खीर
असा करा मस्त बटाटा-चीज पराठा
या सात गोष्टींमुळे तुमच्या वैवाहिक नाते तुटू शकते


50languages मराठी - बोस्नियन नवशिक्यांसाठी | हाटेलमध्ये – आगमन = U hotelu – dolazak |

Home > 50languages.com > मराठी > बोस्नियन > अनुक्रमणिका
आपल्याकडे खोली रिकामी आहे का
मी एक खोली आरक्षित केली आहे.
माझे नाव म्युलर आहे.
मला एक बेड असलेली खोली हवी आहे.
मला एक डबल-बेड असलेली खोली हवी आहे.
एका रात्रीसाठी खोलीचे भाडे किती
मला टबबाथची सोय असलेली खोली हवी आहे.
मला शॉवरची सोय असलेली खोली हवी आहे.
मी खोली पाहू शकतो / शकते का
इथे गॅरेज आहे का
इथे तिजोरी आहे का
इथे फॅक्स मशीन आहे का
ठीक आहे. मी खोली घेतो. / घेते.
आपण न्याहारी किती वाजता देता
आपण दुपारचे जेवण किती वाजता देता
आपण रात्रीचे जेवण किती वाजता देता
यश मिळविण्यासाठी विश्रांती आवश्यक आहे
ज्यांना यशस्वीपणे शिकायचे आहे त्यांनी सतत विश्रांती घ्यावी. नवीन वैज्ञानिक अभ्यासाचा हा निष्कर्ष आहे. संशोधक शिकण्याबाबतच्या प्रत्येक टप्प्यांचे विश्लेषण करत आहेत. असे करताना, वेगवेगळ्या शिकण्याच्या टप्प्यांची अनुकृति केली आहे. आपण माहिती लहान भागांमध्ये उत्कृष्टरीत्या ग्रहण करतो. म्हणजेच, एका वेळी आपण खूप सारे शिकू नये. आपण नेहमी शिकताना विश्रांती घ्यावी. आपले शिकण्याचे यश हे जीवरासायनिक प्रक्रियेवर देखील अवलंबून असते. ही प्रक्रिया मेंदूमध्ये घडत असते. ते आपल्या शिकण्याची गती निर्धारित करतात. आपण जेव्हा नवीन काहीतरी शिकतो, तेव्हा आपला मेंदू विशिष्ट पदार्थ सोडत असतो. हे पदार्थ आपल्या मेंदूच्या पेशी क्रियाशीलतेवर परिणाम करतात. दोन विविध प्रकारचे विकरे या प्रक्रियेत महत्वाची भूमिका बजावतात. एखादी नवी संकल्पना शिकली की ते स्त्रवले जातात. परंतु, ते एकत्र स्त्रवले जात नाहीत. जसजसा वेळ पुढे जातो तसतसा त्यांचा परिणाम दिसून येतो. आपण तेव्हाच उत्कृष्ट शिकतो जेव्हा दोन्हीही विकरे एकाच वेळी उपस्थित असतात. आणि आपण जितकी अधिक विश्रांती घेऊ तितके आपले यश वाढत जाते. त्यामुळे वैयक्तिक शिकण्याच्या टप्प्यांमध्ये बदल करून त्यास अर्थ प्राप्त होऊ शकतो. विश्रांतीचे अंतर देखील बदलावयास हवे. सुरुवातीला 10 मिनिटांची दोनदा विश्रांती घेणे फायद्याचे ठरेल. त्यानंतर 5 मिनिटाची एक विश्रांती. त्यानंतर तुम्ही 30 मिनिटांची विश्रांती घेतली पाहिजे. विश्रांती दरम्यान, आपला मेंदू नवीन बाबी अधिक चांगल्या पद्धतीने आठवू शकतो. तुम्ही विश्रांती दरम्यान तुमच्या कामाची जागा सोडली पाहिजे. विश्रांती दरम्यान आजूबाजूला फिरणे ही देखील चांगली कल्पना आहे. म्हणून अभ्यास दरम्यान थोडे फिरून या. आणि वाईट वाटून घेऊ नका - तुम्ही ते करताना शिकत आहात
Contact book2 मराठी - बोस्नियन नवशिक्यांसाठी


मनाचा आरसा: October 2009

जे जे मनास भावे ते ते इथे उतरवावे ते ते इथे उतरवावे मन मोकळे करून घ्यावे मन मोकळे करून घ्यावे
"oh my god, आपल्याकडे अक्षरशः एकच क्षण आहे. आणि आपल्याला त्या एका क्षणात काय काय करायचंय ह्याची यादी मात्र भली मोठी आहे.
सर्वात आधी पहिल्या सॅलरीमधुन आईला आणि आजीला साडी द्यायची होती.
ताईला एक छानसं नेकलेस द्यायचं होती.
बाबांना काय द्यायचं समजत नव्हतं, पण एखादा साधा सेलफोन घेउन द्यायचा होता. बाहेर गेले कि काही chanceच नसतो त्यांना contact करण्याचा. आणि नेहमी ते बाहेर गेले की सुचतं की अमुक एक वस्तु आणायला सांगायला हवी होती.
येत्या रविवारी विन्याचा वाढदिवस आहे, फक्त ४ दिवसांनी. कॉलेज संपल्यावर पहिल्यांदा आमचा ग्रुप भेटणार आहे. पुढच्या क्षणी जे घडणार आहे त्यानंतर करेल का विन्या वाढदिवस साजरा काय वाटेल माझ्या मित्रांना
आज बाबांशी खुप भांडले सकाळी सकाळी....बाबांचे मुद्दे विचारात घेता माझंही थोडं चुकलंच होतं. उगाच तोंड वर करून बोलले, आकांडतांडव केला. त्यांची माफी मागायची राहणारे.
येत्या शनिवारी नाचाच्या बाईंकडे जाणार होते मी. कधीपासुन बोलवत होत्या त्या नोकरी लागल्यापासुन नाच सुटलाय.
दसऱ्याला ताईच्या साखरपुड्याची आणि दिवाळीची अशी एक भलीमोठ्ठी खरेदी करायची होती. पण आता शक्य नाही. वेळंच नाहीये तेवढा......
निषाद मला मनापासुन आवडतो. त्याने प्रपोज केलं तेव्हा नाही म्हणाले खरी, पण माझं त्याच्यावर अतोनात प्रेम आहे हे त्याला सांगायचं आहे मला एकदातरी. तो तर हादरणार आहे.....बिच्चारा....
मला आत्ता, या क्षणी घरी जायचंय, माझ्या आई-बाबांकडे, आजीकडे. त्यांची अवस्था बघवणार नाही मला. मीच कारणीभूत आहे या सगळ्याला. काय आभाळ कोसळेल त्यांच्यावर. एकमेकींच्या झिंज्या उपटेपर्यंत भांडलो मी आणि ताई, पण तिचं माझ्यावरचं प्रेम आज खुप miss करत्ये मी.
आता डोळ्यात अश्रु येऊन काय फायदा
एक क्षण, त्यात अर्धवट राहिलेल्या विचारांची साखळी...पार दुर कुठेतरी फेकली गेली......
sms टाईप न करता, mobile गुपचुप पर्समध्ये ठेवुन विक्रोळी सबवे क्रॉस केला असता, तर २० फुट दुर असलेल्या ट्रेनचा हॉर्न ऐकुन, दडपणामुळे रुळावरुन बाजुला व्हायला हवं याचंही जे भान राहिलं नाही ते राहिलं असतं आणि ज्या जबाबदाऱ्यांची जाणिव शेवटच्या क्षणी झाली ती काही क्षण आधी झाली असती, तर एक रेल्वे अपघात टळला झाला असता......
ह्या ब्लॉगवरील सर्व प्रसंग, व्यक्तींची नावे, त्यांची व्यक्तिमत्त्वे काल्पनिक आहेत. त्याचा दैनंदिन जीवनाशी काहीही संबंध जुळून आल्यास, तो निव्वळ योगायोग समजावा. इथल्या साहित्यावर सर्व हक्क लेखकाचे आहेत. लेखकाच्या परवानगीशिवाय इथले साहित्य कुठेही वापरू नये.
थोडसं काहीतरी, मनातलं कुठलंतरी..
नदीच मुळ आणि ऋषिचं कुळ, शोधायला जाऊ नये. माझा सल्ला ऐकुन गार झालेले लोक मी उत्तम सल्लागार आहे असं म्हणतात. I proud to be a marathi. मी स्वतःला मराठीतुनच उत्तम प्रकारे express करू शकतो. काही लोकं एका दगडात दोन पक्षी मारतात, मी दोन पक्ष्यांना एकावेळी डोळा मारतो. अजुनपर्यंत कोणी मुलगी मला हो म्हणाली नाही नी मी कोणत्या मुलीला सापडलो नसल्याने, माझ्यासकट सगळ्यांचेच दिवस मजेत चालू आहेत. माझ्या गाण्यांच्या चालीवरून मी किती चांगल्या चालीचा आहे हे लोक ओळखतात. IT मध्ये असल्यामुळे मी नेहमी ऐटीत असतो. स्वतःला शोधायचा मी खुप प्रयत्न केला, पण मी कधी कुठे, कशात हरवलोच नाही.
३ एप्रिल.....एका अस्मितेचा अस्त.....


