'प्रदीप लोखंडे, पुणे-१३' - श्री. सुमेध वडावाला (रिसबूड) | Maayboli

मराठी भाषा दिन २०१८
You are here: मुख्यपृष्ठ /'प्रदीप लोखंडे, पुणे-१३' - श्री. सुमेध वडावाला (रिसबूड)
'प्रदीप लोखंडे, पुणे-१३' - श्री. सुमेध वडावाला (रिसबूड)
खरा भारत हा खेड्यांमध्ये वसला आहे, असं आपण कायम ऐकत असतो, वाचत असतो. मात्र या खर्‍या भारताकडे अजून सरकारचंच पुरेसं लक्ष गेलेलं नाही, तर बड्या कंपन्यांना तरी हा भारत कसा माहीत असणार भारतातल्या शहरांबाहेर राहणार्‍या अवाढव्य लोकसंख्येपर्यंत पोहोचायचं कसं, हा प्रश्न त्यामुळे मोठ्या कंपन्यांना कायमच भेडसावत आलेला आहे. कारण या लोकसंख्येपर्यंत पोहोचण्यासाठी जी सखोल माहिती हवी, तीच मुळात उपलब्ध नाही. ही माहिती मिळवणं हे भारतासारख्या खंडप्राय देशात महाकठीण. ही समस्या ओळखली पुण्याच्या प्रदीप लोखंडे यांनी आणि मोठ्या कष्टपूर्वक जमवलेल्या ग्रामीण भारताच्या डेटाबेसचा वापर करून प्रचंड मोठा व्यवसाय तर उभारलाच, पण या व्यवसायाच्या माध्यमातून त्यांनी सतत दुर्लक्षित राहिलेल्या हजारो ग्रामीण तरुणांना रोजगारही मिळवून दिला.
रूरल मार्केटिंगचे बादशाह असलेल्या श्री. प्रदीप लोखंडे यांच्या कामाची माहिती देणारा लेख 'अनुभव' मासिकात प्रसिद्ध झाला होता. या दुव्यावर तो वाचता येईल.
श्री. प्रदीप लोखंडे यांचा संपूर्ण जीवनप्रवास श्री. सुमेध वडावाला (रिसबूड) यांनी 'प्रदीप लोखंडे, पुणे-१३' या पुस्तकात शब्दबद्ध केला आहे. या पुस्तकातील ही काही पानं...
‘‘प्रदीप, आता तुमची परीक्षा जवळ आलीय. ती झाल्यानंतरची सुटी, इथपासून पुढे उनाडक्यांसाठी वापरायची नाही. साईटवर मी बोलून ठेवलं आहे. तू तिथे ‘डेली वेजीस’वर जायचंस. तुझं काम तिथल्या गॅरेजमध्ये असेल.’’
परीक्षेच्या दुसर्‍याच दिवसापासून मी कामावर जाऊ लागलो. ते मला काही वेगळं वा कमीपणाचं वाटलं नाही. गॅरेजच्या त्या वर्कशॉपमध्ये मेकॅनिकच्या हाताखालचा हरकाम्या म्हणून मी काम करू लागलो. डम्पर, टिपर, पोकलॅन्ड, ट्रक, रोलर, लॉरी अशी कित्येक वाहनं धोम मुक्कामात मी बाह्यरूपानं पाहत होतो. आता त्यांचं अंतर्रूप मला दिसू लागलं. खोललेल्या वाहनाच्या पोटाखाली गेलेला मेकॅनिक बाजूच्या टूलबॉक्समधून साधनं द्यायला मला सांगायचा. त्यातल्या ‘पाना’, ‘स्क्रू चावी’सारख्या नाजूक हत्यारांपासून जॅकसारख्या बलदंड साधनापर्यंत सर्व चिजा माझ्या ओळखीच्या झाल्या. ‘कॉटनवेस्ट’ नामक गुंत्याचं बेस्ट मोल माझ्या अनुभवाचं झालं. रॉकेल लावून, त्यानं हातांवरची काळी तेलकट मळी पुसून काढण्यात मी सराईत झालो. शिफ्ट ड्युटीतली मजा माझ्या सरावाची झाली. कामाचा दिवस संपण्यातली मजा मला मोहक वाटू लागली. आपल्या हररोजच्या सहीचं मोल चार रुपये बत्तीस पैसे आहे, हे मला कळून आलं. ती भावना मला सुखाची वाटत असली, अर्थार्जनातली गोडी मला कळू लागली असली, तरी या कामात माझा जीव रमला नाही; पण अर्थार्जनाची इच्छा प्रबळ होत राहिली आणि एक कल्पना मला सुचली. तोवर मी नाटक कधीच पाहिलं नव्हतं, पण पूजेबिजेनिमित्त कॉलनीत रस्त्यावर दाखवल्या गेलेल्या, फुकट पाहिलेल्या तिन्ही सिनेम्यांत निळू फूल्यांनी काम केलं होतं, ते मला खूपच आवडू लागलं होतं. सावंत साहेबांकडे येणार्‍या पेपरांत ‘राजकारण गेलं चुलीत’ या नाटकाची जाहिरात असायची, तिच्यातही या निळू फूल्यांचा, लबाड डोळ्यांचा फोटो छापलेला असायचा. मी ते बघितलं आणि मला खूपच आवडलं. हे नाटक ‘कम्युनिटी हॉल’मध्ये आणून दाखवलं, तर आपल्याला पैसे मिळतील, असं स्वप्न नववीतल्या माझ्या मनाला पडलं. मी ते मिलिंद देशपांडेला बोलून दाखवलं. त्यालाही कल्पना आवडली; पण अण्णांना अंधारात ठेवून काही करणं अशक्यच होतं.
त्यांना सांगितल्यावर त्यांनी फार उत्साह दाखवला नाही, पण पुरतं धुडकावूनही लावलं नाही. फोनसाठी मी पैसे मागितले, ते कुरकुरत दिले. जाहिरातीत दिलेल्या पुण्याच्या ‘संपर्क फोन नंबर’वर मी ट्रंक कॉल लावला. पलीकडे नाटक कंपनीचे व्यवस्थापक होते. त्यांनी माझं नाव आणि काम विचारलं, मला भेटायला बोलावलं. ‘रविवारी’ही कार्यालय उघडं असल्याचं आवर्जून सांगितलं. मी उत्साहात घरी परतलो. रविवारी अण्णांकडे तिकिटासाठी पैसे मागितले. पुन्हा कुरकुरतच दिले त्यांनी ते. एस्टीनं मी पुण्याला आलो. पुणं मला नवं नव्हतं. लक्ष्मी रोडवरच्या नाटक कंपनीच्या कार्यालयात मी गेलो, तेव्हा किरकोळ वाटणारा एकटा माणूस नुसता बसलेला होता. छोट्याशा ऑफिसात दोन टेबलं, काही खुर्च्या, नटेश्वराची मूर्ती अन् एकटा तो आता त्याच्याबरोबर मी. गेल्यागेल्या मी माझं नाव सांगितलं. व्यवस्थापकच असावेत ते, त्यांच्या मुळीच काही लक्षात आलं नाही. म्हणून मी म्हणालो,
"तुम्हीच होतात ना तीन दिवसांपूर्वी मी फोन केला होता तेव्हा मला ‘राजकारण गेलं चुलीत’ हे नाटक धोमला न्यायचंय म्हणून तुम्हीच भेटायला बोलावलं होतंत ना मला ‘राजकारण गेलं चुलीत’ हे नाटक धोमला न्यायचंय म्हणून तुम्हीच भेटायला बोलावलं होतंत ना
माझ्याकडे अपार अविश्वासानं पाहत, व्यवस्थापकच होते ते, ते म्हणाले,
... तू नाटक नेणार
मी होकार दिला. अविश्वासाच्या नजरेला उपरोधिक शब्दांची धार देत ते म्हणाले,
"नाटकं करू लागण्याही पूर्वीच्या वयात नाटक नेणार व्वा छान निळूभाऊंचा बंदा रुपया नेणार न्या दीड हज्जार मोजा. न्या त्या दीड हजारांखेरीज नटमंडळी, बॅकस्टेजवाले नि इतर कुणी मिळून वीस माणसं होतात; त्यांच्या प्रयोगानंतरच्या जेवणाची व्यवस्था करावी लागेल. चारशे रुपये अ‍ॅडव्हान्स द्यावा लागेल. उरलेले अकराशे नाटकापूर्वी द्यावे लागतील. नाहीतर पहिली घंटाही देणार नाही. कळल्या आमच्या अटी त्या दीड हजारांखेरीज नटमंडळी, बॅकस्टेजवाले नि इतर कुणी मिळून वीस माणसं होतात; त्यांच्या प्रयोगानंतरच्या जेवणाची व्यवस्था करावी लागेल. चारशे रुपये अ‍ॅडव्हान्स द्यावा लागेल. उरलेले अकराशे नाटकापूर्वी द्यावे लागतील. नाहीतर पहिली घंटाही देणार नाही. कळल्या आमच्या अटी
"कळल्या. पण नाटक कधी आणाल धोमला
"अटी पूर्ण केल्यात तर आजही... निघायचं का
अपमान कळत असूनही, नीटपणे निरोप घेऊन मी निघालो. धोमला आलो. सर्वांत आधी मिलिंदला भेटलो. सगळं सांगितलं. तो म्हणाला,
"चारशे रुपये आमचे बाबा सहज देतील."
 उरलेले पैसे आपण तिकीटविक्रीतून देऊ शकतो, पण तू तुझ्या बाबांना विचारून घे", मी म्हणालो. वडलांतर्फे मिलिंदनं मला पुन्हा पुन्हा हमी दिली... आज त्या घटितांचं आश्चर्य वाटतं अतोनात; पण तेव्हा खूप भारावून गेलो होतो मी. घरी गेलो. दुसर्‍या दिवशी सार्‍या गोष्टी सावंतसाहेबांना सांगितल्या. त्यांनी खूप कौतुक केलं माझं; पण हे प्रकरण मी अण्णांना सांगितलं, तेव्हा विस्फारल्या डोळ्यांनी ते म्हणाले,
"लोखंड्यांच्या घरातून कुणी कधी धंदा केला नाही. देडग्यांच्या घरातूनही कधी कुणी केला नाही. तुझ्या उभ्या खानदानात धंद्याचं रक्त नाही. खूप शिकावं, नोकरीत वाढावं. याउप्पर तुझी मर्जी. निस्तरावं लागेल ते तुलाच
‘मेरी मर्जी’ला आता जणू आव्हानच दिलं गेलं होतं. दुसर्‍या दिवशी मिलिंदनं माझ्या हाती चारशे रुपये दिले. मी ते अण्णांकडे ठेवायला दिले. व्यवस्था करायला वेळ हवा म्हणून, कॅलेंडर पाहून पुढच्या महिन्यातला शेवटचा रविवार ठरवला. एकोणतीस नोव्हेंबर नंतर आलेल्या रविवारी अण्णांकडून भाड्यासाठी पैसे आणि ते चारशे रुपये घेऊन मी पुण्याला आलो. कार्यालयात ते बसलेलेच होते. मी त्यांना पैसे देऊ लागलो, तर ते जुन्याच अविश्वासानं कित्येक क्षण माझ्याकडे पाहत राहिले. मग पैसे घेऊन, मोजून, ड्रॉवरमध्ये टाकून त्यांनी पोचपावती बनवून दिली. म्हणाले,
"पण तुला हे सारं जमणार आहे ना मोठी माणसं नाहीत का कुणी मोठी माणसं नाहीत का कुणी
"नाहीत. आणि गरजही नाही. पुढच्या महिन्यात एकोणतीस तारखेला आम्हांला नाटक हवं. धोमच्या ‘धरण वसाहती’चा कम्युनिटी हॉल
तारखांसाठी डायरी पाहत, मान डोलावून त्यांनी एकोणतीस नोव्हेंबर पानावर माझं नाव आणि पत्ता लिहिला. पोचपावती घेऊन तिच्यावरही ते तपशील लिहिले. रात्री नऊ वाजताची वेळ लिहिली. पावती पुन्हा माझ्याकडे देत म्हणाले,
"तुला पुन्हा कशाला खेप पाडायची आत्ताच मी नाटकाची तिकिटंही देतो. दिवस पक्का आहे ना आत्ताच मी नाटकाची तिकिटंही देतो. दिवस पक्का आहे ना आणि सहा रुपयांची तिकिटं खपतील ना तुमच्या गावात आणि सहा रुपयांची तिकिटं खपतील ना तुमच्या गावात
त्याचं उत्तर मला माहीत नव्हतं, तरीही मी होकार दिला. टेबलाच्या ड्रॉवरमधून मॅनेजरनं गुलाबी तिकिटांचे गठ्ठे काढले. स्टँप्स आणि पॅड काढलं. शिक्के जुळवले. प्रत्येक तिकिटाच्या तळात ते ते शिक्के मारू लागले. ‘२९ नोव्हेंबर १९७३. वेळ रात्रौ नऊ वाजता...’ शिक्के मारण्यात बराच वेळ गेला. मग ते चारही गठ्ठे माझ्याकडे देत म्हणाले,
"चारशे तिकिटं आहेत; पण हॉल मोठा आहे ना नाहीतर माणसं तुझ्या नावानं खडे फोडतील. नाटक खूप चालणारं आहे. त्याचा तू पोरखेळ होऊ देऊ नकोस."
होकार देऊन मी त्यांचा निरोप घेतला. धोमला आलो. त्या क्षणापासून मी नाटकमय होऊन गेलो. मिलिंदला आणि सावंतसाहेबांना सारा वृत्तांत सांगितला. त्या दोघांनाही माझ्या उत्साहाची तीव्र लागण झाली. ‘मी तुझ्या मदतीला येणारच’, असं मिलिंद आपणहून म्हणाला, तर सावंतसाहेब मला घेऊन आधी कम्युनिटी हॉलला आले. एकोणतीस तारखेचं बुकिंग केलं. ‘भाडं नंतर देऊ’, असं त्यांनी सांगितलं म्हणून व्यवस्थापकानं ते मानलं. मग मला घेऊन ते कॉलनी कॅन्टीनला आले. दिवस सांगून, मेन्यू ठरवून वीस माणसांच्या जेवणाची ऑर्डर दिली. दुसर्‍या दिवसापासून मी आणि मिलिंदनं घरोघरी जाऊन नाटकाचा प्रचार केला. प्रत्येक घरी आमच्याकडे अविश्वासानं पाहिलं जायचं, पण तारखेपूर्वी दहा दिवस, मिलिंदच्या हस्ताक्षरात चौकाचौकांतल्या फळ्यांवर आम्ही नाटकाची घोषणा केली आणि लोकांना विश्वास ठेवावा लागला.