श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण - द्वितीयः स्कन्धः - पञ्चमोऽध्यायः

वसूनां सम्भवः सूत कथितः शापकारणात्
गाङ्गेयस्य तथोत्पत्तिः कथिता लोमहर्षणे ॥ १ ॥
माता व्यासस्य धर्मज्ञ नाम्ना सत्यवती सती
कथं शन्तनुना प्राप्ता भार्या गन्धवती शुभा ॥ २ ॥
तन्ममाचक्ष्व विस्तारं दाशपुत्री कथं धृता
राज्ञा धर्मवरिष्ठेन संशयं छिन्धि सुव्रत ॥ ३ ॥
वनं जगाम निघ्नन्वै मृगांश्च महिषान् रुरून् ॥ ४ ॥
चत्वार्येव तु वर्षाणि पुत्रेण सह भूपतिः
रममाणः सुखं प्राप कुमारेण यथा हरः ॥ ५ ॥
स कदाचिद्वनं प्राप्तः कालिन्दीं सरितां वराम् ॥ ६ ॥
तस्य प्रभवमन्विच्छन्सजञ्चचार वनं तदा ॥ ७ ॥
न मन्दारस्य गन्धोऽयं मृगनाभिमदस्य न
चम्पकस्य न मालत्या न केतक्या मनोहरः ॥ ८ ॥
न चानुभूतपूर्वोऽयं वाति गन्धवहः शुभः
कुतोऽयमेति वायुर्वै मम घ्राणविमोहनः ॥ ९ ॥
इति सञ्चिन्त्यमानोऽसौ बभ्राम वनमण्डलम्
मोहितो गन्धलोभेन शन्तनुः पवनानुगः ॥ १० ॥
स ददर्श नदीतीरे संस्थितां चारुदर्शनाम्
शृङ्गाररहितां कान्तां सुस्थितां मलिनाम्बराम् ॥ ११ ॥
दृष्ट्वा तामसितापाङ्गीं विस्मितः स महीपतिः
अस्या देहस्य गन्धोऽयमिति सञ्जातनिश्चयः ॥ १२ ॥
वयश्च तादृङ् नवयौवनं शुभं
दृष्ट्वैव राजा किल विस्मितोऽभवत् ॥ १३ ॥
केयं कुतो वा समुपागताधुना
देवाङ्गना वा किमु मानुषी वा
जाने कथं गन्धवतीं नु कामिनीम् ॥ १४ ॥
सञ्चिन्त्य चैवं मनसा नृपोऽसौ
न निश्चयं प्राप यदा ततः स्वयम्
पप्रच्छ कान्तां तटसंस्थितां च ॥ १५ ॥
कासि प्रिये कस्य सुतासि कस्मा-
दिह स्थिता त्वं विजने वरोरु
एकाकिनी किं वद चारुनेत्रे
विवाहिता वा न विवाहितासि ॥ १६ ॥
त्वां वीक्ष्य कान्तां च मनोरमां च
ब्रूहि प्रिये यासि चिकीर्षसि त्वं
किं चेति सर्वं मम विस्तरेण ॥ १७ ॥
दाशस्य पुत्रीं त्वमवेहि राजन्
कन्यां पितुः शासनसंस्थितां च ॥ १८ ॥
पिता गृहे मेऽद्य गतोऽस्ति कामं
सत्यं ब्रवीम्यर्थपते तवाग्रे ॥ १९ ॥
कुरुप्रवीरं कुरु मां पतिं त्वं
वृथा न गच्छेन्ननु यौवनं ते ॥ २० ॥
न चास्ति पत्‍नी मम वै द्वितीया
त्वं धर्मपत्‍नी भव मे मृगाक्षि
दासोऽस्मि तेऽहं वशगः सदैव
मनोभवस्तापयति प्रिये माम् ॥ २१ ॥
गता प्रिया मां परिहृत्य कान्ता
नान्या वृताहं विधुरोऽस्मि कान्ते
मनो हि जातं विवशं मदीयम् ॥ २२ ॥
कृत्वातिधैर्यं नृपतिं सुगन्धा ॥ २३ ॥
यदात्थ राजन् मयि तत्तथैव
नास्मि स्वतन्त्रा त्वमवेहि कामं
दाता पिता मेऽर्थय तं त्वमाशु ॥ २४ ॥
स चेद्ददाति प्रथितः पिता मे
गृहाण पाणिं वशगास्मि तेऽहम् ॥ २५ ॥
मनोभवस्त्वां नृप किं दुनोति
यथा पुनर्मां नवयौवनां च
दुनोति तत्रापि हि रक्षणीया
धृतिः कुलाचारपरम्परासु ॥ २६ ॥
इत्याकर्ण्य वचस्तस्या नृपति काममोहितः
गतो दाशपतेर्गेहं तस्या याचनहेतवे ॥ २७ ॥
दृष्ट्वा नृपतिमायान्तं दाशोऽतिविस्मयं गतः
प्रणामं नृपतेः कृत्वा कृताञ्जलिरभाषत ॥ २८ ॥
दासोऽस्मि तव भूपाल कृतार्थोऽहं तवागमे
आज्ञां देहि महाराज यदर्थमिह चागमः ॥ २९ ॥
धर्मपत्‍नीं करिष्यामि सुतामेतां तवानघ
त्वया चेद्दीयते मह्यं सत्यमेतद्‌ब्रवीमि ते ॥ ३० ॥
कन्यारत्‍नं मदीयं चेद्यत्त्वं प्रार्थयसे नृप
दातव्यं तु प्रदास्यामि न त्वदेयं कदाचन ॥ ३१ ॥
तस्याः पुत्रो महाराज त्वदन्ते पृथिवीपतिः
सर्वथा चाभिषेक्तव्यो नान्यः पुत्रस्तवेति वै ॥ ३२ ॥
श्रुत्वावाक्यं तु दाशस्य राजा चिन्तातुरोऽभवत्
गाङ्गेयं मनसा कृत्वा नोवाच नृपतिस्तदा ॥ ३३ ॥
कामातुरो गृहं प्राप्तश्चिन्ताविष्टो महीपतिः
न सस्नौ बुभुजे नाथ न सुष्वाप गृहं गतः ॥ ३४ ॥
चिन्तातुरं तु तं दृष्ट्वा पुत्रो देवव्रतस्तदा
गत्वापृच्छन्महीपालं तदसन्तोषकारणम् ॥ ३५ ॥
दुर्जयः कोऽस्ति शत्रुस्ते करोमि वशगं तव
का चिन्ता नृपशार्दूल सत्यं वद नृपोत्तम ॥ ३६ ॥
किं तेन जातेन सुतेन राजन्
दुःखं न जानाति न नाशयेद्यः
प्राग्जन्मजं नात्र विचारणास्ति ॥ ३७ ॥
सहैव शैलं किल चित्रकूटम् ॥ ३८ ॥
दासार्पितो विप्रगृहे तु नूनम् ॥ ३९ ॥
नाम्ना शुनःशेप इति प्रसिद्धः
सम्मोचितो गाधिसुतेन पश्चात् ॥ ४० ॥
छिन्नं शिरो मातुरिति प्रसिद्धम्
गुरोरनुज्ञा च गरीयसी कृता ॥ ४१ ॥
इदं शरीरं तव भूपते न
क्षमोऽस्मि नूनं वद किं करोम्यहम्
न शोचनीयं मयि वर्तमाने-
ऽप्यसाध्यमर्थं प्रतिपादयाम्यदः ॥ ४२ ॥
प्रब्रूहि राजंस्तव कास्ति चिन्ता
देहेन मे चेच्चरितार्थता वा
भवत्वमोघा भवतश्चिकीर्षा ॥ ४३ ॥
धिक् तं सुतं यः पितुरीप्सितार्थं
जातेन किं तेन सुतेन कामं
पितुर्न चिन्तां हि समुद्धरेद्यः ॥ ४४ ॥
निशम्येति वचस्तस्य पुत्रस्य शन्तनुर्नृपः
लज्जमानस्तु मनसा तमाह त्वरितं सुतम् ॥ ४५ ॥
चिन्ता मे महती पुत्र यस्त्वमेकोऽसि मे सुतः
शूरोऽतिबलवान्मानी संग्रामेष्वपराङ्‌मुखः ॥ ४६ ॥
एकापत्यस्य मे तात वृथेदं जीवितं किल
मृते त्वयि मृधे क्वापि किं करोमि निराश्रयः ॥ ४७ ॥
एषा मे महती चिन्ता तेनाद्य दुःखितोऽत्म्यहम्
नान्या चिन्तास्ति मे पुत्र यां तवाग्रे वदाम्यहम् ॥ ४८ ॥
न मां वदति भूपालो लज्जयाद्य परिप्लुतः ॥ ४९ ॥
वित्त वार्तां नृपस्याद्य पृष्ट्वा यूयं विनिश्चयात्
सत्यं ब्रुवन्तु मां सर्वं तत्करोमि निराकुलः ॥ ५० ॥
तच्छ्रुत्वा ते नृपं गत्वा संविज्ञाय च कारणम्
शशंसुर्विदितार्थस्तु गाङ्गेयस्तदचिन्तयत् ॥ ५१ ॥
सहितस्तैर्जगामाशु दाशस्य सदनं तदा
प्रेमपूर्वमुवाचेदं विनम्रो जाह्नवीसुतः ॥ ५२ ॥
पित्रे देहि सुतां तेऽद्य प्रार्थयामि सुमध्यमाम्
माता मेऽस्तु सुतेयं ते दासोऽत्म्यस्याः परन्तप ॥ ५३ ॥
त्वं गृहाण महाभाग पत्‍नीं कुरु नृपात्मज
पुत्रोऽस्या न भवेद्‌राजा वर्तमाने त्वयीति वै ॥ ५४ ॥
मातेयं मम दाशेयी राज्यं नैव करोम्यहम्
पुत्रोऽस्याः सर्वथा राज्यं करिष्यति न संशयः ॥ ५५ ॥
सत्यं वाक्यं मया ज्ञातं पुत्रस्ते बलवान्भवेत्
सोऽपि राज्यं बलान्नूनं गृह्णीयादिति निश्चयः ॥ ५६ ॥
न दारसंग्रहं नूनं करिष्यामि हि सर्वथा
सत्यं मे वचनं तात मया भीष्मं व्रतं कृतम् ॥ ५७ ॥
एवं कृतां प्रतिज्ञां तु निशम्य झषजीवकः
ददौ सत्यवतीं तस्मै राज्ञे सर्वाङ्गशोभनाम् ॥ ५८ ॥
अनेन विधिना तेन वृता सत्यवती प्रिया
न जानाति परं जन्म व्यासस्य नृपसत्तमः ॥ ५९ ॥
ऋषींनी विचारले, " हे सूता, आता शंतनूने कोळ्याची कन्या व व्यासांची माता सत्यवती इजबरोबर का विवाह केला  ते आता विस्ताराने सांग."
सूत ती कथा सांगू लागले.
"महाराज शंतनू नित्य मृगयेस जात असे. भीष्मासह त्याची चार वर्षे सुखात गेली. एकदा राजा मृगया करीत यमुनातीरावर आला. इतक्यात अवर्णनीय सुवास येऊ लागला. तो कोठून येतो याचा तपास करीत राजा वनात भटकू लागला.
मंदार, कस्तुरी, चंपक, मालती, केतकी यांचा हा सुगंध नसून, आजपर्यंत अनुभवाला न आलेला हा सुवास येतो. हा मोहक गंध कोणाकडून येत आहे  यांचा शोध करीत हिंडत असताना एके ठिकाणी सुंदर वदना, बांधेसूद, पण मलिन वस्त्रे परिधान केलेली यौवना त्याला दिसली तो आश्चर्यचकित झाला. हिच्याच शरीरापासून सुगंध दरवळत आहे, याबद्दल त्याची खात्री झाली. ही शुभ तरुणी कोण  यांचा शोध करीत हिंडत असताना एके ठिकाणी सुंदर वदना, बांधेसूद, पण मलिन वस्त्रे परिधान केलेली यौवना त्याला दिसली तो आश्चर्यचकित झाला. हिच्याच शरीरापासून सुगंध दरवळत आहे, याबद्दल त्याची खात्री झाली. ही शुभ तरुणी कोण  कुठली  हे समजून घेण्याची त्याला इच्छा झाली. अखेर तो कामातूर झाला. ही गंगा तर नसेल ना  अशी त्याला शंका आली. तो त्या सुंदरीला म्हणाला, "हे प्रिये तू कोण आहेस  अशी त्याला शंका आली. तो त्या सुंदरीला म्हणाला, "हे प्रिये तू कोण आहेस  तू कुणाची कन्या  या वनात तू एकटी का आलीस  हे मनोहरनयने तू विवाहित आहेस का  हे मनोहरनयने तू विवाहित आहेस का  तुजे सौंदर्य पाहून मन कामव्याकूळ झाले आहे. तुजबद्दल मला सर्व काही सांग."
ती कमलनेत्रा, सुहास्यवदना गालातच हसली व म्हणाली ," महाराज, मी कोळ्याची मुलगी. पितृ आज्ञेत असते व अविवाहित आहे. पित्यासाठी धर्म म्हणून मी पाण्यात नौका वहन करते. माझा पिता सांप्रत घरी गेला आहे."
हे ऐकून कामविव्हल होऊन राजा म्हणाला, "मी कुरुवंशातील राजा असून, तू माझा पति म्हणून स्वीकार कर. म्हणजे तुझे यौवन व्यर्थ जाणार नाही. तू माझी धर्मपत्नी हो. मला दुसरी पत्नी नाही, मी तुझ्या आज्ञेत राहीन. माझी पूर्वीची प्रिया मला सोडून गेली आहे. मी विधुर असून तुला पाहताच मी कामातुर झालो आहे." हे मधुर भाषण ऐकून ती कोळ्याची कन्या म्हणाली, "राजा तुझे भाषण मला मान्य आहे. पण मी स्वतंत्र नाही. आपण माझ्या पित्याची प्रार्थना करा. मी स्वैरिणी नाही. कुलवान कोळ्याची मी मुलगी आहे. मी नित्य पित्याच्या आज्ञेत असते. म्हणून पित्याच्या अनुमतीने आपण माझे पाणिग्रहण करावे, मी तुम्हाला स्वीकारले आहे. मलाही यौवनामुळे मदनाची पीडा होत आहे. पण कुलाचाराप्रमाणे संयम ठेवला पाहिजे.
नंतर राजा कामविव्हल होऊन तिला मागणी घालण्यासाठी धीवराकडे गेला. राजाला आपल्याकडे येताना पाहून, तो आश्चर्यचकित झाला. राजाला नमस्कार करुन तो नम्रतेने म्हणाला, "महाराज, या दासाकडे आपले का आगमन झाले  मी आज कृतार्थ झालो. काय आज्ञा आहे  मी आज कृतार्थ झालो. काय आज्ञा आहे
राजा म्हणाला, "हे निष्पापा, तू आपली कन्या मला दिलीस तर मी तीला धर्मपत्नी करीन. हे सत्य सांगतो."
"राजा केव्हातरी कन्या द्यायचीच आहे. मी तुला देईन. तिला काही माझ्या घरात कायमची ठेवता येणार नाही. पण तिच्याच पुत्राला तुम्ही राज्याभिषेक केला पाहिजे. तुझ्या दुसर्‍या पुत्राने राज्यस्वीकार करता उपयोगी नाही."
हे धीवराचे भाषण ऐकताच राजा काळजीत पडला. भीष्माच्या स्मृतीने तो व्याकूळ झाला
व काही न बोलता तो कामविव्हल व चिंताव्यग्र होऊन तो घरी आला. त्याने स्नान, शय्या, भोजन वर्ज केले. खिन्न वदन राजाला पाहून देवव्रत भीष्म त्याला म्हणाला,
"हे महाराज, आपला कोणताही अजेय शत्रू मी तुमच्या स्वाधीन करतो. पण आपणाला कसली चिंता लागली आहे, ते सत्वर सांगा. पित्याच्या दु:खाचा परिहार करता न येणारा पुत्र काय उपयोगी  पूर्वजाचे ऋण फेडण्यासाठी पुत्र जन्माला येतो. पित्याच्या आज्ञेंकरता दाशरथी रामाने राज्य त्याग केला व लक्ष्मण व सीता यासह चित्रकुट पर्वतावर राहिला. हरिश्चद्रांने आपला पुत्र रोहित यास एखाद्या वस्तूप्रमाणे ब्राह्मणास विकले असता, तो ब्राह्मणाचे घरी राहिला. अजिगर्ताचा पुत्र शुनशेफ, यास पित्याने विकल्यावर तो यूपाला बद्ध झाला. विश्वामित्राने त्याला सोडविले. पित्याच्या आज्ञेसाठी जमदग्निपुत्र परशुरामाने मातेचा वध केला. कारण पितृ आज्ञा श्रेष्ठ आहे. म्ह्णून हे राजा, हे शरीर आपले आहे. आपल्या इच्छेविना मी स्वतंत्र काही एक करीत नाही.
पुत्राचे आशा तर्‍हेचे भाषण ऐकून शंतनुराजा काहीसा लाजत पुत्राला म्हणाला, "हे पुत्रा, तू हा माजा एकूलता एक पुत्र असुन, शूर, बलाढ्य व मानी आहेस. तू युद्धापासून कधीही परावृत्त होणर नाहीस. म्हणून मला चिंता वाटते. तू एकच माझे अपत्य असल्यामुळे, हे माझे जीवन व्यर्थ आहे. एखाद्या संग्रामात तुला मृत्यू आल्यास मी निराश्रित होणार, हीच माझ्या मनातील चिंता आहे व मी दु:खी झालो आहे."
हे ऐकून भीष्म वृद्ध मंत्र्याकडे जाऊन म्हणाला, "केवळ लज्जेमुळे पिता मला खरे सांगत नाही. तरी आपण त्याचे मनोगत ऐकून मला सांगा. मी राजाच्या इच्छेप्रमाणे करीन."
नंतर मंत्र्यांनी राजाचा उद्देश समजावून घेऊन भीष्माला कळविला. तेव्हा पूर्ण विचार करुन तो गंगानंदन आपल्या मंत्र्यासह धीवराकडे जाऊन म्हणाला,
"हे तेजस्वी धीवरा, तू आपली कन्या माझ्या पित्याला दे. ही कन्या माझी माता असल्याने मी तीच्या आज्ञेत राहिन."
धीवर म्हणाला, "हे भाग्यशाली राजपुत्रा, तूच हिचा स्वीकार करुन हिला पत्नी म्हणून वर, कारन ही जर तुझी माता झाली तर तू युवराज असल्याने, हिचा पुत्र कधीही राजा होणार नाही."
भीष्म म्हणाला, "धीवरा, राजाचे हिच्यावर मन बसले आहे. म्हणून ही माझी माताच व्हावी. मी स्वत: राज्य न करता हिचाच पुत्र राज्य करील. असे मी वचन देतो."
धीवर उत्तरला, "राजपुत्रा तू म्हणतोस ते सत्य आहे. पण तुझा पुत्र बलाढ्य झाल्यास तो आपल्या पराक्रमाने राज्य बळकावून घेईल याबद्दल मला खात्री आहे."
भीष्म विचारपूर्वक व निश्चयी स्वरात म्हणाला,
धीवरा, मी कधीही स्त्रीचा स्वीकार करणार नाही. मी अविवाहित राहण्याचे व्रत आतापासून स्वीकारले आहे. यावर तू विश्वास ठेव. म्हणजे तुझ्या मनात शंका राहणार नाही.
ह्याप्रमाने भीष्माने प्रतिज्ञा केल्यावर धीवराने आपली कन्या शंतनूला अर्पण केली. त्याने सत्यवतीचा स्वीकार केला. पण राजाला व्यासजन्मीची वार्ता कधीही समजली नाही. शंतनूला सत्यवतीच्या प्राप्तीमुळे अपार आनंद झाला.
इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
द्वितीयस्कन्धे देवव्रतप्रतिज्ञावर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥


श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण - तृतीयः स्कन्धः - अष्टादशोऽध्यायः

शशिकलया मातरं प्रति संदेशप्रेषणम्
श्रुत्वा तद्वचनं श्यामा प्रेमयुक्ता बभूव ह
प्रतस्थे ब्राह्मणस्तस्मात्स्थानादुक्त्वा समाहितः ॥ १ ॥
सा तु पूर्वानुरागाद्वै मग्ना प्रेम्णाऽतिचञ्चला
कामबाणहतेवास गते तस्मिन्द्विजोत्तमे ॥ २ ॥
अथ कामार्दिता प्राह सखीं छन्दोऽनुवर्तिनीम्
विकारश्‍च समुत्पन्नो देहे यच्छ्रवणादनु ॥ ३ ॥
दुनोति मदनः पापः किं करोमि क्व यामि च ॥ ४ ॥
स्वप्नेषु वा मया दृष्टः पञ्चबाण इवापरः
तपते मे मनोऽत्यर्थं विरहाकुलितं मृदु ॥ ५ ॥
चन्दनं देहलग्नं मे विषवद्‌भाति भामिनि
स्रगियं सर्पवच्चैव चन्द्रपादाश्‍च वह्निवत् ॥ ६ ॥
न च हर्म्ये वने शं मे दीर्घिकायां न पर्वते
न दिवा न निशायां वा न सुखं सुखसाधनैः ॥ ७ ॥
न शय्या न च ताम्बूलं न गीतं न च वादनम्
प्रीणयन्ति मनो मेऽद्य न तृप्ते मम लोचने ॥ ८ ॥
प्रयाम्यद्य वने तत्र यत्रासौ वर्तते शठः
भीतास्मि कुललज्जायाः परतन्त्रा पितुस्तथा ॥ ९ ॥
स्वयंवरं पिता मेऽद्य न करोति करोमि किम्
दास्यामि राजपुत्राय कामं सुदर्शनाय वै ॥ १० ॥
सन्त्यन्ये पृथिवीपालाः शतशः सम्भृतर्द्धयः
रमणीया न मे तेऽद्य राज्यहीनोऽप्यसौ मतः ॥ ११ ॥
एकाकी निर्धनश्‍चैव बलहीनः सुदर्शनः
वनवासी फलाहारस्तस्याश्‍चित्ते सुसंस्थिता ॥ १२ ॥
सोपि ध्यानपरोऽत्यन्तं जजाप मन्त्रमुत्तमम् ॥ १३ ॥
स्वप्ने पश्यत्यसौ देवीं विष्णुमायामखण्डिताम्
विश्‍वमातरमव्यक्तां सर्वसम्पत्कराम्बिकाम् ॥ १४ ॥
शृङ्गवेरपुराध्यक्षो निषादः समुपेत्य तम्
ददौ रथवरं तस्मै सर्वोपस्करसंयुतम् ॥ १५ ॥
जैत्रं राजसुतं ज्ञात्वा ददौ चोपायनं तदा ॥ १६ ॥
सोऽपि जग्राह तं प्रीत्या मित्रत्वेन सुसंस्थितम्
वन्यैर्मूलफलैः सम्यगर्चयामास शम्बरम् ॥ १७ ॥
कृतातिथ्ये गते तस्मिन्निषादाधिपतौ तदा
मुनयः प्रीतियुक्तास्ते तमूचुस्तापसा मिथः ॥ १८ ॥
राजपुत्र ध्रुवं राज्यं प्राप्स्यसि त्वं च सर्वथा
स्वल्पैरहोभिरव्यग्रः प्रतापान्नात्र संशयः ॥ १९ ॥
प्रसन्ना तेऽम्बिका देवी वरदा विश्‍वमोहिनी
सहायस्तु सुसम्पन्नो न चिन्तां कुरु सुव्रत ॥ २० ॥
मनोरमां तथोचुस्ते मुनयः संशितव्रताः
पुत्रस्तेऽद्य धराधीशो भविष्यति शुचिस्मिते ॥ २१ ॥
सा तानुवाच तन्वङ्गी वचनं वोऽस्तु सत्फलम्
दासोऽयं भवतां विप्राः किं चित्रं सदुपासनात् ॥ २२ ॥
न सैन्यं सचिवाः कोशो न सहायश्‍च कश्‍चन
केन योगेन पुत्रो मे राज्यं प्राप्तुमिहार्हति ॥ २३ ॥
आशीर्वादैश्‍च वो नूनं पुत्रोऽयं मे महीपतिः
भविष्यति न सन्देहो भवन्तो मन्त्रवित्तमाः ॥ २४ ॥
रथारूढः स मेधावी यत्र याति सुदर्शनः
अक्षौहिणीसमावृत्त इवाभाति स तेजसा ॥ २५ ॥
प्रतापो मन्त्रबीजस्य नान्यः कश्‍चन भूपते
एवं वै जपतस्तस्य प्रीतियुक्तस्य सर्वथा ॥ २६ ॥
जपेद्यस्तु शुचिः शान्तः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ २७ ॥
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि वापि सुदुर्लभम्
प्रसन्नायाः शिवायाश्‍च यदप्राप्यं नृपोत्तम ॥ २८ ॥
ते मन्दास्तेऽतिदुर्भाग्या रोगैस्ते समभिद्रुताः
येषां चित्ते न विश्‍वासो भवेदम्बार्चनादिषु ॥ २९ ॥
या माता सर्वदेवानां युगादौ परिकीर्तिता
आदिमातेति विख्याता नाम्ना तेन कुरूद्वह ॥ ३० ॥
बुद्धिः कीर्तिर्धृतिर्लक्ष्मीः शक्तिः श्रद्धा मतिः स्मृतिः
सर्वेषां प्राणिनां सा वै प्रत्यक्षं वै विभासते ॥ ३१ ॥
न जानन्ति नरा ये वै मोहिता मायया किल
न भजन्ति कुतर्कज्ञा देवीं विश्‍वेश्‍वरीं शिवाम् ॥ ३२ ॥
ब्रह्मा विष्णुस्तथा शम्भुर्वासवो वरुणो यमः
वायुरग्निः कुबेरश्च त्वष्टा पूषाश्विनौ भगः ॥ ३३ ॥
आदित्या वसवो रुद्रा विश्‍वेदेवा मरुद्‌गणाः
सर्वे ध्यायन्ति तां देवीं सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम् ॥ ३४ ॥
को न सेवेत विद्वान्वै तां शक्तिं परमात्मिकाम्
सुदर्शनेन सा ज्ञाता देवी सर्वार्थदा शिवा ॥ ३५ ॥
योगगम्या परा शक्तिर्मुमुक्षूणां च वल्लभा ॥ ३६ ॥
परमात्मस्वरूपं को वेत्तुमर्हति तां विना
या सृष्टिं त्रिविधां कृत्वा दर्शयत्यखिलात्मने ॥ ३७ ॥
सुदर्शनस्तु तां देवीं मनसा परिचिन्तयन्
राज्यलाभात्परं प्राप्य सुखं वै कानने स्थितः ॥ ३८ ॥
नानोपचारैरनिशं दधार दुःखितं वपुः ॥ ३९ ॥
तावत्तस्याः पिता ज्ञात्वा कन्यां पुत्रवरार्थिनीम्
सुबाहुः कारयामास स्वयंवरमतन्द्रितः ॥ ४० ॥
स्वयंवरस्तु त्रिविधो विद्वद्‌भिः परिकीर्तितः
राज्ञां विवाहयोग्यौ वै नान्येषां कथितः किल ॥ ४१ ॥
यथा रामेण भग्नं वै त्र्यम्बकस्य शरासनम् ॥ ४२ ॥
तृतीयः शौर्यशुल्कश्‍च शूराणां परिकीर्तितः
इच्छास्वयंवरं तत्र चकार नृपसत्तमः ॥ ४३ ॥
शिल्पिभिः कारिता मञ्चाः शुभैरास्तरणैर्युताः
ततश्च विविधाकाराः सु्क्लृप्ताः सभ्यमण्डपाः ॥ ४४ ॥
एवं कृतेऽतिसम्भारे विवाहार्थं सुविस्तरे
सखीं शशिकला प्राह दुःखिता चारुलोचना ॥ ४५ ॥
इदं मे मातरं ब्रूहि त्वमेकान्ते वचो मम
मया वृतः पतिश्चित्ते ध्रुवसन्धिसुतः शुभः ॥ ४६ ॥
नान्यं वरं वरिष्यामि तमृते वै सुदर्शनम्
स मे भर्ता नृपसुतो भगवत्या प्रतिष्ठितः ॥ ४७ ॥
इत्युक्ता सा सखी गत्वा मातरं प्राह सत्वरा
वैदर्भीं विजने वाक्यं मधुरं मञ्जुभाषिणी ॥ ४८ ॥
पुत्री ते दुःखिता प्राह साध्वी त्वां मन्मुखेन यत्
शृणु त्वं कुरु कल्याणि तद्धितं त्वरिताऽधुना ॥ ४९ ॥
भारद्वाजाश्रमे पुण्य़े ध्रुवसन्धिसुतोऽस्ति यः
स मे भर्ता वृतश्‍चित्ते नान्यं भूपं वृणोम्यहम् ॥ ५० ॥
राज्ञी तद्वचनं श्रुत्वा स्वपतौ गृहमागते
निवेदयामास तदा पुत्रीवाक्यं यथातथम् ॥ ५१ ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं राजा विस्मितः प्रहसन्मुहुः
भार्यामुवाच वैदर्भीं सुबाहुस्तु ऋतं वचः ॥ ५२ ॥
सुभ्रु जानासि बालोऽसौ राज्यान्निष्कासितो वने
एकाकी सह मात्रा वै वसते निर्जने वने ॥ ५३ ॥
तत्कृते निहतो राजा वीरसेनो युधाजिता
स कथं निर्धनो भर्ता योग्यः स्याच्चारुलोचने ॥ ५४ ॥
ब्रूहि पुत्रीं ततो वाक्यं कदाचिदपि विप्रियम्
आगमिष्यन्ति राजानः स्थितिमन्तः स्वयंवरे ॥ ५५ ॥
त्याचे भाषण श्रवण केल्यावर त्या तरुणीच्या मनामध्ये त्या राजपुत्राविषयी प्रेम उत्पन्न झाले. तो ब्राह्मण, इतके स्वस्थपणाने सांगून त्या स्थानापासून निघून गेला. तो द्विजश्रेष्ठ गेल्यानंतर पूर्वी उत्पन्न झालेल्या प्रेमामुळे गुंग झालेली ती शशिकला, त्या ब्राह्मणाचे भाषण ऐकल्यानंतर तर अतिशयच उतावीळ झाली. प्रेमामुळे कामबाणांनी व्याकूळ झाली. नंतर मदनाने व्याकूळ झालेली ती शशिकला आपल्या मनाप्रमाणे वागणार्‍या एका सखीला म्हणाली, "हे सखी, त्या द्विजाचे भाषण श्रवण केल्यापासून माझ्या देहाचे ठिकाणी उत्कट मनोविकार उत्पन्न झाला आहे. नुकतीच यौवनावस्था प्राप्त झाल्यामुळे जिला शृंगाररसाचा अनुभव नाही, अशा ह्या कुलीन कन्येला त्या राजपुत्रासंबंधाने दुष्ट मदन पीडा देत आहे. मग आता काय करू  कोठे जाऊ  स्वप्नामध्ये दुसरा मदनच की काय असा तो राजपुत्र, माझ्या दृष्टीस पडला. त्यामुळे तो माझ्या मनाला अतिशयच पीडा करीत आहे. हे सखे, त्या राजपुत्राच्या विरहवेदनेमुळे शरीराला लावलेले चंदन विषाप्रमाणे भासत आहे. ही पुष्पमाला सर्पाप्रमाणे वाटत आहे. चंद्रकिरणे ताप देत आहेत. राजवाडा, वन, वापी व क्रीडापर्वत ह्यांपैकी कोठेही मला रात्री अथवा दिवसा, कोणात्याही सुखसाधनांच्या योगाने सुख प्राप्त होत नाही. शम्या, तांबूल, गायन व वादन ही माझ्या मनाला आनंद देत नसून माझे नेत्रही तृप्त करीत नाहीत. म्हणून, तो माझे मन चोरणारा शठ ज्या वनामध्ये आहे, तेथे आज जावे असे मला वाटत आहे.