‘घरातलं, ऑफिसातलं राजकारण बाजूला ठेवावं. चुलीत गेलेलं राजकारण पाहायला सर्वांनी यावं’, अशा शीर्षकासह लिहिलेलं नाटकाचं नाव, अभिनेत्यांची नावं, स्थळ, वेळ असे तपशील देणारे ते बोर्ड धोमच्या कुतूहलाचे झाले. मग नाटकाचा दिवस आला. ‘आपल्या घरातल्यांना नाटक फुकट दाखवायचं हं... आणि सावंतसाहेब तर आपलेच आहेत’ असं एकमेकांशी ठरवत, नाटकगाडीची प्रतीक्षा करण्यातला थरार मी आणि मिलिंद अनुभवत राहिलो. प्रत्यक्ष संध्याकाळी आम्ही काऊन्टर उघडला. नाटकाची तिकिटं घ्यायला माणसांनी झुंबड केली. नाटककंपनीची गाडी आली तेव्हाही आम्ही तिकिटं विकत होतो, हे पाहून कलावंतांचं स्वागत करायला सावंतसाहेब सरसावले. तिकिटं संपली तेव्हा आमच्या हाती नगद चोवीसशे रुपये जमले होते. आधी मिलिंदला चारशे रुपये देऊन व्यवस्थापकांचे अकराशे रुपये मी वेगळे काढले. कम्युनिटी हॉलचं भाडं आणि कॅन्टीनवाल्याचे पैसे वेगळे काढले. नोटांना खिशात जपत मी आणि मिलिंद कम्युनिटी हॉलच्या मागच्या खोलीत आलो, तेव्हा हॉलच्या रंगमंचावर ‘सेट’ उभारण्याची ठाकठोक चाललेली होती. खोलीत जाऊन व्यवस्थापकांना अकराशे रुपये दिले. त्यांनीं पावती दिली. मी म्हणालो,
"नाटक एकदम वेळेवर सुरू करा हं
व्यवस्थापकांनी कुणा माणसाला खूण केली. तो स्टेजकडे गेला. पहिली घंटा घणघणली. काही वेळानं दुसरी घंटा घणघणली.
"साहेब, आता मंचावर निघायचंय. चला" असं म्हणून व्यवस्थापक निळूभाऊंपाशी आले.
त्या स्टेजवरच्या माणसानं निळूभाऊंना पाहिलं आणि तो तिसरी घंटा घणघणवीत स्टेजवर फिरू लागला. मग काही घोषणा झाल्या. पडदा उघडला गेला. क्षणभरानंतर व्यवस्थापकानं विंगेतून निळूभाऊंना पुढे सोडलं. धीमी मात्र ठाम पावलं टाकत निळूभाऊ रंगमंचावर गेले. संवादफेकीपूर्वी प्रेक्षकांनी टाळ्यांचा गजर केला. मग कुणाकुणाच्या एन्ट्री नि एक्झिट होत नाटक पुढे पुढे खेळलं जात राहिलं. मध्यांतरांत चहापाणी झालं. नवे अंक रंगले. पडदा पडला. निळूभाऊ मागच्या खोलीत आले. त्यांना भेटायला माणसांनी गर्दी केली; पण मला भेटायलाही माणसांनी गर्दी केली. व्यवस्थापकांनी मला कौतुकानं पुढे ओढलं. मला निळूभाऊंपुढे करत म्हणाले,
"साहेब, तुमचं नाटक इथे आणलं - लावलं ते या मुलानं
" कौतुकानं माझ्या पाठीवर थाप देत ते म्हणाले,
"नाटकात बालकलाकार असतात हे माहीत होतं. बालकंत्राटदारही असतो नाटकाचा, हे आज कळलं. भविष्यात कधी काहीही लागलं, तर माझ्याकडे यायचं."
मग कॅन्टीनवाला आला. जेवण वाढलं जाऊ लागलं.
माणसं जेवली. आमचा निरोप घेऊन मध्यरात्रीनंतर गाडी पुण्याकडे गेली. नाटकाला आलेले आई-अण्णा, भाऊ केव्हाच गेले होते. मिलिंद आणि सावंतसाहेब होतेच होते. हॉलचं भाडं, कॅन्टीनवाल्याचे पैसे देऊन आम्ही घरी परतलो. आधी सावंतसाहेबांच्या क्वॉर्टर्स होत्या. ते गेले. मग मिलिंदचा बंगला आला. तो गेला. मग आमचं घर आलं. पोचलो तेव्हा घरात लाईट होता.
"पोरग्याचे सुटीतल्या कामाचे पैसे वेगळ्या खात्यावर ठेवले होते. या नाटकात तोटा खाल्ला असता, तर त्या पैशांत लागेल तेवढी भर घालून पैसे फेडायचं ठरवलं होतं, पण ती वेळ बहुधा येणार नाही."
अण्णांचे शब्द माझ्या कानावर पडलेले नाहीत, असं दाखवण्यासाठी काही वेळ घराबाहेर काढून मी आत गेलो. गेलो तेव्हा अण्णा जणू नेहमीचे झाले. कडक शब्दांत आणि धंदाविरोधी भूमिकेतून म्हणाले,
"जेवा नि झोपा. नाटक डोक्यातून काढून टाकून झोपा."
नंतर पाच-सहा दिवस गेले. कॉलनीतले लोक माझं आपसांत कौतुक करायचे. सावंतसाहेबांनी त्याच्यावर कळस चढवला. ते मुद्दाम आमच्याकडे आले. आधी मला आणि नंतर अण्णांना म्हणाले, "अरे प्रदीप, मलाही एक माहीत नव्हतं. ऑफिसात कुणी म्हणालं तेव्हा कळलं, नाटक करायचं असेल तर म्हणे पोलिसांची परवानगी लागते. पुढल्या वेळी लक्षात ठेव... आणि लोखंडे, तुमचा मुलगा हिरा आहे. मोठेपणी खूप चमकेल पाहा."
"पाहायचं तेव्हा पाहू. आत्ताचं आत्ता. तुम्ही म्हणताय तशी पोलिस परवानगीची गरज काही पडणार नाही. ‘पुढची वेळ’च येणार नाही", अण्णा म्हणाले. वास्तवात घडलं ते भलतंच. नाटकाच्या अनुभवावर मी सिनेमा आणायचं ठरवलं. ठरवलं तेव्हा अण्णांनी फारसा विरोध केला नाही. एकूण सर्वांची देणी देऊन, अण्णांना एस. टी. भाड्याचे, फोनचे पैसेही परत करून सहाशे रुपये फायदा झाला होता. ते पैसे अण्णांकडे देतानाच, ‘मला लागतील तेव्हा द्यायचे हं हे पैसे’, असं बजावलं होतं. सावंतसाहेबांकडे जाऊन पेपरातल्या नाना जाहिराती वाचायचं मला व्यसन लागलं होतं. ‘सोळा एम. एम. सिनेमा कोणत्याही गावी आणून दाखवू’ अशी जाहिरात मी वाचली. घरी सांगून पुण्याच्या संबंधित माणसाला मी फोन केला. त्याची वेळ ठरवून पुण्याला गेलो. प्रथम भेटीत त्यालाही माझ्या कुमारवयाचं अप्रूप वाटलं. अविश्वासही वाटला; पण मी त्याला ‘राजकारण गेलं चुलीत’चा अनुभव सांगितला, तेव्हा त्यानं भाड्याच्या सिनेमाखेळाच्या अटी सांगितल्या. मी त्या मान्य केल्या. घरी आलो. अण्णांकडून पैसे घेऊन, सिनेमाचा दिवस ठरवून पुण्याला आलो. अ‍ॅडव्हान्स दिला. माणसानं मला पावती, तिकिटं दिली. ती धोममध्ये आगाऊ विकून मी सिनेमाचा पहिला खेळ त्या कम्युनिटी हॉलमध्ये लावला. प्रोजेक्टर, पडदा, रिळांच्या पेट्या असं मोजकं सामान टेम्पोतून घेऊन दोन माणसं आली. चहाच्या कपावर सिनेमा दाखवून गेली. स्टेजवरचा ‘सेट’ नको आणि जेवणसुद्धा नको. ‘चित्रपटाचं चित्र’, ‘नाटकाच्या नाटकांपेक्षा’ मला खूप सोयीचं वाटलं. त्यानंतर मी असे चार सिनेमे आणले. अंतिमात, दीड हजार रुपये फायदा झाला. ते पैसे अण्णांकडे देताच ते म्हणाले,
"आता पुढल्या वर्षी हे धंदे बंद पुढलं वर्ष मॅट्रिकचं आहे. खूप शिकायचंय आपल्याला."
ते काही मला जमण्यातलं नव्हतं. मॅट्रिकच्या वर्षी मी ते ‘धंदे’ केले नाहीत, पण अभ्यासही केला नाही. वर्षाच्या अखेरीला अटळपणे येणार्‍या परीक्षा नामक संकटाला सामोरा गेलो. भाग्य खूपच अनुकूल होतं. छत्तीस टक्के मार्क मिळवून उद्धरलो गेलो. अण्णा रागावले; पण आता तो तिरंगी चाबूक माझ्या आयुष्यातून आणि अण्णांच्या हातातून वजा झाला होता. चिडलेल्या अण्णांनी नि:शब्द राहून संताप व्यक्त केला. वाईच्या महाविद्यालयात मला प्रवेश घ्यायला लावला. कॉमर्सचं पहिलं वर्ष मी कसंबसं पास केलं; पण अभ्यासात माझं मन रमलं नाही आणि त्या महाविद्यालयात त्याहूनही रमलं नाही. पुण्याला जाण्याचा मी निर्णय घेतला. स्वत:चे निर्णय स्वत: घेण्याची माझी सवय, आजवरच्या अनुभवांनी दृढ केली होती. पुण्याला आजोळी मोठा बारदाना होता. आजीला एकूण अकरा मुलं होती. मोठ्या चार मुली, पाच मुलगे; मुलगी, मुलगा अशा क्रमातल्या बहुतेक मुलांची लग्नं झालेली होती. माझा सर्वांत धाकटा मामा माझ्यापेक्षा चार वर्षांनी मोठा - बरोबरीचा होता. काही मामांचीही लग्नं होऊन संसार फळते झाले होते. एकूण पाव शतक माणसं त्या पाव डझन खोल्यांत दाटीनं राहायची. तिन्ही खोल्या टीचभर लांबीरुंदीच्या होत्या. त्या आजीच्या संसारासाठी भाड्यानं मिळाल्या होत्या हेच आश्चर्य जगन्नाथ गिरमे हे मोठे जमीनदार आणि माजी आमदार होते. त्यांच्या प्रशस्त, सुंदर बंगल्यालगत द्राक्षांची मोठी बाग होती आणि पलीकडे प्रत्येकी तीन खोल्यांच्या घरांची चाळ त्यांनी बांधली होती. त्यांच्या संस्थानातल्या गडीनोकरांना क्वॉर्टर्स म्हणून बांधली होती. आमच्या आजोळचं त्यांच्याकडे कुणी नोकरीला नसूनही, गिरम्यांनी या देडगे कुटुंबाला ते घर भाड्यानं दिलं होतं. तीन खोल्या, पंचवीस माणसं जगन्नाथ गिरमे हे मोठे जमीनदार आणि माजी आमदार होते. त्यांच्या प्रशस्त, सुंदर बंगल्यालगत द्राक्षांची मोठी बाग होती आणि पलीकडे प्रत्येकी तीन खोल्यांच्या घरांची चाळ त्यांनी बांधली होती. त्यांच्या संस्थानातल्या गडीनोकरांना क्वॉर्टर्स म्हणून बांधली होती. आमच्या आजोळचं त्यांच्याकडे कुणी नोकरीला नसूनही, गिरम्यांनी या देडगे कुटुंबाला ते घर भाड्यानं दिलं होतं. तीन खोल्या, पंचवीस माणसं मी धोम सोडलं, पुण्याला येऊन धडकलो आणि सर्वांत मोठे असणारे नानामामा नि आजी यांना राहण्याबद्दल विचारलं. ‘सार्‍या आप्तांना एकत्र गुंफून ठेवणारा स्नेहल रहिवास म्हणजे एकत्र कुटुंब’ असा सात्त्विक अर्थ जपणार्‍या त्या घरानं माझं स्वागत केलं. ‘मी माझी सोय पाहीनच लवकर मी धोम सोडलं, पुण्याला येऊन धडकलो आणि सर्वांत मोठे असणारे नानामामा नि आजी यांना राहण्याबद्दल विचारलं. ‘सार्‍या आप्तांना एकत्र गुंफून ठेवणारा स्नेहल रहिवास म्हणजे एकत्र कुटुंब’ असा सात्त्विक अर्थ जपणार्‍या त्या घरानं माझं स्वागत केलं. ‘मी माझी सोय पाहीनच लवकर’ असं मी, माझ्या समाधानासाठी, राहण्यापूर्वी नानामामांना म्हटलं असलं, तरी खूप महिने त्या तीन खोल्यांत राहून घरावरचा भार वाढवलाच मी
मग महाविद्यालयीन प्रवेशासाठी माझी धडपड सुरू झाली. खूप उशीर झाला होता, वर्ग सुरू झाले होते, तरी मी वाडिया कॉलेजला धाव घेतली. प्रवेशाचे फॉर्म मिळण्याचे दिवस केव्हाच संपले होते. प्राचार्यांना भेटलो. प्राचार्य व. कृ. नूलकर सर आस्थेनं बोलले; पण मला मॅट्रिकला आणि पी.डी.लाही खूप कमी मार्क्स असल्यामुळे प्रवेश द्यायला त्यांनी असमर्थता दाखवली. मी म्हणालो, "सर, टेबलटेनिस, बॅडमिंटन नि क्रिकेट या तिन्ही खेळांत मी पुढे आहे. स्पोर्टस् कोट्यातून मला प्रवेश द्या ना
बेल वाजवून शिपायाला बोलावून त्यांनी एका मुलाला बोलवायला सांगितलं. तो आला, तेव्हा सर म्हणाले,
"याच्याबरोबर तू टेबलटेनिस खेळ. मग मला येऊन भेट. विचार करू."