कुलज्जेमुळे मला भीती वाटत असून मी पित्याचे अधीन आहे. पिता आज माझे स्वयंवरही करीत नाही. तेव्हा, आता काय बरे करावे  राजपुत्र सुदर्शनालाच मनापासून मी आपला देह अर्पण केला आहे. विपुल संपत्तीने युक्त असे दुसरे शेकडो भूपती आहेत परंतु, ते मला रमणीय वाटत नाहीत. हा राज्यहीन असूनही मला संमत आहे. '
एकाकी, निर्धन, निर्बल, वनवासी आणि फलांवर उपजीविका करणारा असा तो सुदर्शन होता. तरी तिच्या मनामध्ये तो एकसारखा खिळून राहिला. वाग्बीजाच्या प्रभावामुळेच तिलाही ही स्थिती प्राप्त झाली होती. इकडे तो सुदर्शनही ध्याननिष्ठ राहून त्या उत्कृष्ट मंत्राचा अतिशय जप करीत होता. त्यामुळे स्वप्नामध्ये विश्वमाता, अखंडित विष्णूमाया, अव्यक्त व सर्व संपत्ती देणारी जी अंबिका देवी, तिचे त्याला वारंवार दर्शन होत असे.
एके दिवशी शृंगवेरपुराधिपति निषाद त्याच्याकडे आला, आणि सर्व सामग्रीने युक्त असा एक रथ त्याने त्याला अर्पण केला, राजपुत्र विनयशील आहे हे जाणून, निषादाने देणगी म्हणून तो रथ त्याला दिला. त्या रथाला चार अश्व जोडलेले होते. श्रेष्ठ पताकांनी तो भूषित केलेला होता. त्या सुदर्शनाने त्या रथाचा प्रेमाने स्वीकार केला. मित्रभावाने वागणार्‍या त्या निषादाचे वनातील फलमूलांनी त्याने चांगले आदरातिथ्य केले.
आदरातिथ्य होऊन तो निषादाधिपति गेल्यावर सुदर्शनावर प्रेम करणारे ते तपस्वी मुनी एकांतामध्ये त्याला म्हणाले, "हे राजपुत्रा तुला सर्व प्रकारे निःसंशय राज्यप्राप्ती होईल. तुझ्या प्रतापामुळेच थोड्या दिवसात प्राप्ती होईल यात संशय नाही. तू दक्ष राहा. विश्वाला मोह पाडणारी व वर देणारी जी अंबिका देवी, ती तुझ्यावर प्रसन्न झाली आहे. त्यायोगे तुला साहाय्यकर्ताही चांगला मिळाला आहे. यास्तव हे सुव्रता, तू काळजी करू नकोस."
यानंतर उग्र तपश्चर्या करणारे ते मुनी मनोरमेला म्हणाले, "हे सुहास्यवदने, तुझा पुत्र लवकरच पृथ्वीपति होईल."
यावर शरीराने सडपातळ असलेली ती मनोरमा त्यांना म्हणाली, "हा तुमचा आशीर्वाद सफल होवो  हे विप्रहो, हा माझा पुत्र तुमचा दास आहे. दासाला साधूंच्या शुश्रुषेने राज्यप्राप्त होणे, ह्यात काही आश्चर्य नाही. महाराज, मंत्री, द्रव्यभांडार व साहाय्यकर्ता ह्यांपैकी काहीच नसताना कोणत्या साधनाने माझ्या पुत्राला ह्या जगात राज्य प्राप्त होणार आहे  हे विप्रहो, हा माझा पुत्र तुमचा दास आहे. दासाला साधूंच्या शुश्रुषेने राज्यप्राप्त होणे, ह्यात काही आश्चर्य नाही. महाराज, मंत्री, द्रव्यभांडार व साहाय्यकर्ता ह्यांपैकी काहीच नसताना कोणत्या साधनाने माझ्या पुत्राला ह्या जगात राज्य प्राप्त होणार आहे  पण तुमच्या आशीर्वादामुळे खरोखर हा माझा पुत्र भूपति होईल. ह्यात संशय नाही. कारण, आपण मंत्रवेत्तांमध्ये श्रेष्ठ आहा."
व्यास म्हणाले, "तो बुद्धिमान सुदर्शन रथारूढ, होऊन जिकडे तिकडे जात असे, तिकडे आपल्या तेजाच्या योगाने जणू काय तो अक्षौहिणी सैन्याने परिवेष्टित असल्यासारखा दिसत असे. हे भूपते, तो प्रेमाने जप करू लागल्यामुळे त्या मंत्रबीजाचाच सर्वस्वी हा प्रताप होता. दुसरे काही एक कारण नाही. सद्‌गुरूपासून कामबीसंज्ञक अद्‌भूत बीजाचा
उपदेश घेऊन, जो शुद्ध पुरुष शांतपणाने जप करतो त्याचे सर्व मनोरथ परिपूर्ण होतात. हे नृपश्रेष्ठा देवी भगवती प्रसन्न झाली असता तिच्या प्रसादाने मनुष्याला पृथ्वीवरील अथवा स्वर्गातील कोणतीही वस्तू अप्राप्य अथवा दुर्लभ नाही.
अंबेच्या पूजनादिकांविषयी ज्यांच्या चित्तामध्ये विश्वास नसेल, ते लोक मंदमति, अत्यंत दुर्दैवी व रोगग्रस्त असतात. युगाचे आरंभी सर्व देवांची ती माता म्हणून प्रसिद्ध आहे, हे कुरुवंशजश्रेष्ठा, म्हणून या नावाने म्हणजे आदिमाता ह्या नावाने ती विख्यात आहे. बुद्धि, कीर्ती, धृति, लक्ष्मी, शक्ति, श्रद्धा, मति व स्मृति या रूपांनी ती सर्व प्राण्यांना प्रत्यक्ष भासत असते. परंतु खरोखर मायेने मोहीत झाल्यामुळे, जे मानव तिला जाणीत नाहीत, तेच त्या विश्वेश्वरी व कल्याणी देवीचे पूजन न करिता केवळ कुतर्क काढीत असतात.
ब्रह्मा, विष्णू महेश्वर, इंद्र, वरुण, यम, वायू अग्नी, कुबेर, त्वष्टा, पूषा, अश्विनीकुमार, भग, आदित्य, वसू रुद्र, विश्वदेव व मरुदाण हे सुद्धा सृष्टि, स्थिती व नाश करणार्‍या त्या देवीचे ध्यान करीत असतात. तस्मात त्या परमानंदरूप, शक्तीची सेवा कोण बरे विद्वान करणार नाही  सर्व मनोरथ परिपूर्ण करणार्‍या त्या कल्याणी देवीचे ज्ञान सुदर्शनाला झाले होते. ब्रह्माप्रमाणे ती प्राप्त होणे अत्यंत दुर्घट आहे. विद्या आणि अविद्या ही तिची स्वरूपे आहेत. योगमागनि तिचे ज्ञान होणे शक्य आहे. ती पराशक्ति मुमुक्षूंना सर्वदा प्रिय आहे. तिच्याशिवाय परमानंदस्वरूप जाणण्यास कोण बरे समर्थ होईल  सर्व मनोरथ परिपूर्ण करणार्‍या त्या कल्याणी देवीचे ज्ञान सुदर्शनाला झाले होते. ब्रह्माप्रमाणे ती प्राप्त होणे अत्यंत दुर्घट आहे. विद्या आणि अविद्या ही तिची स्वरूपे आहेत. योगमागनि तिचे ज्ञान होणे शक्य आहे. ती पराशक्ति मुमुक्षूंना सर्वदा प्रिय आहे. तिच्याशिवाय परमानंदस्वरूप जाणण्यास कोण बरे समर्थ होईल  त्रिविध सृष्टी निर्माण करून परमात्म्याचे ज्ञान करून देते, त्या देवीचे मनामध्ये चिंतन करीत असलेला तो राज्यलाभापेक्षाही अधिक आपल्याला प्राप्त झाले, असे समजून परमानंदाने त्या वनामध्ये वास्तव्य करीत होता. इकडे ती शशिकलाही कामबाणांनी अतिशय पीडित झाली होती. एकसारखे दुःखित असलेले आपले शरीर नाना प्रकारच्या उपचारांनी शांत करीत होती. त्यावेळी आपली कन्या, श्रेष्ठ राजपुत्राची इच्छा करीत आहे असे जाणून, तिचा पिता जो सुबाहू त्याने मोठ्या दक्षतेने स्वयंवराची तयारी चालविली.
विद्वानांनी स्वयंवर तीन प्रकारचे सांगितले असून राज्यांच्याच विवाहाला खरोखर योग्य आहे असे म्हटले आहे. एक इच्छास्वयंवर व दुसरे पणसंज्ञक, ज्या योगाने रामाने त्र्यंबकचापाचा भंग करून सीता मिळविली, ते पणसंज्ञक स्वयंवर होय. शौर्यशुल्क म्हणून तिसरे स्वयंवर आहे, ते शूरांना उक्त आहे.
ह्यांपैकी नृपश्रेष्ठ सुबाहूने तेथे इच्छास्वयंवराची तयारी चालविली. शिल्पिजनांकडून शुभ आस्तरणांनी युक्त असे मंचक करवून, नंतर सभ्यांना बसण्याकरता नाना प्रकारचे उत्कृष्ट मंडप तयार केले. ह्याप्रमाणे विवाहाकरता मोठी तयारी झाली असताना, मनोहर नेत्रांनी युक्त असलेली शशिकला दुःखित होऊन सखीला म्हणाली, "मी ध्रुवसंधीचा शुभ पुत्र मनामध्ये पती म्हणून वरला आहे. त्या सुदर्शनाशिवाय मी दुसरा पती करणार नाही. भगवतीने तो राजकुमार माझा पती नेमला आहे. हे माझे म्हणणे, तू एकांतामध्ये माझ्या मातेला कळव."
ह्याप्रमाणे शशिकलेने सांगितले असता, तो सखी सत्वर तिच्या मातेकडे गेली. मधुरभाषण करणारी ती सखी एकांतामध्ये मधुर स्वराने वैदर्भीला म्हणाली, हे साध्वि, तुझ्या दुःखित कन्येने जो तुला निरोप सांगितला आहे, तो तू माझ्या मुखाने श्रवण कर. हे कल्याणि, सांप्रत तू तिचे सत्वर कल्याण कर. भरद्वाजमुनीच्या पवित्र आश्रमामध्ये जो ध्रुवसंधिराजाचा पुत्र आहे. तो भर्ता मी मनामध्ये वरला आहे. दुसरा भूपति मी वरणार नाही. असा तिचा निरोप आहे."
व्यास म्हणाले, "हे भाषण श्रवण करून राणीने आपला पति अंतःपुरात आल्यावर त्याला कन्येचे म्हणणे इत्यंभूत निवेदन केले. ते श्रवण केल्यानंतर राजा सुबाहू वारंवार हसू लागला. निश्चयी शब्दांनी आपल्या भार्येला म्हणाला, हे सुमुखी, हा बाल असतानाच ह्याचा राज्यावरील अधिकार नाहीसा झाला व त्याला राज्यापासून वनामध्ये हाकलून लाविले आहे. तू जाणतच आहेस. हा सांप्रत मातेसह निर्जन वनामध्ये एकटा राहत आहे. ह्याच्याकरता युधाजिताने वीरसेनाचा वध केला आहे, म्हणून हे चारुलोचने, तो निर्धन राजकुमार कसा बरे भर्ता योग्य होईल  आता अनेक राजे स्वयंवराकरता येतील. म्हणून त्यांना अप्रिय वाटणारे हे भाषण तू कधीही करू नकोस. असे तू कन्येला सांग. '
इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे
शशिकलया मातरं प्रति संदेशप्रेषणं नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥


पुन्हा एलकुंचवार ! » Praveen Bardapurkar's Blog

ज्येष्ठ प्रतिभावंत नाटककार, ललित लेखक महेश एलकुंचवार यांनी ९ ऑक्टोबर(२०१४)ला वयाची पंच्याहत्तरी पूर्ण केली . त्यांनी वयाच्या पंच्याहत्तरीत प्रवेश केला तेव्हा लिहिलेला त्यांच्या विविधांगी व्यक्तीमत्वाचा वेध घेणारा हा लेख-
१९७० ते ८० चा तो काळ देशात आणि वैयक्तिक आयुष्यात विलक्षण घडामोडीचा होता. युद्ध नुकतेच संपलेले होते, त्याचा ताण म्हणून महागाईचा तडाखा बसलेला होता, त्यातच दुष्काळ आणि भ्रष्टाचारविरोधी उभे राहिलेले आंदोलन, त्यातून आलेली अस्थिरता. पोट भरायचे म्हटले तरी नोक-या नाहीत, जिकडे तिकडे ‘नो व्हेकन्सी’च्या पाट्या. एकत्रित कुटुंब व्यवस्था मोडकळीस येत होती. कर्ता मुलगा वेगळा झाला की होणारे आक्रोश पावलो-पावली ऐकू येत.
थोडक्यात अतिप्रतिकूल वैयक्तिक, कौंटुबिक, सामाजिक, राजकीय, आर्थिक अशा सर्वच पातळ्यावर तेव्हाचे वातावरण आमच्या पिढीची विलक्षण घुसमट करणारे होते. प्रतिकार करावा, एल्गार पुकारावा तर कसा आणि कोणाविरुद्ध हेही न कळण्याचे ते वय होते. मनात खूप मोठी ठसठस दाटून आलेली असायची. त्या काळात नाटक आणि सिनेमा पाहण्याची दृष्टीही मनोरंजनापेक्षा या वातावरणाशी ‘को-रिलेट’ करत पाहण्याची होती. गुलझार यांचा ‘मेरे अपने’ सारखा चित्रपट आमच्या पिढीचा नायक वाटायचा. याच काळात केव्हा तरी ‘होळी’ आणि पाठोपाठ ‘सुलतान’ या एकांकिका वाचण्यात आल्या.. झपाटून टाकणारा आणि अस्वस्थ करणारा तो प्रत्यय होता. औरंगाबादसारख्या न धड शहरी ना धड ग्रामीण गावात प्रयोग पाहायला मिळणं शक्यच नव्हतं पण, एकांकिका वाचल्यावर आपलं म्हणणं कोणी तरी मांडलंय असं वाटलं. आमच्या पिढीची घुसमट कोणी तरी व्यक्त केली अशी आपुलकीचीही भावना निर्माण झाली. महेश एलकुंचवार यांची ती पहिली ओळख होती. ही ओळख पुढे आपल्या जगण्यावर दाटपणे पसरून राहणार आहे हे माहीत नव्हतं.
पुढे पत्रकारितेत आल्यावर भान विस्तारलं, आकलनाच्या कक्षा व्यापक झाल्या. जे वाचलं-पाहिलं होतं ते नेमकं नव्याने कळू लागलं. मग आयुष्यात आली ती एलकुंचवार यांची नाटकं. विशेषतः ‘वाडा चिरेबंदी’ची त्रयी. कुटुंब तुटतं म्हणजे काय होतं आणि त्याचे चरे कसे उमटत जातात हे अनुभवलं असल्यानं त्यातील अर्थ मनाला भिडत गेला.. काळीज पोखरत राहिला. नाटककार म्हणून ते केवळ मराठीच नाही तर देशाच्या पातळीवर महत्वाचे ठरले, त्यांच्या प्रतिभेचा आवाका विस्तारत गेला आणि त्या बहराने त्यांची प्रतिमा अधिकाधिक उजळत गेली, त्यांचे अभिजात प्रकटीकरण आणि त्यातील भाव-भावनांचा गुंता एकूण समाज जीवनाचा प्रातिनिधिक ठरला त्यांचा गवगवा भाषा आणि प्रादेशिक सीमा ओलांडून वैपुल्याने विस्तारत गेला. पाहता पाहता एलकुंचवार स्वत:च एक मापदंड झाले.
एलकुंचवार नाटककार म्हणून महत्वाचे आहेत हे निर्विवादच पण, मला ते अधिक भावले ते ललित लेखक म्हणून. त्यांनी काहीही लिहिले नसते आणि केवळ ‘मौनराग’ हा १२० पानांचा गतकातर आठवणीवजा ललित लेखांचा एक संग्रह जरी त्यांच्या नावावर असता तरी एलकुंचवार यांचे मराठी साहित्याला दिलेले योगदान मोलाचे ठरले असते. मौनराग केवळ गतकातर आठवणी आहेत का ते एलकुंचवार यांचे आत्मकथन की आईपासून तुटलेपणातून आलेले रुदन, या वादात न शिरता तो ललित लेखनाचा एक प्रांजळ अस्सल बावनकशी ऐवज आहे असंच मला ठामपणे वाटतं. भाषा, शब्दकळा, प्रतिमा, अस्सल व संपन्न प्रामाणिकपणा, त्यात आलेलं संयत तसंच समंजस कारुण्य-व्याकुळता-प्रेम आणि उत्कटता या कोणत्याही एका किंवा या सगळ्याच निकषावर मौनरागमधील प्रत्येक लेख कांचनाचे बहर काय असतात याची प्रचीती देणारे आहेत. या १२० पानाच्या पुस्तकात वाक्यागणिक अभिजात्यतेची खाण आहे. हे जर एलकुंचवारांनी इंग्रजीत लिहिलं असतं (जे त्यांना सहज शक्य होतं) तर आजचे तथाकथित ‘पॉप्युलर’ भारतीय साहित्यिक इंग्रजीत जे काही दिवे पाजळत आहेत ते किती मिणमिणते आहेत हे वेगळं सांगायची गरजच उरली नसती.