तो मुलगा मला घेऊन टेबलटेनिस हॉलला आला. लॉकर उघडून त्यानं बॅटी, बॉल काढला. मला बॅट दिली. आम्ही खेळू लागलो. टॉस जिंकून मी सर्व्हिस घेतली. पहिल्या क्षणापासून त्याची मला जाणवलेली चमक क्षणोक्षणी वाढत गेली. साताठ मिनिटं पुरली त्याचं अतुलनीय वर्चस्व सिद्ध व्हायला. लव्ह फाइव्ह, टेन लव्ह, लव्ह फिफ्टीन, ट्वेन्टी लव्ह अशी अभेद्य आघाडी घेत विनिंग पॉइंट सहजच खिशात घालून त्यानं मला पुरतं नामोहरम केलं. विजयाची खात्री मनात बाळगणार्‍या कुस्तीगिराची पाठ, प्रतिस्पर्ध्यानं केवळ पहिल्या पेचातच जमिनीला कायमची जखडून टाकावी तशा नामुष्कीचा प्रसंग हा पण माझा प्रतिस्पर्धी खेळानं आणि मनानंही उमदा होता. शब्दानं वा नजरेनंही त्यानं मला खिजवलं नाही. माझ्या खांद्यावर आपुलकीचा हात टाकून त्यानं मला प्राचार्यांकडे आणलं; पण ती आपुलकी प्रवेशासाठी शिफारस करायला असमर्थ होती. तेथे गेल्यावर सर म्हणाले,
 कसा खेळला नवा खेळाडू
विजयी असूनही, पराभूत असल्याप्रमाणे तो नि:शब्द राहिला.
"सलग एकवीस गुण घेऊन हरवलं मला यानं टेबलटेनिस मला कितीसं खेळता येतंय हे समजलं मला", मी म्हणालो. माझ्या खेळातला दुबळेपणा मला बोचत राहिला हे खरं टेबलटेनिस मला कितीसं खेळता येतंय हे समजलं मला", मी म्हणालो. माझ्या खेळातला दुबळेपणा मला बोचत राहिला हे खरं पण आयुष्यातल्या प्रत्येक प्रांतातला दुबळेपणा खुंटून टाकण्यासाठी मला उद्युक्त करायला - कार्यरत करायला तो समर्थ ठरला. इथे प्रवेश मिळणं अशक्य होतं, पण सर म्हणाले, "पालकांच्या छत्रछायेखालून न येता तू एकटा आलास, थेट मला भेटलास या हिमतीचं मला कौतुक वाटलं. प्रवेश देऊ शकत नाही मी. पण तू ती हिंमत आणि शिक्षण सोडू नकोस. एक्स्टर्नली बी. कॉम. कर. बेस्ट लक पण आयुष्यातल्या प्रत्येक प्रांतातला दुबळेपणा खुंटून टाकण्यासाठी मला उद्युक्त करायला - कार्यरत करायला तो समर्थ ठरला. इथे प्रवेश मिळणं अशक्य होतं, पण सर म्हणाले, "पालकांच्या छत्रछायेखालून न येता तू एकटा आलास, थेट मला भेटलास या हिमतीचं मला कौतुक वाटलं. प्रवेश देऊ शकत नाही मी. पण तू ती हिंमत आणि शिक्षण सोडू नकोस. एक्स्टर्नली बी. कॉम. कर. बेस्ट लक
त्यांना धन्यवाद देऊन आणि प्रतिस्पर्धी मुलाचाही निरोप घेऊन मी केबिनबाहेर आलो. कुणाशी विचारविनिमय करावा अशी पद्धत आणि परिस्थिती नव्हती.
नानामामा रेव्हेन्यू डिपार्टमेंटमध्ये सामान्य नोकरीत होते. सर्वांची शिक्षणं सामान्य, बेताचीच होती; पण या आजोळ मुक्कामात, घरमालकांच्या मुलग्याशी माझी दोस्ती जमली होती. जयप्रकाश गिरमे त्याचं नाव तो वाडियात आणि माझ्याच यत्तेत शिकत होता. एक्स्टर्नल अ‍ॅडमिशनच घ्यायचीय तर ती तरी मी ‘वाडिया’मध्येच घ्यावी, असा त्यानं आग्रह केला. त्याचं मानलं. खरं म्हणजे परीक्षा देण्यापुरताच माझी ‘वाडिया’शी संबंध येणार होता, पण जयप्रकाशबरोबर मी तिथे अधूनमधून जात राहिलो. होस्टेलला राहणार्‍या रणजित शिंदेशी माझी मैत्री झाली. महाविद्यालयच काय, वसतिगृहही माझ्या छान ओळखीचं झालं. जयप्रकाशमुळे ओळखीच्या झालेल्या सतीश मगरशीही माझी दोस्ती झाली, वाढली. ही ओळख महाविद्यालयाबाहेरची. ‘मगरपट्टा’ प्रकल्पाचा आज प्रमुख असणारा सतीश गर्भश्रीमंतच तो वाडियात आणि माझ्याच यत्तेत शिकत होता. एक्स्टर्नल अ‍ॅडमिशनच घ्यायचीय तर ती तरी मी ‘वाडिया’मध्येच घ्यावी, असा त्यानं आग्रह केला. त्याचं मानलं. खरं म्हणजे परीक्षा देण्यापुरताच माझी ‘वाडिया’शी संबंध येणार होता, पण जयप्रकाशबरोबर मी तिथे अधूनमधून जात राहिलो. होस्टेलला राहणार्‍या रणजित शिंदेशी माझी मैत्री झाली. महाविद्यालयच काय, वसतिगृहही माझ्या छान ओळखीचं झालं. जयप्रकाशमुळे ओळखीच्या झालेल्या सतीश मगरशीही माझी दोस्ती झाली, वाढली. ही ओळख महाविद्यालयाबाहेरची. ‘मगरपट्टा’ प्रकल्पाचा आज प्रमुख असणारा सतीश गर्भश्रीमंतच पण जयप्रकाशप्रमाणंच त्यालाही श्रीमंतीचा मुळीच गर्व नव्हता. तेव्हा नव्हता. आजही नाही... कारणाकारणानं वाढत जाणार्‍या मैत्रीत आणि खेळाहुंदडण्यात मी इतका रमून गेलो होतो, की ‘बहिःशाल विद्यार्थी’ हाही विद्यार्थी असतो, याचा मला त्या काळात जणू विसर पडला होता आणि वह्यापुस्तकं घरात ठेवून मी अभ्यासाला बाहेरचा रस्ता दाखवला होता. रवींद्र कुंकलोळनं त्याला सिनेमाचं कारण पुरवलं. हा माझ्या धाकट्या मामाचा मित्र. आमची आजी त्याला स्वत:चा सातवा मुलगा मानायची एवढं घरात जाणंयेणं. त्याला त्याच्या नि देडग्यांच्या घरातले सगळे ‘बैजू’ म्हणायचे ते त्याच्या सिनेमावेडाशी सुसंगत ठरावं. त्यानं मलाही सिनेमाचा पार ‘बावरा’ करून सोडलं. मुळात मी खूप उशिरा उठायचो. आन्हिकं आवरून, जेवून, वाटलं तर पुन्हा झोपायचो. मग क्रिकेट ठरलेलं आणि रात्री बैजूबरोबरचा सिनेमाही ठरलेला. बैजू नोकरी करत होता म्हणून पैशांचा प्रश्न नव्हता. प्रश्न होता तो माझ्या बेफिकीर वर्तनाचा. कित्येक महिने मी ‘जिवाचं पुणं’ करून घेतलं. ‘तुझं कसं होणार पण जयप्रकाशप्रमाणंच त्यालाही श्रीमंतीचा मुळीच गर्व नव्हता. तेव्हा नव्हता. आजही नाही... कारणाकारणानं वाढत जाणार्‍या मैत्रीत आणि खेळाहुंदडण्यात मी इतका रमून गेलो होतो, की ‘बहिःशाल विद्यार्थी’ हाही विद्यार्थी असतो, याचा मला त्या काळात जणू विसर पडला होता आणि वह्यापुस्तकं घरात ठेवून मी अभ्यासाला बाहेरचा रस्ता दाखवला होता. रवींद्र कुंकलोळनं त्याला सिनेमाचं कारण पुरवलं. हा माझ्या धाकट्या मामाचा मित्र. आमची आजी त्याला स्वत:चा सातवा मुलगा मानायची एवढं घरात जाणंयेणं. त्याला त्याच्या नि देडग्यांच्या घरातले सगळे ‘बैजू’ म्हणायचे ते त्याच्या सिनेमावेडाशी सुसंगत ठरावं. त्यानं मलाही सिनेमाचा पार ‘बावरा’ करून सोडलं. मुळात मी खूप उशिरा उठायचो. आन्हिकं आवरून, जेवून, वाटलं तर पुन्हा झोपायचो. मग क्रिकेट ठरलेलं आणि रात्री बैजूबरोबरचा सिनेमाही ठरलेला. बैजू नोकरी करत होता म्हणून पैशांचा प्रश्न नव्हता. प्रश्न होता तो माझ्या बेफिकीर वर्तनाचा. कित्येक महिने मी ‘जिवाचं पुणं’ करून घेतलं. ‘तुझं कसं होणार अंगात सुस्ती नि मस्ती वाढीला लागली’, असं आजी उठताबसता म्हणायची, तरी ते माझ्या जाणिवेपर्यंत पोचायचं नाही; पण वास्तवाचं ऊर्फ ‘भवितव्या’चं भान मला बापूमामांमुळे आलं. त्यांच्या कॅन्टीनमुळे आलं. पुण्याच्या कॅम्प भागात महसूल खात्याच्या विभागीय आयुक्तांचं कार्यालय आहे. म्हणजे प्रसिद्ध ‘कौन्सिल हॉल’. इथलं कॅन्टीन त्यांनी उमेदीनं नि अपेक्षेनं चालवायला घेतलं होतं. टिकलं साताठ महिन्यांपुरतं; पण तेवढ्या काळात, भवितव्य घडवण्याच्या माझ्या जबाबदारीचं भान त्या कॅन्टीननं मला आणून दिलं. मी रिकामाच होतो, म्हणून माझी नेमणूक त्या कॅन्टीनमध्ये केली गेली. दिवसभर तिथे काम करायचं नि रात्री मुक्कामही तिथेच करायचा, असा माझा दिनक्रम झाला. पडेल ते काम करायचं, असा माझा शिरस्ता झाला. महाराष्ट्राच्या सहा जिल्ह्यांच्या महसुलाच्या नाड्याच जणू या कार्यालयाच्या हाती होत्या. कार्यालयीन वेळेत इथलं कॅन्टीन चालवायला लागायचं. संध्याकाळी सहानंतर ते बंद व्हायचं. दुसर्‍या दिवशी पहाटेपासून पदार्थ बनवायची गडबड सुरू व्हायची. सकाळपासून खूप वर्दळ व्हायची. कॅन्टीनला गिर्‍हाईक प्रचंड असायचं. चहा, कॉफी, वडे, भजी, पोहे, शिरा, सॅम्पलपाव, मिसळपाव एवढेच लिमिटेड पदार्थ ठेवणार्‍या त्या कॅन्टीननं मला अनुभव मात्र अनलिमिटेड दिले. टेबलं साफ करणं, गिर्हाइकाची ऑर्डर घेणं, त्यानुसार भटारखान्यातून ते पदार्थ आणून गिर्‍हाइकाला देणं, कौन्सिल हॉलमध्ये जाऊन पदार्थ, चहा, पाणी देणं, मामाच्या अनुपस्थितीत गल्ल्यावर बसणं आणि धुतलेल्या-स्वच्छ कपबशांचा स्टॉक संपलाय हे लक्षात आल्यावर कपबशा खळाखळा धुऊ लागणं असे सर्वव्यापी अनुभव या कॅन्टीननं मला दिले. श्रमप्रतिष्ठा हा शब्द माझ्या माहितीकोशात नव्हता, तरीही तो माझ्या जगण्याचा भाग बनून गेला. आजवर मी सिनेमे, नाटकं लावली होती. अथवा त्यापूर्वी, रोजंदारीवर मेकॅनिकच्या हाताखाली काम केलं होतं, पण त्या प्रकारची कामं करणं आणि दिवसाचे सारे तास वेगवेगळ्या गिर्‍हाइकांचे हुकूम झेलत, त्यांच्या दृष्टीनं हलक्या प्रतीचं असण्याचं काम करत राहणं; थोडक्यात, इतरांकडून आपला आत्मसन्मान जपला जाण्याची हमी नसणारं काम करणं यात कोणता भावनिक फरक आहे, याचा अनुभव घेत मी काम करत राहिलो. मात्र, त्या फरकाची जाणीव जपण्याइतकी काही माणसं संवेदनशील असतात, याचाही मला अनुभव आला. लाल आणि पिवळ्या दिव्यांच्या गाड्या तिथे सतत यायच्या. कुणीकुणी कार्यकर्ते आणि सरकारी अधिकारी या प्रत्येकाला मामा माझ्याबद्दल कौतुकानं सांगायचे. ‘माझा भाचा हा अंगात सुस्ती नि मस्ती वाढीला लागली’, असं आजी उठताबसता म्हणायची, तरी ते माझ्या जाणिवेपर्यंत पोचायचं नाही; पण वास्तवाचं ऊर्फ ‘भवितव्या’चं भान मला बापूमामांमुळे आलं. त्यांच्या कॅन्टीनमुळे आलं. पुण्याच्या कॅम्प भागात महसूल खात्याच्या विभागीय आयुक्तांचं कार्यालय आहे. म्हणजे प्रसिद्ध ‘कौन्सिल हॉल’. इथलं कॅन्टीन त्यांनी उमेदीनं नि अपेक्षेनं चालवायला घेतलं होतं. टिकलं साताठ महिन्यांपुरतं; पण तेवढ्या काळात, भवितव्य घडवण्याच्या माझ्या जबाबदारीचं भान त्या कॅन्टीननं मला आणून दिलं. मी रिकामाच होतो, म्हणून माझी नेमणूक त्या कॅन्टीनमध्ये केली गेली. दिवसभर तिथे काम करायचं नि रात्री मुक्कामही तिथेच करायचा, असा माझा दिनक्रम झाला. पडेल ते काम करायचं, असा माझा शिरस्ता झाला. महाराष्ट्राच्या सहा जिल्ह्यांच्या महसुलाच्या नाड्याच जणू या कार्यालयाच्या हाती होत्या. कार्यालयीन वेळेत इथलं कॅन्टीन चालवायला लागायचं. संध्याकाळी सहानंतर ते बंद व्हायचं. दुसर्‍या दिवशी पहाटेपासून पदार्थ बनवायची गडबड सुरू व्हायची. सकाळपासून खूप वर्दळ व्हायची. कॅन्टीनला गिर्‍हाईक प्रचंड असायचं. चहा, कॉफी, वडे, भजी, पोहे, शिरा, सॅम्पलपाव, मिसळपाव एवढेच लिमिटेड पदार्थ ठेवणार्‍या त्या कॅन्टीननं मला अनुभव मात्र अनलिमिटेड दिले. टेबलं साफ करणं, गिर्हाइकाची ऑर्डर घेणं, त्यानुसार भटारखान्यातून ते पदार्थ आणून गिर्‍हाइकाला देणं, कौन्सिल हॉलमध्ये जाऊन पदार्थ, चहा, पाणी देणं, मामाच्या अनुपस्थितीत गल्ल्यावर बसणं आणि धुतलेल्या-स्वच्छ कपबशांचा स्टॉक संपलाय हे लक्षात आल्यावर कपबशा खळाखळा धुऊ लागणं असे सर्वव्यापी अनुभव या कॅन्टीननं मला दिले. श्रमप्रतिष्ठा हा शब्द माझ्या माहितीकोशात नव्हता, तरीही तो माझ्या जगण्याचा भाग बनून गेला. आजवर मी सिनेमे, नाटकं लावली होती. अथवा त्यापूर्वी, रोजंदारीवर मेकॅनिकच्या हाताखाली काम केलं होतं, पण त्या प्रकारची कामं करणं आणि दिवसाचे सारे तास वेगवेगळ्या गिर्‍हाइकांचे हुकूम झेलत, त्यांच्या दृष्टीनं हलक्या प्रतीचं असण्याचं काम करत राहणं; थोडक्यात, इतरांकडून आपला आत्मसन्मान जपला जाण्याची हमी नसणारं काम करणं यात कोणता भावनिक फरक आहे, याचा अनुभव घेत मी काम करत राहिलो. मात्र, त्या फरकाची जाणीव जपण्याइतकी काही माणसं संवेदनशील असतात, याचाही मला अनुभव आला. लाल आणि पिवळ्या दिव्यांच्या गाड्या तिथे सतत यायच्या. कुणीकुणी कार्यकर्ते आणि सरकारी अधिकारी या प्रत्येकाला मामा माझ्याबद्दल कौतुकानं सांगायचे. ‘माझा भाचा हा इथे मला मदत करत असला तरी बी. कॉम. करतोय’, असं निष्कारण सांगायचे... बड्या साहेबांच्या केबिन्सखेरीज, तिथल्या ‘कमिशनर्स क्लब’मध्ये मला रोज संध्याकाळी चहा द्यायला जावं लागायचं. बडे अधिकारी तिथे जमून एकत्र चहा घ्यायचे. चहा-कॉफीच्या किटल्या, कपबशांचे डझन, ट्रे असा थाटमाट घेऊन मी तिथे जायचो, तर तिथले ठरावीक तीन अधिकारी मला न विसरता नि मनापासून हररोज सांगायचे, "आम्हांला चहा द्यायला तू यायचं नाहीस कधीच इथे मला मदत करत असला तरी बी. कॉम. करतोय’, असं निष्कारण सांगायचे... बड्या साहेबांच्या केबिन्सखेरीज, तिथल्या ‘कमिशनर्स क्लब’मध्ये मला रोज संध्याकाळी चहा द्यायला जावं लागायचं. बडे अधिकारी तिथे जमून एकत्र चहा घ्यायचे. चहा-कॉफीच्या किटल्या, कपबशांचे डझन, ट्रे असा थाटमाट घेऊन मी तिथे जायचो, तर तिथले ठरावीक तीन अधिकारी मला न विसरता नि मनापासून हररोज सांगायचे, "आम्हांला चहा द्यायला तू यायचं नाहीस कधीच
मला ते मनापासून आवडायचं. आपल्याला शिकायचं आहे, शिकायला हवंच, या जबाबदारीचं भान हर दिवसागणिक जागं व्हायचं. मन तर आणखी पुढे जायचं. ज्या आयुक्तांना आपण आज चहा देतो आहोत, त्याच साहेबांपुढे बसून चहा पिण्याची पात्रता आपण सिद्ध करायची, असं स्वप्न ते पाहू लागायचं. त्यामुळेच मी पुस्तकांशी किमान स्नेह जोडू लागलो. त्याला जणू बळ मिळण्यासाठीच मामांनी कॅन्टीन सोडायचा निर्णय घेतला. कष्टाच्या मानानं फारसं फायदा न होणारं हे प्रकरण उद्या तोट्यात जाण्यापेक्षा सोडून द्यावं, असं त्यांना वाटलं. मी पुन्हा बेरोजगार झालो. यापुढे मला अधिक कष्ट आणि अधिक अभ्यास करायचा होता. आजोळी जाऊन पुन्हा सुस्त, ऐदी व्हायची इच्छा नव्हती. मी जयप्रकाशला साकडं घातलं.
आम्ही राहायचो भैरोबा नाल्यापाशी. तिथून नऊ किलोमीटरवर असणार्‍या डेक्कन जिमखान्यावर गिरम्यांचं ‘क्रिएटिव्ह पेपर्स’ नावाचं दुकान होतं, जिथे मी कित्येकदा गेलो होतो. हॅन्डमेड पेपर विकले जाणारं, पहिल्या मजल्यावर असणारं हे दुकान विशेषसं चालायचं नाही. त्या इमारतीचे मूळ मालक तळमजल्यावर राहायचे. ‘क्रिएटिव्ह’ची जागा त्यांनी गिरम्यांना विकलेली होती, तरी त्यांचा वाकुडपणा होताच; पण त्यांच्याशी मला देणंघेणं नव्हतं. मला ‘क्रिएटिव्ह’मध्ये काम हवं होतं आणि तिथेच राहायची सोय केली जायला हवी होती. तसं मी जयप्रकाशला बोललो. त्यानं घरी विचारलं. घरच्यांनी उदार अंत:करणानं होकार दिला. दीडशे रुपये महिना पगार ठरला; पण मित्र म्हणून जयप्रकाश काळजीनं म्हणाला, "पण राहणार कसा तू तिथे हॅन्डमेड पेपरांना इतर कागदांपेक्षा जास्त ऊब असते. दार लावून झोपलास तर कूकरमध्ये शिजून निघशील तू. पंखा गरम हवा फिरवत राहील. दुकानात मोरी नाहीये आणि मालक म्हणजे पुण्याच्या अर्कांचे अर्क आहेत. अडीनडीलासुद्धा तिथला कॉमन संडास ते तुला वापरू देणार नाहीत".
"तू फिकीर करू नकोस. माझी रस्त्यावर राहायचीही तयारी आहे", मी म्हणालो. मात्र, दुकानात राहणं हे रस्त्यावरच्या वस्तीपेक्षाही कठीण आहे, हे माझ्या प्रत्यक्ष मुक्कामात लक्षात येत गेलं. रस्त्यावरच राहायचं, तर चॉइसला मोठा वाव राहतो. सुलभ वा सार्वजनिक शौचालय, स्नानगृह यांच्या आसपासची रस्त्यावरची जागा शोधून, पैसे मोजून शौचालयाचा लाभ घेता येतो. माणसाच्या मूलभूत गरजांमध्ये अन्न, वस्त्र, निवार्‍याच्याही आधी ‘शौचालया’चा नंबर लावायला हवा, असं माझं त्या वस्तीत मत झालं. ‘क्रिएटिव्ह पेपर्स’ची इमारतही मालकाप्रमाणे जगाशी फटकून वागणारी होती. तिच्या आसपास कुठेही सार्वजनिक शौचालयच नव्हतं, तर स्नानगृहाचा प्रश्न सहजच बाद होणारा होता, तरीही तिथे राहून, सोयी साधत ‘भुकेला कोंडा, निजेला धोंडा’ ही म्हण मी विपरीत अर्थानं खोटी ठरवत राहिलो. मला पगार मिळत होता आणि चव आवडली नाही, तर सहजच बदलता येतील इतक्या विपुल खानावळी परिसरात उपलब्ध होत्या. ही स्थिती ‘भुकेला कोंडा’ खोटं ठरवणारी होती. फाटके, खराब झालेले पेपर टाकून न देता पोटमाळ्यावर एकत्र ठेवलेले होते. त्यांची नीट जुळणी करून, चिकटवून घेऊन, काही दिवसांतच मी ‘हॅन्डमेड गादी आणि उशी’ बनवून घेतली. अर्थात, जयप्रकाशचा ‘शिजून निघण्या’चा इशारा थंडीतही खरा ठरू लागल्यावर दुकानाबाहेर व्हरांड्यात मी ‘गादी’ पसरू लागलो. महत्त्वाचा प्रश्न होता तो ‘मूल-मूलभूत गरजे’चा संयमाची कसोटी लागायचीही; पण आजोळी नऊ किलोमीटर जाण्यापेक्षा दोन किलोमीटरवरच्या सदाशिव पेठेत जाणं सोयीचं होतं. तिथे माझी शकूमावशी राहायची. एकाच खोलीतला संसार तिचा, नि वाड्यातल्या आठ-दहा बिर्‍हाडांना मिळूच एकच संडास होता. सकाळचा संडास आणि अंघोळ यांसाठी मावशीचं इवलंसं घर माझं आश्रयस्थान झालं. पिण्याच्या पाण्याचाही, ‘क्रिएटिव्ह’मध्ये नळ नसल्यानं प्रश्न होता. मालक ‘कापल्या करंगळीवर’ पाणी सोडायला तयार होणारा नव्हता, तो काय प्यायला पाणी देणार संयमाची कसोटी लागायचीही; पण आजोळी नऊ किलोमीटर जाण्यापेक्षा दोन किलोमीटरवरच्या सदाशिव पेठेत जाणं सोयीचं होतं. तिथे माझी शकूमावशी राहायची. एकाच खोलीतला संसार तिचा, नि वाड्यातल्या आठ-दहा बिर्‍हाडांना मिळूच एकच संडास होता. सकाळचा संडास आणि अंघोळ यांसाठी मावशीचं इवलंसं घर माझं आश्रयस्थान झालं. पिण्याच्या पाण्याचाही, ‘क्रिएटिव्ह’मध्ये नळ नसल्यानं प्रश्न होता. मालक ‘कापल्या करंगळीवर’ पाणी सोडायला तयार होणारा नव्हता, तो काय प्यायला पाणी देणार पण त्या इमारतीसमोरच असणारा सुरेश कलमाडींचा पेट्रोलपंप दयाळू होता. पिण्याचं पिंपभर पाणी हररोज देण्याचं सौजन्य त्या पंपानं मला दाखवलं. पाण्याचं ‘जीवन’ हे नाव किती सार्थ आहे हे पटत, ‘क्रिएटिव्ह’मध्ये मी दोन वर्षं काढली. आता माझं ‘वाडिया’त जाणं केव्हाच कमी झालेलं असलं तरी रणजित शिंदे, बैजू, सतीश मगर असे कैक मित्र इथे नियमितपणे येऊ लागले. अड्डा बसू लागला. अर्थात, ‘बिझनेस फर्स्ट’ हा माझा इथे राहण्याचा मूळधर्म होता, परंतु इथे गिर्‍हाईक मुळात बेतानंच यायचं. कलावंत आणि ‘अभिनव आर्ट स्कूल’चे नि स्थापत्यशास्त्राचे विद्यार्थीच काय येतील ते पण त्या इमारतीसमोरच असणारा सुरेश कलमाडींचा पेट्रोलपंप दयाळू होता. पिण्याचं पिंपभर पाणी हररोज देण्याचं सौजन्य त्या पंपानं मला दाखवलं. पाण्याचं ‘जीवन’ हे नाव किती सार्थ आहे हे पटत, ‘क्रिएटिव्ह’मध्ये मी दोन वर्षं काढली. आता माझं ‘वाडिया’त जाणं केव्हाच कमी झालेलं असलं तरी रणजित शिंदे, बैजू, सतीश मगर असे कैक मित्र इथे नियमितपणे येऊ लागले. अड्डा बसू लागला. अर्थात, ‘बिझनेस फर्स्ट’ हा माझा इथे राहण्याचा मूळधर्म होता, परंतु इथे गिर्‍हाईक मुळात बेतानंच यायचं. कलावंत आणि ‘अभिनव आर्ट स्कूल’चे नि स्थापत्यशास्त्राचे विद्यार्थीच काय येतील ते कधी एखादा चोखंदळ लग्नपत्रिकावाला यायचा. मात्र या दशेला ‘क्रिएटिव्ह’शी संबंधित कारणं होती. इंद्रधनुष्याच्या सार्‍या रंगछटांचे हॅन्डमेड पेपर इथे मिळत असले, तरी वेगवेगळ्या गुणवत्तेच्या, जाडीच्या निवडीला विशेष वाव नव्हता. निरनिराळ्या उत्पादकांचे कागद इथे ठेवले जात नव्हते. बॉंडपेपर, कार्डशीट आणि लेटरपॅड पेपर हे तिन्ही प्रकार इथे मिळत असले, तरी त्यांच्या विविध जाडींचे प्रकार उपलब्ध नव्हते. या गोष्टी बदलण्याचा मी यशस्वी प्रयत्न केला. येणार्‍या कलाकारांना विचारून विचारूनच हे पेपर पुण्यात कुठून येतात, कुठे बनतात, याची मी माहिती मिळवली. व्यवसायाची गरज म्हणून काही ठिकाणांच्या भेटी आखून मी नि जयप्रकाश दोन जागी जाऊन आलो.