‘मौज’च्या एका दिवाळी अंकात ‘नेक्रोपोलीस’ हा त्यांचा लेख ‘मौनराग’च्या बावनकशी निकषांची पुढची पातळी गाठतो. कांचनाचे बहर उजळतात म्हणजे काय होतं याची साक्ष ‘नेक्रोपोलीस’मधून येते आणि त्या प्रतिभेने आपण स्तिमित होतो. का कोण जाणे पण, ललित लेखनाचा एक नवा मार्ग आणि निकष निर्माण करणा-या एलकुंचवार यांनी ललित लेखन पुरेशा सातत्याने केलं नाही, याची हुरहूर वाटते.
एलकुंचवार यांचं वक्तृत्व गेल्या तीन दशकात वेगवेगळ्या निमित्ताने अनुभवायला मिळालं. रा.चिं.ढेरे यांना पुण्यभूषण प्रदान केल्यावरचे भाषण असो, कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानचा जनस्थान सन्मान, अनंत भालेराव पुरस्कार, नागभूषण सन्मानपासून ते अनेक प्रकाशन समारंभापर्यंत त्यांची भाषणे, व्याख्याने ऐकली. कधी एक वृत्तसंकलक म्हणून तर कधी श्रोता म्हणून. उपमा-अलंकाराचा लखलखाट, अभिनय किंवा आवाजाच्या वेगळ्या पट्ट्यात वक्तृत्व फिरवत ठेवण्याची कसरत, असे कोणतेही प्रयोग एलकुंचवार यांना करावे लागत नाहीत. जे काही सांगायचं आहे त्याचे मध्यम लयीत केलेलं निवेदन म्हणजे त्याचं भाषण किंवा व्याख्यान असतं. वक्तृत्व गंभीरपणे करायची साधना आहे याची साक्ष त्यांना ऐकलं की मनोमन पटते. प्रभाव पाडण्याच्या कोणत्याही मोहात न पडता त्यांचं सलग दीड-दोन तास खिळवून ठेवणारंही वक्तृत्व असतं. ठाम तसंच व्यासंगी प्रतिपादन म्हणजे आक्रमकता नाही आणि आक्रस्ताळेपणा तर नाहीच नाही हे, एलकुंचवार यांच्या वक्तृत्वातून दिसतं. बरं ते एकतर्फी बोलत नाहीत तर संवाद साधत आहेत अशी त्यांची शैली असते त्यामुळे त्यांच्या वक्तृत्वासोबत श्रोते त्यांच्या नादमय लयीत श्रवणाचा आनंद घेतात.
अर्थात हे काही सहज घडत नाही. महत्वाचा कार्यक्रम असला की बरेच दिवस आधी त्यांच्या मनात विषय घोळत राहतो आणि ‘काय रे भाषण सुचतच नाहीये काही’ असं ते म्हणायला लागले की समजायचं काही तरी कसदार ऐकायला मिळणार आहे म्हणून. एखादा गवयी जसा रियाज करून राग पक्का करतो तसं एलकुंचवार एखाद्या विषयाच्या मांडणीची मनातल्या मनात तयारी करत असतात. एक तर ते खूप कार्यक्रम घेतच नाहीत पण कार्यक्रम मोठा असो की छोटा भाषणाची तयारी गंभीरपणे, हे एलकुंचवार यांचं वैशिष्ट्य.
कवी ग्रेस यांना विदर्भ भूषण सन्मान दिला गेला तेव्हा एलकुंचवार केवळ तेरा ते चौदा मिनिटे ग्रेस यांच्यावर बोलले. एका प्रतिभावंतांने दुस-या प्रतिभावंताला केलेला तो कुर्निसात होता. एक प्रतिभावंत दुस-याच्या प्रातिभ कवतुकाचे दीप उजळवत आहे आणि दुसरा त्या आभेत गुंगून डोलतेय असा तो एक विलक्षण अनुभव होता. या कार्यक्रमाचे मुख्य पाहुणे मुख्यमंत्री आणि उपमुख्यमंत्री तर आयोजक राजकारणी त्यामुळे, एलकुंचवारांचे भाषण पूर्ण रेकॉर्ड झालेच नाही, असा तो करंटेपणाचा ‘आनंदी आनंद’ आहे.
एलकुंचवारांविषयी नागपुरात काय किंवा महाराष्ट्रात काय ते शिष्ट आणि अशा आख्यायिकाच जास्त. त्यातून प्रतिमा माणूस एकदम फटकळ आणि तुसडा अशी तयार झालेली. प्रत्यक्ष अनुभव मात्र वेगळा. एलकुंचवार वृत्तीने चोखंदळ, शिष्टाचार, राहणी, वर्तन याबाबत एकदम इंग्रजी शिस्तीतले. याबाहेर जाऊन कोणी वागलं की त्याला फटकारणार. असं वर्तन आणि व्यवहार पुन्हा घडला की ते करणारा कोणीही असो त्याला दूर ठेवणार. स्वत:च्या वैयक्तिक आयुष्यात कोणाला डोकावू न देणारा एक सहृदयी माणूस अशी त्यांची आमच्यासारख्यांच्या मनातली प्रतिमा आहे. स्वत:चं मोठं आजारपण बाजूला ठेवून माझ्या पत्नीच्या हृदयाच्या बायपास सर्जरीनंतर काळजी घेणारा आणि दिल्लीसारख्या अनोळखी शहरात आजारी पडला तर आमची काळजी कोण घेणार याची चिंता वाहणारा अस्सल सहृदयी माणूस म्हणजे एलकुंचवार आहेत. (त्यांच्या स्वभावाचे विविध पैलू प्रस्तुत लेखकाच्या लेखनात पूर्वीच आलेले आहेत.) भास्कर लक्ष्मण भोळेसारखा सख्खा मित्र अकाली आणि तेही भेट न होता गेल्यावर सैरभैर होणारा हळवा मित्र हेही एलकुंचवार यांचं रुप आहे. दुर्गाबाई भागवत ते दुर्गाबाई खोटे आणि अमरीश पुरी ते ग्रेस असा स्वानुभवातून आलेला किश्श्यांचा खूप मोठा साठा त्यांच्याकडे आहे आणि तो रंगवून सांगण्याची हातोटी आहे. हे अनुभव आणि किस्से पूर्ण वेगळे आहेत. हे किस्से ते लिहीत का नाहीत हा नेहेमीचा प्रश्न असतो आमचा आणि त्यांचे उत्तर असतं, ‘हे सर्टिफाय कोण करणार ’ हे असं जबाबदार भान एलकुंचवार यांना आहे. अफाट वाचन आणि असंख्य विषयांचं ज्ञान असणारं हे व्यक्तिमत्व आहे. त्यांना भेटून बाहेर पडलं की काही न काही नवीन आपल्या तिजोरीत जमा झालेलं असतं. त्यांची स्वत:ची मतं आहेत आणि त्यावर कोणतीही तडजोड ते करायला तयार नसतात. स्वत:च्या शिस्तीत आणि मस्तीत जगण्याची शैली त्यांना सापडलेली आहे आणि म्हणून त्यांच्यात एक ऐसपैस असा समंजसपणा आणि त्यातून अपरिहार्यपणे आलेला लोभस मोठेपणा आहे, तो पेलण्याची ताकद अनेकात नाही, नक्कीच नाही.
नागपूरला होणा-या अखिल भारतीय मराठी नाट्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी एलकुंचवार असावेत अशी अनेकांची तीव्र इच्छा होती पण, ‘आपण यजमान. पाहुण्यांचा आदर करायचा, सन्मान करायचा सोडून यजमानाने मिरवत राहणं मला आवडणार नाही. एक कार्यकर्ता म्हणून मी या संमेलनात सहभागी होईन’, अशी भूमिका एलकुंचवार यांनी घेतली, एलकुंचवार यांचं मोठेपण असं अनेक टप्प्यांवर आहे. इतकं ठाम आणि स्पष्ट जगणं शिकवणारे एलकुंचवार वयाच्या पंच्याहत्तरीत प्रवेश करत आहेत. आमच्यासारख्यांच्या जगण्यावर पसरलेली एलकुंचवारांची स्निग्धाळ सावली यापुढेही अशीच निरोगी आणि गर्द राहो.
ताजा कलम/ ८ ऑक्टोबर २०१४ —एलकुंचवारांच्या व्याख्यानांचं ‘सप्तक’ हे पुस्तक नुकतंच प्रकाशित झालंय. ते आम्हा उभयतांना पाठवतांना एलकुंचवारांनी लिहिलंय – “मंगल व प्रवीण, फार आठवण येते… महेशदादा.”. यावर आम्ही पामरांनी काय म्हणावे बरे
पुरे करा ही झोंबाझोंबी
समकालीन मराठी पत्रकारितेतील एंक आघाडीचे नाव. पत्रकारितेचा सर्वांगिण व दीर्घ अनुभव. परखड, चतुरस्त्र आणि स्वछ पत्रकारिता करणारा संपादक. परखडपणा आणि आक्रमकता म्हणजे आक्रस्ताळेपणा नव्हे याची जाणीव असणारा . माणूस केंद्रस्थानी ठेऊन पत्रकारिता करणारा संवदेनशील पत्रकार. पत्रकारितेचे समग्र आकलन असणारा आणि अचूक समाजभान असणारा संपादक. राजकीय-सामाजिक भाष्य आणि व्यक्तिचित्रण यात हातखंडा असणारा, सामाजिक बांधिलकी स्वीकारलेला, सेक्यूलर विचारांचा पत्रकार. विविधांगी, स्पर्शी लेखन करणारा लेखक आणि प्रभावी वक्ता… ~ A leading name in contemporary Marathi journalism. A long and all round experience. A blunt, well-informed and clean journalist and editor. Bluntness does not mean obstinacy. A sensitive journalist who always keep the human being at the core of his news. An editor with complete understanding of journalism. An expert journalist in political commentary and pen portrayal, who accepts social commitment and is secular. A writer who writes on various topics, and an influential orator. For more info visit www.praveenbardapurkar.com
कलगीतुरा – महाराष्ट्र आणि बिहारमधला
सुषमा – स्वप्न ते भंगले
मोदींच्या झंझावातात राहुलचा पाला-पाचोळा
छत्रपतींचे पेशवे की पेशव्यांचे छत्रपती…
वसुंधरेच्या कुशीत विसावलेलं मिथक…
न उरला ‘म’ मराठीचा
गांधी @ वसंत गुर्जर.कॉम
निकाल गुजरातचा, इशारा महाराष्ट्रालाही
राजकारणातली विधिनिषेधशून्यता – जामिनावरचे भुजबळ
पवारसाहेब, आम्ही दिलगीर आहोत…Hits: 2916
निसरड्या वाटानंतर डिजिटल वळणHits: 2795
उपेक्षा, तुझे नाव नरसिंहराव
शेतकऱ्यांसाठी ७वा वेतन आयोग एक वर्ष पुढे ढकला
लालकृष्ण अडवाणी नावाची महाशोकांतिका
निमित्त – अग्रलेखाच्या अपमृत्यूचं…Hits: 1963
छत्रपतींचे पेशवे की पेशव्यांचे छत्रपती…Hits: 1944
कुमार केतकर नावाचा ज्ञानसंपन्नतेचा दरवळ


MPSC Current Affairs : काळ-काम-वेग गणिते भाग-1

For preparation of various exams conducted by MPSC/UPSC, SSC, IBPS PO, RRB and others. MPSC व्दारा घेतल्या जाणाऱ्या राज्यसेवा परीक्षा, PSI, STI, Asst, सरळसेवा भरती परीक्षांसाठी अत्यावश्यक साहित्य. तलाठी , शिक्षक भरती, पोलीस भरती साठी ही उपयुक्त.
ज्याला परीक्षकांचे 'Favourite' म्हणता येतील, म्हणजे जे प्रत्येक स्पर्धा परीक्षेत दिसतीलच असे गणिताचे काही Topics माहीत असायलाच हवेत. ते म्हणजे
II. दोन/चार पायांची जनावरे अथवा माणसे+जनावरे ==> इतके पाय इतके डोके तर माणसे किती
IV. रेलगाडी - रेल्वे व माणूस/दोन ट्रेन समांतर दिशेने चालल्या/ विरुध्द दिशेने चालल्या/ प्लॅटफॉर्मवरचा माणूस वा खांब व ट्रेन
यातील काळ/काम/वेगाचा सध्या विचार करू.
या घटकावरील बहुतांश गणितांमध्ये खालील shortcut उपयोगास येतो.
ह्यात M=माणसे D=दिवस W=काम T= दररोजचे कामाचे तास
आपण प्रत्यक्ष गणिते सोडवत ह्या सूत्राचा उपयोग समजावून घेवू .
गणित 1: 16 माणसे एक काम 10 दिवसात पूर्ण करतात, तर तेच काम पूर्ण करण्यास 20 माणसांना किती दिवस लागतील
T1 आणि T2 दिलेले नाही म्हणून वगळता येईल.
W1=W2=1= कारण एकच काम दोन्हीही बाजूला आहे.
==> म्हणजे ते काम पूर्ण करण्यास 8 माणसे लागतील. हे आपले अंतिम उत्तर.
गणित 2: 32 माणसे दररोज 6 तास काम करून एक काम 15 दिवसांत पूर्ण करतात. 40 माणसांना दररोज 8 तासाप्रमाणे काम करून हे काम पूर्ण करायला किती दिवस लागतील
W1=W2=1= कारण एकच काम दोन्हीही बाजूला आहे.
==> ते काम पूर्ण करायला 9 दिवस लागतील.
उर्वरित उपप्रकार पुढील पोस्ट मध्ये
आपण आमची ही पोस्ट्स वाचलीत का
सरळ व्याज कसे काढाल
तुम्ही जिनियस आहात का
भारतीय राज्यपध्दती/ ग्रामप्रशासन प्रश्नसंच (9)
मानसिक क्षमता चाचणी (5)
सामान्य ज्ञान प्रश्नमंजुषा (102)
चालू घडामोडी प्रश्नमंजुषा -14 ते 16 मे 2018
चालू घडामोडी प्रश्नमंजुषा -19 ते 22 मे 2018
भारतीय राज्यपध्दती/ ग्रामप्रशासन प्रश्नसंच-9
चालू घडामोडी प्रश्नमंजुषा -17 ते 18 मे 2018
भारतीय राज्यपध्दती/ ग्रामप्रशासन प्रश्नसंच-8
वाचकांनी वाचलेले एकूण पेजेस
(C) 2010-2018 ह्या ब्लॉगवरील सर्व साहित्य कॉपीराईट कायद्याने संरक्षित आहे.


HQ Southern Command Pune Recruitment 2017- www.dgde.gov.in

कॅनरा बँक 450 प्रोबशनरी ऑफिसर(PO) निकाल
(DTP) महाराष्ट्र राज्य नगर रचना आणि मूल्यनिर्धारण विभाग भरती प्रवेशपत्र
(RPF) रेल्वे सुरक्षा दलात 9739 जागांसाठी मेगा भरती
माझी नोकरीच्या Youtube चॅनेल ला Subscribe करण्यासाठी येथे क्लिक करा.
(Maha TET) महाराष्ट्र शिक्षक पात्रता परीक्षा 2018 [मुदतवाढ]
(DMA) महाराष्ट्र राज्य नगरपरिषद प्रशासन संचालनालय भरती प्रवेशपत्र
वर्तमान भरती: 2018 | प्रवेशपत्र | निकाल
दक्षिणी कमांड पुणे मुख्यालयात विविध पदांची भरती
कनिष्ठ विभाग लिपिक (LDC): 02
मल्टी टास्किंग स्टाफ (MTS): 07
पद क्र.1: i) 12 वी उत्तीर्ण ii) स्टेनोग्राफी गति 80 श.प्र.मि.
पद क्र.2: i) 12 वी उत्तीर्ण ii) इंग्रजी टायपिंग 35 श.प्र.मि.
पद क्र.3,4: 10 वी उत्तीर्ण
वयाची अट: 18 ते 25 वर्षे
अर्ज पोहोचण्याची शेवटची तारीख: 10 ऑक्टोबर 2017
Previous (AIC) भारतीय कृषी विमा कंपनीत ‘प्रशासकीय अधिकारी’ पदांच्या 50 जागा
Next पुसद अर्बन को-ऑप बँकेत विविध पदांची भरती
(Income Tax) आयकर विभागात खेळाडूंची भरती
(Indian Navy) भारतीय नौदल भरती 2018
(Konkan Railway) कोकण रेल्वेत 100 जागांसाठी भरती
SAMEER मुंबई येथे ‘प्रशिक्षणार्थी’ पदांची भरती
(MMRDA) मुंबई महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरणात विविध पदांची भरती
गोंडवाना विद्यापीठात विविध पदांची भरती
(NTPC) नॅशनल थर्मल पॉवर कॉर्पोरेशन लि. मध्ये ‘डिप्लोमा इंजिनिअर’ पदांची भरती
(ICG) भारतीय तटरक्षक दल भरती 2018 [Reminder]
(RPF) रेल्वे सुरक्षा दलात 9739 जागांसाठी मेगा भरती
(SSC) स्टाफ सिलेक्शन कमिशन मार्फत विविध पदांची मेगा भरती
(Maha PWD) महाराष्ट्र सार्वजनिक बांधकाम विभागात 263 जागांसाठी भरती
(Mahabeej) महाराष्ट्र राज्य बियाणे महामंडळात 224 जागांसाठी भरती
(Indian Air Force) भारतीय हवाई दल भरती
• (DTP) महाराष्ट्र राज्य नगर रचना आणि मूल्यनिर्धारण विभाग भरती प्रवेशपत्र
• (NSC) राष्ट्रीय बियाणे महामंडळ भरती प्रवेशपत्र [258 जागा]
• (DMA) महाराष्ट्र राज्य नगरपरिषद प्रशासन संचालनालय भरती प्रवेशपत्र
• (Canara Bank) कॅनरा बँक 450 प्रोबशनरी ऑफिसर(PO) निकाल
• (Indian Air Force) भारतीय हवाई दल एयरमेन ग्रुप X & Y निकाल
• (MPSC) महाराष्ट्र कृषी सेवा (पूर्व) परीक्षा 2018 उत्तरतालिका
» मुंबई विद्यापीठाच्या परीक्षा पुढे ढकलल्या..
» Maha TET 2018 ची तारीख बदलली. 15 जुलैला होणार परीक्षा
» वसई विरार शहर महानगरपालिकेच्या भरतीस तात्पुरती स्थगिती देण्यात आली आहे.
नोकरीची माहिती मिळवा Email मध्ये
Subscribe केल्यानंतर आपल्या Email Inbox मध्ये जाऊन Activation Link वर क्लिक करा.
या संकेतस्थळावरील माहितीचे सर्व हक्क राखीव आहेत. यावरील माहिती इतर संकेतस्थळावर वापरल्याचे आढळून आल्यास Copyright Act, 1957 नुसार कायदेशीर कारवाई करण्यात येईल.