आधी पॉंडिचेरीला गेलो. ऑरोबिंदो आश्रमात सर्वोत्तम प्रतीचे हॅन्डमेड पेपर बनत होते. अ‍ॅडव्हान्स देऊन पेपरखरेदीची ऑर्डर निश्चित केली. नंतर राजस्थानला गेलो. संगानेर गावात हॅन्डमेडपेपर बनवणं हे कित्येक कुटुंबांच्या उपजीविकेचं साधन होतं. जयपूरजवळच्या या गावात घरोघरी कागदांचं प्रेसवर्क चाललेलं दिसलं, पण गिर्‍हाईक म्हणून आम्हांला कुणीच सहकार्य देऊ केलं नाही. एजन्टची अपरिहार्यता समजली. इथे सारे व्यवहार एजन्टमार्फत होत असल्यानं त्यांना गाठून व्यवहार ठरवले. इथे बनणारे कागद पॉंडिचेरीच्या कागदाइतके अव्वल प्रतीचे नव्हते, पण गरजवंतांसाठी किमतीचा समतोल साधत पुष्कळ जाडींचं वैविध्य पुरवणारे होते. तिथेही अ‍ॅडव्हान्स देऊन, एजन्टमार्फत आम्ही ऑर्डर नोंदवली. यथावकाश दोन्ही ठिकाणांहून पुण्याला कागद आल्यावर, त्वरेनं पैसे पाठवून आम्ही ‘खरेदी’ची शिस्त लावून घेतली. ‘क्रिएटिव्ह’ कागदांचा साठा आणि वैविध्यसमृद्धी झाल्यावर लगोलग गिर्‍हाईक वाढलं, असं झालं नाही. त्यासाठीही मी विशेष प्रयत्न केले. रजनीश आश्रमातून एक माणूस अधूनमधून खरेदीसाठी यायचा. त्याच्या ओळखीनं मी आश्रमात गेलो. पेपरांच्या कित्येक नमुन्यांसह गेलो. त्यांच्या खरेदी खात्याच्या अधिकार्‍यांना ‘आश्रम डिलिव्हरी’चं आश्वासन दिलं. दरवेळी ती मलाच करावी लागणार असली तरी दिलं निसर्गप्रेमी रजनीश आश्रमाला हा अकृत्रिम कागद मोठ्या प्रमाणावर लागायचा. आम्हांला घाऊक ग्राहक मिळाला. ‘क्रिएटिव्ह पेपर्स’च्या कागदांनी मला रोजीरोटी, आसरा, बिछाना दिला. दोन वर्षं दिला, पण नंतर गिरमे कुटुंबानं ते दुकान विकायचं ठरवलं. माझी रोजीरोटी रद्दबातल होऊ लागली, पण तोपर्यंत मी बी. कॉम. झालो होतो. चाळीस टक्क्यांनी का होईना, गंगेत घोडं न्हालं होतं. घराण्यातला पहिला पदवीधर म्हणून मामांनी अनावर कौतुक केलं. त्या काळात, बदली होऊन अण्णा आणि तिघं भाऊ, आई सातार्‍याला गेले होते. भावांची जबाबदारीही आपल्याला घ्यायची आहे, असा ‘ज्येष्ठभाव’ मनाशी जुळवून, निकाल सांगायला मी सातार्‍याला गेलो. सांगितल्यावर अण्णा सुखावले, पण शब्दांतून आनंद, कौतुक उधळणं हे त्यांच्या पितृधर्माला शोभणारं नव्हतं, तरी डोळ्यांतून, चेहर्‍यांवरून ते ओसंडू लागलाच म्हणाले, "स्वत:च्या पायावर उभं राहून केलंस खरं सगळं निसर्गप्रेमी रजनीश आश्रमाला हा अकृत्रिम कागद मोठ्या प्रमाणावर लागायचा. आम्हांला घाऊक ग्राहक मिळाला. ‘क्रिएटिव्ह पेपर्स’च्या कागदांनी मला रोजीरोटी, आसरा, बिछाना दिला. दोन वर्षं दिला, पण नंतर गिरमे कुटुंबानं ते दुकान विकायचं ठरवलं. माझी रोजीरोटी रद्दबातल होऊ लागली, पण तोपर्यंत मी बी. कॉम. झालो होतो. चाळीस टक्क्यांनी का होईना, गंगेत घोडं न्हालं होतं. घराण्यातला पहिला पदवीधर म्हणून मामांनी अनावर कौतुक केलं. त्या काळात, बदली होऊन अण्णा आणि तिघं भाऊ, आई सातार्‍याला गेले होते. भावांची जबाबदारीही आपल्याला घ्यायची आहे, असा ‘ज्येष्ठभाव’ मनाशी जुळवून, निकाल सांगायला मी सातार्‍याला गेलो. सांगितल्यावर अण्णा सुखावले, पण शब्दांतून आनंद, कौतुक उधळणं हे त्यांच्या पितृधर्माला शोभणारं नव्हतं, तरी डोळ्यांतून, चेहर्‍यांवरून ते ओसंडू लागलाच म्हणाले, "स्वत:च्या पायावर उभं राहून केलंस खरं सगळं पुढे काय करणारेस
त्या क्षणापर्यंत तसा विचार मी केला नव्हता. पण... नाटक असो, सिनेमा असो, मामांचं कॅन्टीन असो वा ‘क्रिएटिव्ह पेपर्स’ असो, आपल्याला ‘विक्री’ जमू शकते, ‘विक्री’साठी अनुकूल पार्श्वभूमी तयार करणं जमू शकतं, असा विचार तत्क्षणी माझ्या मनात आला. ‘वाडिया’चा हुकलेला प्रवेश असो, राहण्याच्या सोयीसाठी गिरम्यांकडे केलेली विचारणा असो, आपल्याला उद्दिष्टपूर्तीसाठी ‘संवाद’ साधता येऊ शकतो, असा विचार तत्क्षणी माझ्या मनात आला. म्हणालो, "पुढचं काही ठरवलं नाहीये, पण ‘मार्केटिंग’चं काही शिक्षण घ्यावं, असं वाटतंय मला
प्रदीप लोखंडे, पुणे - १३
रूरल मार्केटिंगची, गोष्ट कोटींची
किंमत - रुपये २२०
अक्षरवार्ता आहे म्हणजे निवांतपणे वाचायला ठेऊया असे म्हणत होतो पण सुमेध वडावाला हे नाव वाचल्यावर धीर नाही धरवला. त्यांचे अशा प्रकारचे लेखन वाचायची ही माझी पहिलीच वेळ पण त्यांच्या विज्ञानकथांचा मी पंखा होतो. त्यांच्या लौकिकाला साजेसेच लिखाण आहे हे पण - पहिल्या शब्दापासून पकड घेणारे.
चिनूक्स, अक्षरवार्ताच्या ह्या भागाकरता तुला खूप खूप धन्यवाद.
माधवने म्हटलेले खरे आहे -
माधवने म्हटलेले खरे आहे - पहिल्या शब्दापासून पकड घेणारे लिखाण.
खूप सुंदर परिचय करुन दिलाय - धन्स चिनूक्स.
पुस्तक परिचयाबद्दल धन्यवाद. इंन्सपायरींग आहे हे सगळे.
काय मस्त वल्ली आहेत
काय मस्त वल्ली आहेत आता मिळवून वाचले पाहिजे हे पुस्तक .
चिनूक्स, सातत्याने वेगवेगळ्या विषयातल्या निवडक पुस्तकांची ओळख होत असते या उपक्रमाद्वारे त्याबद्दल धन्यवाद
खुप छान परिचय करुन दिलाय.
खुप छान परिचय करुन दिलाय. धन्यवाद चिनूक्स.
हे दुपारी वाचलं होतं परिचय
हे दुपारी वाचलं होतं
पण उपक्रमाला हॅट्स ऑफ
अशांना दीर्घ परिचय खुशामतही वाटत असेल
नेहमीप्रमाणेच उत्तम परिचय, धन्यवाद
मस्तच. एका दमात वाचून काढलं.
मस्तच. एका दमात वाचून काढलं. अनुभव मासिकातला लेखही आधी वाचला होता.
व्यक्तीपरिचय ही रिसबूडांची खासियत आहे. (उदा : मनश्री, हेडहंटर)
चिनूक्स धन्यवाद या लेखासाठी.
मेधा +१ एकदम वल्ली आहेत
 असं काही वाचलं की मग वाटायला लागतं की आपल्याकडे बरच काही आहे आणि त्याचं बरच काही करता येइल.
 धंद्यासाठी 'तहान' असावी लागते हेच खरं.
वा छान परिचय आहे नक्कीच
वा छान परिचय आहे नक्कीच वाचण्यासारख.
नवीन खाते उघडून मायबोलीकर व्हा
नवीन परवलीचा शब्द मागवा
या ग्रूपचे सभासद व्हा
स्थापना : गणेश चतुर्थी, सप्टेंबर १६, १९९६. प्रताधिकार १९९६-२०१८ मायबोली. सर्व हक्क स्वाधीन. वापराचे/वावराचे नियम


श्रीरामचरितमानस (मराठी अनुवाद) बालकाण्ड - अध्याय ३१ वा

अध्याय १ ते १०
अध्याय ११ ते २०
अध्याय २१ ते ३०
अध्याय ३१ ते ३७
अध्याय १ ते १०
अध्याय ११ ते २०
अध्याय २१ ते २९
अध्याय १ ते १०
अध्याय ११ ते १६
॥ श्रीसीतारामचंद्राभ्यां नमः ॥
पोंचति दूत रामपुरिं पावन  हर्षति नगरी पाहुन शोभन ॥
 तैं दशरथ बोलावुनि घेती ॥
करुनी प्रणमन पत्र अर्पती  मुदित उठोनी घेति महिपती ॥
पत्र वाचतां सजल विलोचन  छाति भरुनि आली पुलकित तन ॥
करिं सुपत्र, हृदिं राम नि लक्ष्मण  स्तब्ध, न वदवे अशुभ किं शोभन ॥
धीर धरुनि मग पत्रा वाचति  वृत्तें सत्य सभासद हर्षति ॥
खेळत असतां खबर मिळे ती  भरत स-मित्र, रिपुघ्नहि येती ॥
पुसलें स्नेहें अति संकोचुनि  तात
दो ० :- बंधु प्राणप्रिय उभय कुशल  कुठें
प्रेमळ वच परिसुनि पुन्हां नरपति वाचूं घेत ॥ २९० ॥
श्री रघुवीर वर्‍हाड प्रकरण -
जनकाचे दूत रामचंद्रांच्या पावन पुरीत पोचले व ती सुंदर नगरी पाहून त्यांस आनंद व उत्साह वाटला ॥ १ ॥ राजद्वारापाशी जाऊन त्यांनी (आपण जनक - पत्र (पत्रिका) घेऊन आल्याची) खबर दिली, तेव्हा त्यास दशरथांनी बोलावून घेतले ॥ २ ॥ त्यांनी प्रणाम करुन पत्र अर्पण केले ते मुदित महीपतींनी आनंदाने (मुदित) उठून (स्वत:) घेतले ॥ ३ ॥ पत्र वाचतां वाचतां डोळे पाण्याने डबडबले छाती भरुन आली व शरीर रोमांचित झाले ॥ ४ ॥ हृदयात राम-लक्ष्मण आहेत व हातात ते श्रेष्ठ पत्र आहे, राजे तटस्थ आहेत, शुभ की अशुभ वार्ता आहे, हे सुद्धा बोलवत नाही ॥ ५ ॥ मग धीर धरुन ते पत्र (मोठ्याने) वाचले तेव्हा तो सत्य समाचार ऐकून सभासदांस हर्ष झाला ॥ ६ ॥ खेळत असता ती खबर मिळाली तेव्हा भरत आपले मित्र व बंधू-शत्रुघ्नांसह आले ॥ ७ ॥ व अति स्नेहाने व अति संकोचाने विचारले की, बाबा, हे पत्र कोठून आले  ॥ ८ ॥ प्राणप्रिय दोघे भाऊ कुशल आहेत नां ॥ ८ ॥ प्राणप्रिय दोघे भाऊ कुशल आहेत नां ते कुठल्या देशात आहेत  ते कुठल्या देशात आहेत  ते प्रेमळ वचन ऐकून नरपतींनी ते पत्र (पुन्हा) वाचण्यास घेतले. ॥ दो० २९० ॥
पुलकित परिसुनि पत्रा भ्राते  प्रेम फार राहि न गात्रां तें ॥
प्रीति पुनीत बघुनि भरताची  सर्व सभा सुख विशेष सांची ॥
नृपें दूत मग निकट बसविले  वचना मधुर मनोहर वदले ॥
 वदा कुशल मम बाळां-  नीट नेत्रिं निज तुम्हीं न्याहाळां  नीट नेत्रिं निज तुम्हीं न्याहाळां
 वय किशोर, कौशिक-सांगातें ॥
वदा स्वभावा जर ओळखले  नृपें प्रेमवश कितिदां पुसले ॥
घेउनि गेले ज्या दिनिं मुनिवर  आज कुशल कळलें तेथुनि खरं ॥
वदा विदेहें केविं जाणले  प्रिय वच परिसुनि दूत हासले ॥
दो० :- भूप-मुकुट-मणि तुम्हां सम ऐका धन्य न कोणि ॥
जयां राम लक्ष्मण तनय विश्व-विभूषण दोनि ॥ २९१ ॥
पत्र ऐकून दोन्ही भावांचे देह रोमांचित झाले व प्रेम फार झाल्याने ते गात्रांत मावेनासे झाले ॥ १ ॥ भरताची पुनीत प्रीती पाहून त्या सर्व सभेने विशेष सुखाचा संचय केला. ॥ २ ॥ मग राजाने दूतांना जवळ बसविले व मधुर मनोहर वचने बोलू लागले ॥ ३ ॥ बाबांनो, सांगा पाहूं माझ्या दोन्ही बाळांचे कुशल, तुम्ही आपल्या डोळ्यांनी माझ्या बाळांना नीट पाहीलेत नां  ॥ ४ ॥ ते श्यामल व गौर वर्णाचे आहेत, धनुष्य व भाते धारण केलेले आहेत वयाने किशोर असून, कौशिक मुनींसमवेत आहेत. ॥ ५ ॥ ओळखले असलेत तर माझ्या त्या बाळांचा स्वभाव कसा आहे सांगा पाहू, असे राजाने प्रेमवश होऊन कितीदां तरी विचारले ॥ ६ ॥ ज्या दिवशी विश्वामित्र त्यांना घेऊन गेले तेव्हापासून आज त्यांचा समाचार कळला ॥ ७ ॥ विदेहाने त्यांना कशा प्रकारे जाणले ते सांगा पाहू हे प्रिय भाषण ऐकून दूत हसले व म्हणाले ॥ ८ ॥ भूपशिरोमणी  ॥ ४ ॥ ते श्यामल व गौर वर्णाचे आहेत, धनुष्य व भाते धारण केलेले आहेत वयाने किशोर असून, कौशिक मुनींसमवेत आहेत. ॥ ५ ॥ ओळखले असलेत तर माझ्या त्या बाळांचा स्वभाव कसा आहे सांगा पाहू, असे राजाने प्रेमवश होऊन कितीदां तरी विचारले ॥ ६ ॥ ज्या दिवशी विश्वामित्र त्यांना घेऊन गेले तेव्हापासून आज त्यांचा समाचार कळला ॥ ७ ॥ विदेहाने त्यांना कशा प्रकारे जाणले ते सांगा पाहू हे प्रिय भाषण ऐकून दूत हसले व म्हणाले ॥ ८ ॥ भूपशिरोमणी  ऐकावे, सर्व विश्वाचे विभूषण असणारे राम, व लक्ष्मण हे दोघे ज्यांचे पुत्र आहेत, असा आपल्या सारखा धन्य (विश्वात) कोणी नाही. ॥ दो० २९१ ॥
भवत्सुतां पुसणें कें अवश्यक  पुरुषसिंह जे जगत्प्रकाशक ॥
 शशि मलीन रवि शीतल गमति ॥
’कसे विदित ते’ कीं प्रभु पुसती  रवि किं दीप करिं घेउनि बघती ॥
सीता स्वयंवरीं नृप सगळे  सुभट एक एकाहुनि जमले ॥
शंभु-शरासन कोणि न उचली  हरले सगळे वीर बहुबली ॥
 त्यांची शक्ति शंभु-धनु हाणी ॥
उचलुं शरासुर मेरु शके जो  चित्ती बिचकुनि परत फिरे तो ॥
जो शिवशैला सलील उचली  तोहि सभे त्या पराजित बली ॥
दो० :- तिथें राम रघुवंशमणि पहा महामहिपाल ॥
अश्रम चापा खंडिती यथेभ, पंकज-नाल ॥ २९२ ॥
 जे पुरुषसिंह तिन्ही लोकांना प्रकाशमान करणारे आहेत त्या आपल्या पुत्रांबद्दल विचारण्याची आवश्यकताच काय  (काहीच नाही) ॥ १ ॥ ज्यांच्या यशापुढे चंद्र मलिन व प्रतापापुढे सूर्य शीतल वाटतो, (त्यांच्या विषयी काय सांगावे  (काहीच नाही) ॥ १ ॥ ज्यांच्या यशापुढे चंद्र मलिन व प्रतापापुढे सूर्य शीतल वाटतो, (त्यांच्या विषयी काय सांगावे ) ॥ २ ॥ प्रभु ) ॥ २ ॥ प्रभु  ते कसे ओळखले म्हणून काय सांगावे - हातात दिवा घेऊन का सूर्याला पाहतात  ते कसे ओळखले म्हणून काय सांगावे - हातात दिवा घेऊन का सूर्याला पाहतात  ॥ ३ ॥ सीता स्वयंवरात एकापेक्षा एक महावीर असलेले सगळे राजे जमले होते. ॥ ४ ॥ (पण) शिवधनुष्य कोणालाही (जरा सुद्धा) उचलता आले नाही. सगळे बलवान वीर हरले ॥ ५ ॥ तिन्ही लोकातील जे कोणी वीरतेचा अभिमान बाळगणारे होते त्या सर्वांची शक्ती शंभु धनुष्याने नष्ट केली ॥ ६ ॥ जो बाणासुर मेरु पर्वत सुद्धा उचलू शकतो, तो सुद्धा मनात बिचकून (हार खाऊन) परत फिरला ॥ ७ ॥ ज्याने सहज लीलेने शिवासह कैलास उचलला तो (रावण) सुद्धा त्या सभेत पराजित झाला. ॥ ८ ॥ अन् महाराज ॥ ३ ॥ सीता स्वयंवरात एकापेक्षा एक महावीर असलेले सगळे राजे जमले होते. ॥ ४ ॥ (पण) शिवधनुष्य कोणालाही (जरा सुद्धा) उचलता आले नाही. सगळे बलवान वीर हरले ॥ ५ ॥ तिन्ही लोकातील जे कोणी वीरतेचा अभिमान बाळगणारे होते त्या सर्वांची शक्ती शंभु धनुष्याने नष्ट केली ॥ ६ ॥ जो बाणासुर मेरु पर्वत सुद्धा उचलू शकतो, तो सुद्धा मनात बिचकून (हार खाऊन) परत फिरला ॥ ७ ॥ ज्याने सहज लीलेने शिवासह कैलास उचलला तो (रावण) सुद्धा त्या सभेत पराजित झाला. ॥ ८ ॥ अन् महाराज राजाधिराज  पहा तर खरे की रघुवंशमणी रामचंद्रांनी ते शिवधनुष्य इतके सहज मोडले की जसे हत्तीने कमळाचे देठ तोडावे ॥ दो० २९२ ॥
ऐकुनि आले सरोष भृगुपति  नानापरिं दाबिति धमकावति ॥
बघुनि रामबल निज धनु देती  स्तुति अति करुनि काननीं जाती ॥
राजन् राम अतुलबल जैसे  लक्ष्मण तेजनिधानहि तैसे ॥
त्यांनी बघतां कंपति भूपति
 बघुनि बालक तव दोनी  दृष्टिपुढें ये अतां न कोणी ॥
सभे सहित भूपति अनुरागति  दूतां बक्षिस देऊं लागति ॥
म्हणुन ’अनीति’ कान ते झाकति  धर्म विचारुनि सब सुख मानति ॥
दो० :- उठुनि पत्र मग देति नृप वसिष्ठांस जाऊन
गुरुसि सांगविति सादर कथा दूत आणवून ॥ २९३ ॥
धनुर्भंगाची वार्ता ऐकून भृगुपति क्रोधाविष्ट होऊन आले आणि त्यांना नाना प्रकारे डोळे वटारुन धमकावले ॥ १ ॥ पण रामांचे बल पाहून त्यांनी आपले धनुष्य रामांना दिले आणि रामांची अत्यंत स्तुती करुन ते वनांत निघून गेले ॥ २ ॥ हे राजन  जसे राम अतुलबल आहेत तसेंच तेजनिधान लक्ष्मणही आहेत. ॥ ३ ॥ त्यांनी केवळ दृष्टी टाकली असता सिंहाच्या छाव्यास पाहून हत्ती जसे कापतात (भयभीत होतात) तसे राजे लोक कापू लागतात ॥ ४ ॥ हे देवा  जसे राम अतुलबल आहेत तसेंच तेजनिधान लक्ष्मणही आहेत. ॥ ३ ॥ त्यांनी केवळ दृष्टी टाकली असता सिंहाच्या छाव्यास पाहून हत्ती जसे कापतात (भयभीत होतात) तसे राजे लोक कापू लागतात ॥ ४ ॥ हे देवा  आपल्या दोन्ही पुत्रांना पाहिल्यानंतर आता अन्य कोणी दृष्टीसमोर येतच नाही ॥ ५ ॥ प्रेम, ऐश्वर्य व वीररस यांनी भरलेली दूताच्या वचनांची रचना प्रिय वाटली ॥ ६ ॥ सभेसहित राजा प्रेमात रंगले व दूतांना बक्षिस देऊं लागले ॥ ७ ॥ अनीती आहे असे म्हणून त्यांनी कानावर हात ठेवले तेव्हा विचार करुन सर्वांनी सुख मानले ॥ ८ ॥ मग दशरथांनी उठून वसिष्ठांकडे जाऊन ते पत्र त्यास दिले व दूतांना आदराने आणवून त्यांच्याकडून सर्व कथा सांगविली ॥ दो० २९३ ॥
ऐकुनि गुरु वदले सुखघूर्णिंत  मही पुण्य पुरुषा सुखपूरित ॥
सागरिं सरिता जाति जशा ही  जरी कामना तयास नाहीं ॥
तशि न मागतां सुख-संपत्ती  सहज धर्मशीलासी जमती ॥
 तशि पुनीत कौसल्या देवी ॥
जगीं तुम्हां-सम सुकृती काहीं  भूत न, नाही, होणें नाहीं ॥
पुण्य तुम्हांधिक महान् कुणाचें  राजन् रामसदृश सुत ज्यांचे ॥
 चारी गुणसागर बालक वर ॥
पावा तुम्हीं सतत कल्याणा  सजा वर्‍हाड पिटुनि डंक्यांनां ॥
दो० :- "चला शीघ्र" गुरुवचा श्रुत ’प्रभु  बरं’ नमुनि पदांस ॥
भूपति गृहिं गत देववुनि मग दूतांनां वास ॥ २९४ ॥
(दूतांनी सांगितलेले सर्व) ऐकून गुरु सुखाने डोलत म्हणाले - की - पुण्यशील पुरुषाला सर्व पृथ्वी सुखाने भरलेली असते ॥ १ ॥ सागराला जशी इच्छा नसली तरी नद्या जाऊन त्यास मिळतात ॥ २ ॥ तशीच (सर्व) सुख व संपत्ती न मागता धर्मशील पुरुषाजवळ येतात, जमतात. ॥ ३ ॥ तुम्ही गुरु, विप्र, धेनु व देव यांची सेवा करणारे आहात आणि कौसल्यादेवीही तशाच पुनीत आहेत ॥ ४ ॥ तुमच्यासारखा सुकृती पूर्वी झाला नाही, आज विद्यमान नाही व पुढे होणार नाही. ॥ ५ ॥ राजा  ज्याचा रामासारखा पुत्र आहे त्याच्यापेक्षा अधिक मोठे पुण्य कोणाचे असणार  ज्याचा रामासारखा पुत्र आहे त्याच्यापेक्षा अधिक मोठे पुण्य कोणाचे असणार  ॥ ६ ॥ वीर जितेंद्रिय, व विनम्र आणि धर्म हेच व्रत धारण करणारे श्रेष्ठ गुणसागर असे तुमचे चारी पुत्र आहेत ॥ ७ ॥ तुमचे सतत (सर्वकाळ) कल्याण होईल तरी डंके पिटून वर्‍हाडाची तयारी करा. ॥ ८ ॥ ‘ शीघ्र चला ’ या गुरुवचनास ऐकून ‘ प्रभु  ॥ ६ ॥ वीर जितेंद्रिय, व विनम्र आणि धर्म हेच व्रत धारण करणारे श्रेष्ठ गुणसागर असे तुमचे चारी पुत्र आहेत ॥ ७ ॥ तुमचे सतत (सर्वकाळ) कल्याण होईल तरी डंके पिटून वर्‍हाडाची तयारी करा. ॥ ८ ॥ ‘ शीघ्र चला ’ या गुरुवचनास ऐकून ‘ प्रभु  बरे आहे ’ असे म्हणून मग त्या दूतांना उतरण्यास जागा देऊन भूपती घरी गेले. ॥ दो० २९४ ॥
नृप राण्यांस सकल बोलाविति  जनक-पत्रिका वाचुनि दाविति ॥
पडतां कर्णीं सर्वहि हर्षति  अपर कथा सब नृप वाखाणति ॥
प्रेमें प्रफुल्ल राजति राणीं  श्रवुनि शिखिनि जणुं वारिदवाणी ॥
देति मुदित आशिस गुरुनारी  मोद-मग्न माता सब भारी ॥
प्रिय अति पत्र परस्पर घेउनि  निवविति छाती हृदयीं ठेउनि ॥
राम नि लक्ष्मण कीर्ती-करणी  वारंवार भूपवर वर्णी ॥
म्हणुनि ’मुनिकृपा’ द्वारीं निघती  राण्या भूदेवां आणवती ॥
 जाति विप्रवर आशिस देतां ॥
सो० :- ओवाळणी अपार याचक बोलावुनि दिधलि ॥
चिर जीवोतहि चार चक्रवर्ति दशरथ तनय ॥ २९५ ॥
राजाने सर्व राण्यांना एकत्र बोलावल्या व (सर्वांना) जनकपत्रिका वाचून दाखविली ॥ १ ॥ पत्र कानी पडताच त्या सगळ्या राण्यांना हर्ष झाला. (मग) बाकीची सर्व कथा राजाने विस्तारपूर्वक वर्णन करून सांगितली. ॥ २ ॥ प्रेमाने प्रफुल्लित झालेल्या राण्या अशा शोभू लागल्या की जणूं लांडोरींनी मेघगर्जना ऐकली असावी ॥ ३ ॥ गुरुनारींनी आनंदित होऊन आशीर्वाद दिले तेव्हा सर्व माता आनंदात फारच मग्न झाल्या ॥ ४ ॥ ते अत्यंत प्रिय पत्र एकमेकांनी एकमेकीं पासून (आळी पाळीने) घेऊन आपल्या हृदयाशी धारण करुन राण्या आपली छाती निववूं लागल्या ॥ ५ ॥ भूपश्रेष्ठ दशरथांनी रामलक्ष्मणांची करणी व कीर्ती वारंवार वर्णन केली ॥ ६ ॥ ही सर्व विश्वामित्र मुनींची कृपा आहे असे म्हणून दशरथ बाहेर गेले व राण्यांनी ब्राम्हणांस बोलावून घेतले ॥ ७ ॥ आनंदित होऊन त्यांना दाने दिली व विप्रश्रेष्ठ आशीर्वाद देऊन गेले ॥ ८ ॥ याचकांना बोलावून आणवून त्यांना अपार ओवाळणीचे पदार्थ दिले चक्रवर्ती दशरथ राजांचे चार पुत्र चिरंजीव होवोत (असे त्यांनी मनातून आशीर्वाद दिले). ॥ दो० २९५ ॥
वदत जाति घालुनिपट नाना  मुदित हणिति धम्‌धमां निशाणां ॥
 घरोघरी उत्सव सुरु झाला ॥
 जनक सुता रघुवीर विवाहू ॥
श्रवुनि वृत्त शुभ, जन अनुरागति  पथ उपपथ गृह सजवूं लागति ॥
जरिहि अयोध्या सदौव शोभन  रामपुरी मंगलमय पावन ॥
तरी प्रीतिची रीतिच सुंदर  मंगल रचना करिति मनोहर ॥
ध्वज पताक पट चामर चारू  सजिति विचित्र परम बाजारू ॥
 हळद्-कुंकु, दधि, अक्षत, माला ॥
दो० :- मंगलमय निज निज भवन करिति लोक सजवून ॥
वीथि चतुरसम-सिक्त शुभ रांगोळ्या घालून ॥ २९६ ॥
‘ चक्रवर्ती दशरथांचे चार पुत्र चिरंजीव होवोत ’ असे म्हणत नाना प्रकारची वस्त्रे अंगात घालून हर्षाने परत चालले हर्षाने नगारे धमाधम वाजविले गेले ॥ १ ॥ (जनकसुता - रघुवीर विवाह ठरला असून त्यासाठी राजा वर्‍हाडासह शीघ्र निघणार) हा समाचार सर्व लोकांना कळला व घरोघरी अभिनंदनोत्सव सुरु झाले ॥ २ ॥ एवढेच नव्हे तर जनकसुता रघुवीर विवाहाचा उत्साह चौदाही भुवनात (ब्रह्मलोक ते पाताळ) भरुन राहीला ॥ ३ ॥ हा शुभ समाचार ऐकून सर्व लोक प्रेममग्न होऊन रस्ते, बोळ व घरे शृंगारु लागले ॥ ४ ॥ अयोध्या मंगलमय पावन रामपुरी असल्याने सदा सर्वदाच शोभन व सुंदर असते ॥ ५ ॥ तरी प्रीतीची रीतच अशी सुंदर आहे की, तिने विविध, मनोहर मंगल रचना केलीच. ॥ ६ ॥ सुंदर ध्वजा, पताका, पडदे चवर्‍या इत्यादिंनी सर्व बाजार परम विचित्र सजविले गेले ॥ ७ ॥ कनकाचे कलश, मोत्याची तोरणे, रत्नांच्या जाळ्या, हळद - कुंकू, दही, अक्षता, माळा इत्यादिनी. ॥ ८ ॥ (या मंगल द्रव्यादिकांनी) सर्व लोकांनी आपापली घरे सजवून मंगलमय बनविली आणि रस्ते ‘ चतुरसम ’ नावाच्या सुगंधी द्रव्याने शिंपून सुंदर रांगोळ्या काढून ठेवल्या. ॥ दो० २९६ ॥
जिथं तिथं मिळूनि थवांनीं भामिनि  सब नव सप्त सजुनि दुति दामिनि ॥
 निज सुरूपिं रतिमान-विमोचनि ॥
गाती सुस्वर मंजुल मंगल  लाज कोकिळे ऐकुनि रव कल ॥
भूप-भवन कसं जाइं वर्णिलें  विश्व विमोहक वितान रचिलें ॥
 विविधा विपुल नगारे वाजति ॥
कुठें ब्रीद बंदी उच्चरती  कुठें विप्र वेदध्वनि करती ॥
गाति सुंदरी मंगल गीतं नाम ’राम’ घे घेउनि ’सीता’ ॥
महोत्साह परि भवन थोकडें  पूर येइ जणुं भरे चौकडे ॥
दो० :- शोभा दशरथभवनिंची कुणि करि वर्णि किं पार ॥
जिथें सकल-सुर-शीर्षमणि रामें धृत अवतार ॥ २९७ ॥
विजेसारखी कान्ती असलेल्या, चंद्रासारखे मुख असलेल्या, हरिणीच्या पाडसा सारखे नेत्र असलेल्या, सोळा स्थानी शृंगारांनी सजलेल्या व आपल्या सुरुपाने रतीचे गर्वहरण करणार्‍या सुंदर स्त्रिया थव्याथव्यांनी जमून मंजुळ सुरावर मंगल गीते गाऊ लागल्या त्यांचा तो सुंदर स्वर ऐकून कोकिळाही लाजल्या  ॥ १-२-३ ॥ जेथे विश्वाला विमोहित करणारा मंडप घातला गेला त्या राजवाड्याचे वर्णन कसे करणार  ॥ १-२-३ ॥ जेथे विश्वाला विमोहित करणारा मंडप घातला गेला त्या राजवाड्याचे वर्णन कसे करणार  ॥ ४ ॥ विविध मनोहर मंगल वस्तू शोभत आहेत व विविध विपुल नगारे वाजत आहेत ॥ ५ ॥ कुठे बंदी ब्रीदाचा घोष करीत आहेत तर कुठे विप्र वेदघोष करीत आहेत ॥ ६ ॥ कुठे (अंत:पुरात) सुंदर स्त्रिया राम व सीता यांची नांवे पुन:पुन्हा उच्चारुन मंगल गीतांतून गात आहेत ॥ ७ ॥ असा हा उत्साह फार मोठा झाल्याने - वाढल्याने त्याला राजवाडा थोकडा - अपुरा पडू लागला जणूं उत्साहाचा पूर चोहोंकडे वाहू लागला ॥ ८ ॥ सर्व देवशिरोमणीदेवाने - रामाने जेथे अवतार घेतला त्या दशरथ भवनाची शोभा पूर्ण वर्णू शकेल असा कवी कोण आहे बरे  ॥ ४ ॥ विविध मनोहर मंगल वस्तू शोभत आहेत व विविध विपुल नगारे वाजत आहेत ॥ ५ ॥ कुठे बंदी ब्रीदाचा घोष करीत आहेत तर कुठे विप्र वेदघोष करीत आहेत ॥ ६ ॥ कुठे (अंत:पुरात) सुंदर स्त्रिया राम व सीता यांची नांवे पुन:पुन्हा उच्चारुन मंगल गीतांतून गात आहेत ॥ ७ ॥ असा हा उत्साह फार मोठा झाल्याने - वाढल्याने त्याला राजवाडा थोकडा - अपुरा पडू लागला जणूं उत्साहाचा पूर चोहोंकडे वाहू लागला ॥ ८ ॥ सर्व देवशिरोमणीदेवाने - रामाने जेथे अवतार घेतला त्या दशरथ भवनाची शोभा पूर्ण वर्णू शकेल असा कवी कोण आहे बरे  ॥ दो० २९७ ॥
घेति भूप भरता बोलावुनि  हय गज सजवा स्यंदन जाउनि ॥
 बंधु-देहिं पुलकावलि जाडी ॥
भरत दरोगे आणवि सगळे  सांगत, उठुनि मुदित धावले ॥
जीन रचुनि रुचि तुरगां साजति  वर्ण-वर्ण वर वाजि विराजति ॥
सुभग सकल अति चंचल चरणीं  लोहिं लाल पडति किं पद धरणीं ॥
नाना जाति न येति वदाया  जिंकुनि पवन किं बघति उडाया ॥
सब शोकिन वर झाले स्वार  भरत सदृशवय राजकुमार ॥
 करिं शरचाप तूण कटिं भारी ॥
दो० :- शोकिन निवडक सुबक ते शूर सुजाण नवीन ॥
प्रतिस्वार पदचरयुगल जे असिकला-प्रवीण ॥ २९८ ॥
(मग) दशरथ राजांनी भरतास बोलावून सांगितले की, जाऊन घोडे, हत्ती, रथ, सजवा ॥ १ ॥ रघुवीराच्या वर्‍हाडात त्वरेने चला. (हे ऐकताच) त्या भावांच्या देहावर दाट रोमांच उभे राहीले ॥ २ ॥ भरताने जाऊन (त्या त्या खात्यांचे) सर्व दरोगे अधिकारी (व्यक्ति) बोलावून आणविले, आज्ञा देताच ते सर्व आनंदाने उठून धावत निघाले ॥ ३ ॥ त्यांनी तुरंगांवर यथा रुचि सुंदर जीन घालून त्यांना शृंगारले व विविध वर्णाचे श्रेष्ठ घोडे शोभू लागले ॥ ४ ॥ हे सर्व घोडे अति सुभग व गतीमान चालीचे आहेत; इतके की लाल झालेल्या लोखंडावर पाय पडावेत तसे यांचे पाय जमिनीवर पडत आहेत ॥ ५ ॥ यात इतक्या विविध जाती आहेत की त्या सांगता येणे शक्य नाही, पवनाला जिंकूनच जणू उडू पाहत आहेत ॥ ६ ॥ भरत व समवयस्क शोकिन राजकुमार त्यावर स्वार झाले आहेत ॥ ७ ॥ हे सगळे सुंदर व सगळी भूषणे घातलेले असून हातात मोठ मोठी धनुष्ये व कमरेला मोठ मोठे भाते बांधलेले (कसलेले) असे आहेत. ॥ ८ ॥ भरताबरोबर सर्व राजकुमार शोकिन, निवडक व रुपाने सुबक असून किशोर वयाचे असून शूर व सुजाण आहेत आणि प्रत्येक घोडे स्वाराबरोबर तलवार बहाद्दूर असलेले दोन - दोन पायदळ स्वार आहेत ॥ दो० २९८ ॥
 निघुनि पुरी बाहेर थांबले ॥
फिरविति चतुर तुरग गतिं नाना  हर्षति ऐकुनि पणव-निशाणां ॥
रथां सारथी विचित्र साजति  ध्वज पताक मणिभूषण लावति ॥
चमर चारु, किंकिणि रव करती
श्यामकर्ण हय होते अगणित  सारथि ते त्या रथांस जोडित ॥
सुंदर सकल अलंकृत शोभति  त्यास विलोकुनि मुनि-मन मोहति ॥
स्थलीं तसे जे जलीं चालती  अति वेगानें टाप न बुडती ॥
अस्त्र शस्त्र सब साज सजविले  सारथिनीं मग रथी जमविले ॥
दो० :- जमुं लागे बस-बसुनि रथिं पुरि-बाहेर वरात ॥
होति शकुन सुंदर तयां जे ज्या कार्या जात ॥ २९९ ॥
ते सर्व राजकुमार वीर वेषात सुशोभित झालेले रणधीर वीर निघून नगराच्या बाहेर जाऊन थांबले . ॥ १ ॥ तेथे ते चतुर वीर आपापल्या चपळ तुरंगांना विविध गतींनी फिरवूं लागले. ढोल नगार्‍याचा आवाज ऐकून उत्साह वाढला ॥ २ ॥ (इकडे) सारथ्यांनी ध्वजा, पताका, रत्ने भूषणे इत्यादि रथांना लावून ते उत्तम प्रकारे सुंदर सजविले ॥ ३ ॥ चवर्‍या (वार्‍याने) झुलताहेत, व घंटिका-घागर्‍यांचा मधुर कोमल ध्वनी निघत आहे, असे हे रथ जणू सूर्याच्या रथाच्या शोभेचा अपहार करीत आहेत. ॥ ४ ॥ (अश्वमेध यज्ञांत लागणारे) श्यामकर्ण घोडे अगणित होते ते सारथ्यांनी त्या रथांना जुंपले ॥ ५ ॥ (ते सर्व श्यामकर्ण) सुंदर असून सकल अलंकारांनी सजविल्यामुळे विशेषच शोभायमान झाले, त्यांना पाहून मुनींची मने सुद्धा मोहित होऊ लागली. ॥ ६ ॥ ते जसे जमिनीवर चालतात तसे पाण्यावरही चालतात व अतिवेग असल्यामुळे त्यांच्या टापाही पाण्यात बुडत नाहीत ॥ ७ ॥ अशी अस्त्रादी सर्व सामग्री सजवून सारथींनी रथींना बोलावून घेतले ॥ ८ ॥ आपापल्या रथात क्रमश: बसून नगराच्या बाहेर वरातीची मिरवणूकीची जुळणी सुरु झाली जे ज्या कार्यासाठी निघाले, त्यांना त्यांना तसे सुंदर शकुन होऊ लागले ॥ दो० २९९ ॥
 वदलें न जाइ न अशा सजवती ॥
जाति मत्त गज घंटा राजति  श्रावण-घन-राजी सुभगा अति ॥
दुसर्‍या नाना विपुल सुवाहनिं  शिबिकां सुभग सुयानिं सुखासनिं ॥
बसुनी निघती विप्रवृंद वर  श्रुति छंद चि जणुं सर्व वर्ष्मधर ॥
मागध सूत बंदि गुणगायक  वाहनिं निघति जसें ज्यां लायक ॥
खेचर उंट बैल बहु जाती  लादित अगणित पदार्थिं जाती ॥
गडी वाहती कोटि कावडी  वस्तु वदूं किति विविध परवडी ॥
सेवक सगळे समुदायानें निघति समाजांसह थाटानें ॥
दो० :- हर्ष परम सकलां मनीं पूरित पुलक शरीर ॥
कधिं पाहूं डोळें भरून राम नि लक्ष्मण वीर ॥ ३०० ॥
सुंदर हत्तींवर सुंदर अंबार्‍या अशा सजविल्या गेल्या की काही सांगता येत नाही ॥ १ ॥ घंटांनी सुशोभित असे मत्त हत्ती चालू लागले (तेव्हा असे वाटले की) जणूं अत्यंत सुंदर अशा श्रावणातील मेघांच्या रांगाच चालल्या आहेत. ॥ २ ॥ दुसर्‍या पुष्कळ व अनेक प्रकारच्या सुंदर वाहनात मेणे, सुंदर डोल्या व पालख्या इत्यादीत ॥ ३ ॥ बसून विप्रश्रेष्ठांचे समुदाय चालले (तेव्हा वाटले की) सर्व वेद व उपनिषदेच शरीरे धारण करुन जात आहेत. ॥ ४ ॥ मागध, सूत बंदी व गुणगायक आपापल्या योग्यतेनुसार योग्य वाहनावर बसून निघाले ॥ ५ ॥ अगणित पदार्थांनी लादलेली विविध जातीची खेचरे, विविध प्रकारचे उंट व नाना जातींचे बैल चालू लागले ॥ ६ ॥ गडी अगणित कावड्या घेऊन निघाले (एकेका) कावडीत विविध प्रकारचे किती पदार्थ भरले आहेत हे किती वर्णन करून सांगावे बरे  ॥ ७ ॥ सगळे सेवक आपापल्या पत्‍न्यांसह समूहा - समूहाने थाटाने निघाले आहेत. ॥ ८॥ सर्वांच्या मनात परम हर्ष झाला असून, सर्वांचे देह रोमांचांनी फुलले आहेत व राम - लक्ष्मण या दोघा वीरांना कधी एकदा डोळे भरुन पाहूं (अशी सर्वांनाच उत्कंठा लागली आहे) ॥ दो० ३०० ॥
गज घंटा भीषण घण्‌घणती  रथ रव चहुँ दिशिं अश्व हेषती ॥
भेरि घनां निंदित घड्‌घडती  निज परशब्द न कानीं पडती ॥
गर्दी भारी द्वारिं नृपाचे  फेकत पीठचि पाषाणाचें ॥
नारि चढुन गच्च्यांवर पाहति  घेउनि पात्रीं मंगल आरति ॥
 अति आनंद किं, वदला जाय न ॥
स्यंदन युग तव सुमंत्र साजी  जोडी रविहयनिंदक वाजी ॥
ते रथ रुचिर नृपाप्रति आणी  वानुं शके ना त्यानां वाणी ॥
राज-साज रथिं एका साजे  तेजःपुंज दुजा विभ्राजे ॥
दो० :- वसिष्ठांस रथिं रुचिर त्या चढविति मुदित नरेश ॥
स्वयें बसति रथिं चिंतुनी हर गुरु गौरि गणेश ॥ ३०१ ॥
हत्तींच्या घंटा घोर (मोठमोठ्याने) घणघणाट करीत आहेत, रथांचा खडखडाट व घोड्यांचे खिंकाळणे चोहोकडे चालू आहे ॥ १ ॥ मेघांना लाजवित डंक्यांचा घडघडाट चालू आहे व त्यामुळे आपला किंवा दुसर्‍याचा शब्द कानी येत नाही ॥ २ ॥ राजद्वाराजवळ तर इतकी भारी गर्दी झाली आहे की, (तेथे) दगड फेकला तर त्याचे पीठ होऊन जाईल ॥ ३ ॥ स्त्रिया गच्यांवर चढून तबकात मंगल - आरती घेऊन बघत आहेत. ॥ ४ ॥ आणि त्या मनोहर मंगल गीते गात आहेत. आनंद तर इतका अत्यंत आहे की वर्णन करणे अशक्य  ॥ ५ ॥ दोन रथ सुमंतांनी सजविले व सूर्याच्या घोड्यांना लाजविणारे घोडे त्यास जोडले ॥ ६ ॥ ते दोन रुचिर रथ (त्याने) राजाजवळ आणले त्यांचे वर्णन शारदेलाही करता येणार नाही. ॥ ७ ॥ एका रथांत राजांची सर्व सामग्री सजविली असून दुसरा रथ तेज:पुंज व विशेष शोभायमान आहे ॥ ८ ॥ त्या सुंदर रथात राजाने आनंदाने वसिष्ठांस चढविले व आपणही शंकर, गुरु गौरी व गणेश यांचे स्मरण करुन त्याच रथावर आरुढ झाले. ॥ दो० ३०१ ॥
सह वसिष्ठ शोभति नृप तैसे  सुर-गुरु-संगिं पुरंदर जैसे ॥
करुनि वेद-कुल विधींस राजा  सज्ज सर्वपरिं बघुनि समाजा ॥
स्मरुनि राम गुरु-आज्ञा घेउनि  निघति महीपति शंख वाजवुनि ॥
विबुध वरात विलोकुनि हर्षति  सुमन सुमंगल-दायक वर्षति ॥
अति कोलाहल हय गज गाजति  व्योमिं वरातीं वाद्यें वाजति ॥
 वाजति सणया सु-रागदारीं ॥
घंटी-घंटा ध्वनि न वर्णवे  सेवक करती खेळ नव नवे ॥
करिति विदूषक कौतुक नाना  हास्य-कुशल जे पटु कल गानां ॥
दो० :- तुरग नाचविति कुमरवर मृदंगादि अनुकूल ॥
नागर नट निरखिति चकित तालसमेंत न भूल ॥ ३०२ ॥
बृहस्पतींसह इंद्र शोभावा तसे वसिष्ठांसह राजा दशरथ शोभत आहे. ॥ १ ॥ वेदविधी व कुलरिवाजाप्रमाणे जो विधी करावयाचा तो करुन व (आपल्या बरोबर येणार्‍या) समाजाची सर्वप्रकारे सज्जता झाली आहे हे पाहून ॥ २ ॥ रामाचे स्मरण करून व गुरुजींची आज्ञा घेऊन, शंख वाजवून महीपतींनी प्रयाणास प्रारंभ केला ॥ ३ ॥ ती मिरवणूक पाहून देवांना हर्ष झाला व त्यांनी अतिमंगल अशी पुष्पवृष्टी केली ॥ ४ ॥ (तेव्हा) अत्यंत गोंगाट, गलबला सुरु झाला घोडे, हत्ती गर्जू लागले आणि आकाशात व मिरवणूकीत (वरातीत) वाद्ये वाजू लागली. ॥ ५ ॥ अप्सरा व अयोध्येतील स्त्रिया मंगलगान करीत आहेत व सनया वगैरे कोमल वाद्ये उत्तम रागदारीत वाजत आहेत ॥ ६ ॥ छोट्या - मोठ्या घंटाचा ध्वनी वर्णनातीत आहे सेवक (पैलवान) अनेक प्रकारचे कसरतीचे नव - नवे खेळ करीत आहेत. ॥ ७ ॥ विदूषक नाना प्रकारचे कौतुक करीत असून ते हास्यरस निर्माण करण्यात कुशल व सुंदर गायनात निपुण आहेत ॥ ८ ॥ सुंदर राजकुमार मृदंगादिकांच्या वादनानुसार आपापल्या तुरंगाना नाचवित आहेत व त्यांचे ताल - सम वगैरे मुळीच चुकत नाहीत हे निरखून चतुर नट सुद्धा आश्चर्यचकित होत आहेत. ॥ दो० ३०२ ॥
सज्ज वरात वदलि ना जाई  होति शकुन सुंदर शुभदाई ॥
चारा चास वाम दिशिं घेई  मंगल सकल किं सांगुन देई ॥
उजवा काक सुशेतीं दिसला  सकलां नकुल विलोकत बसला ॥
त्रिविध पवन अनुकूल वहतसे  सुस्त्री शिशुसह सघट येतसे ॥
भालु वळुनि दे दर्शन राजी  सुरभी सन्मुख वत्सा पाजी ॥
वळुनि उजवि मृगमाला आली  मंगल-गण जणुं दाविति झाली ॥
क्षेम विशेषहि वदे क्षेमकरि  दिसली श्यामा वाम सुरतरुवरि ॥
कुणि दधि मीनां सन्मुख आणी  विज्ञ विप्रयुग पुस्तकपाणी ॥
दो० :- मंगलमय कल्याणमय अभिमत फळ जे देत ॥
शकुन सत्य होण्या जणूं सर्व एकदां येत ॥ ३०३ ॥
ही वरात इतकी सुंदर सजली आहे की वर्णन करता येत नाही सुंदर शुभ - दायक शकुन (सर्वांना) होऊ लागले ॥ १ ॥ चासपक्षी डाव्या बाजूस आपले भक्ष्य खात आहे व जणू सांगत आहे की सर्व प्रकारचे मंगल होणार ॥ २ ॥ उत्तम शेतात उजव्या बाजूस कावळे दिसले व मुंगुस आपल्याकडे पुन:पुन्हा वळून बघत आहे असे सर्वांना दिसले ॥ ३ ॥ शीत, मंद व सुगंधित वारा अनुकूल वाहू लागला डोक्यावर पाण्याची घागर व कमरेला बालक घेतलेली सौभाग्यवती स्त्री समोरुन येताना दिसली ॥ ४ ॥ भालू (कोल्हाची मादी) वळून खुषीने दर्शन देत आहे व धेनू वत्साला समोरच पाजीत आहे ॥ ५ ॥ हरीणाचा कळप डावीकडून वळून उजवा आला व जणूं सर्व मंगल गणांचे दर्शन देता झाला ॥ ६ ॥ लाल घार (क्षेमकरी) विशेष सांगत आहे आणि शुभ वृक्षावर डाव्या बाजूस श्यामा - कोकिळा दिसली ॥ ७ ॥ कोणी दही व मासे समोरुन घेऊन आला व दोन विद्वान ब्राम्हण हातात पुस्तक असलेले येताना दिसले ॥ ८ ॥ जे शकुन मंगलमय, कल्याणमय व इच्छिलेले फळ देतात ते सगळे शकुन जणूं सत्य ठरण्यासाठी एकाच वेळी आले असे दिसले ॥ दो० ३०३ ॥
त्या सब शकुन सुगम मंगलकर  ज्याचा ब्रह्म सगुण, सुत सुंदर ॥
राम सदृशवर वधू सिताही  दशरथ जनक पूत हे व्याही ॥
ऐकुनि असें शकुन-गण नाचे  अतां विरंचि अह्मां करि साचे ॥
करि वरात यापरीं प्रयाणा  हय गज गाजति हणिति निशाणां ॥
 जनक बांधविति सरिता-सेतु ॥
मधें मधें वर वास विरचिले  सुर-पुर-सदृश संपदें खचिलें ॥
अशन शयन सुंदर वर वसनें  पावति सकल रुचे जें स्वमनें ॥
नव नव सुख अभिमत अवतरलें  सकल वर्‍हाडी मंदिर भुलले ॥
दो० :- जाणून येत वर्‍हाड वर वाद्य घोष ऐकून ॥
स्वागति आणूं जाति हय गजरथ आदि सजून ॥ ३०४ ॥
सगुण ब्रह्मच ज्यांचा पुत्र आहे त्यांना मंगलकारक सर्व शकुन एकच वेळी होणे यात नवल ते काय  ॥ १ ॥ रामासारखा वर व सीतेसारखी वधू आणि दशरथ जनकासारखे पुनीत व्याही आहेत ॥ २ ॥ हे ऐकून शकुंनांचा समुदाय आनंदाने नाचू लागला की आता विरंचीने आंम्हाला सत्य ठरविले ॥ ३ ॥ याप्रमाणे वरातीने प्रयाण केले (तेव्हा) घोडे, हत्ती गर्जू लागले व डंके पिटले गेले ॥ ४ ॥ सूर्यवंशाचे ध्वज दशरथ महाराज येत आहेत असे जाणून जनक राजाने सरितांवर तात्पुरते पूल बांधविले ॥ ५ ॥ मधे - मधे वस्ती करण्यासाठी चांगली निवासस्थाने तयार करविली आणि ती (इंद्रपुरी-इंद्राची राजधानी) अमरावती सारख्या संपदेने अगदी खचून - भरुन ठेवली ॥ ६ ॥ खाण्याचे व भोजनादिकांचे उत्तम पदार्थ गाद्या वगैरे झोपण्यासाठी उत्तम साधने व सुंदर वस्त्रे वगैरे सर्व गोष्टी सर्व वर्‍हाडांना आपापल्या मनाच्या आवडीप्रमाणे मिळाल्या ॥ ७ ॥ आपणास इष्ट वाटणारे सुख रोज नवनवे अवतरलेले पाहून सर्व वर्‍हाडी मंदिर (हृदयातील राम-मंदिर) भुलून गेले ॥ ८ ॥ श्रेष्ठ वर्‍हाड येत आहे असे जाणून वाद्यांचा घोष ऐकून स्वागती (स्वागत करण्यास जाणारी मंडळी) हत्ती, घोडे, रथ, पायदळ वगैरे सजवून वर्‍हाडास घेऊन येण्यासाठी निघाली. ॥ दो० ३०४ ॥


कॉमनवेल्थ गेम्स Archives - Maha Sports

१००% निकाल- राष्ट्रकुलला गेलेल्या १२ पैकी १२ कुस्तीपटूंनी केले भारताचे नाव रोशन
संपुर्ण यादी- भारताच्या या खेळाडूंनी मिळवली २०१८ च्या राष्ट्रकुल…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: टेबल टेनिसमध्ये पुरूष एकेरीत भारताला कांस्य…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: बॅडमिंटन पुरुष दुहेरीत भारताला एेतिहासिक पदक
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: जोश्ना चिनप्पा आणि दिपिका पल्लिकलला स्क्वॅशचे…
Uncategorized अन्य खेळ इतर बातम्या कबड्डी कुस्ती क्रिकेट टेनिस
राष्ट्रकुल स्पर्धा२०१८ : टेबल टेनिसमध्ये मिश्र दुहेरीत भारताला कांस्यपदक
 ऑस्ट्रेलियात सुरु असलेल्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत आज टेबल टेनिसमध्ये मिश्र दुहेरीत भारताला कांस्यपदक…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: जागतिक क्रमवारीत अव्वल स्थानी असणाऱ्या किदांबी श्रीकांतला…
 ऑस्ट्रेलीयात सुरु असलेल्या २१ व्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारताचा स्टार बॅडमिंटनपटू किदांबी श्रीकांतने…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: सिंधूवर मात करत सायनाची सुवर्ण पदकाला गवसणी
गोल्ड कोस्ट| २१व्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारतीय बॅडमिंटनपटू चांगलेच चमकले आहेत. आज सगळ्यांनाच उत्सुकता असलेला सायना…
राष्ट्रकुल स्पर्धाे 2018: टेबल टेनिसमध्ये पुरूष दुहेरीत भारताला दोन पदके
गोल्ड कोस्ट| ऑस्ट्रेलियात सुरू असलेल्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत टेबल टेनिसमध्ये पुरूष दुहेरीत भारताच्या अचंता शरथ आणि…
राष्ट्रकुल स्पर्धाे 2018 : भारताला बाॅक्सिंगमध्ये तिसरे सुवर्णपदक
गोल्ड कोस्ट | आॅस्ट्रेलियामध्ये सुरु असलेल्या 21व्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारतीय बाॅक्सरनी आजचा दिवस गाजवला आहे. …
राष्ट्रकुल स्पर्धा 2018: भारताला स्क्वॅशमध्ये पहिले पदक
गोल्ड कोस्ट| २१ व्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत दिपिका पल्लिकल आणि सौरव घोसल या जोडीने स्क्वॅशच्या मिश्र दुहेरीत भारतासाठी…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: अमित पंघालला बाॅक्सिंगमध्ये रौप्यपदक
गोल्ड कोस्ट | आॅस्ट्रेलियामध्ये सुरु असलेल्या 21व्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारतीय बाॅक्सरनी आजचा दिवस गाजवला आहे. …
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: मनिका बात्राला टेबल टेनिसचे ऐतिहासिक सुवर्णपदक
 २१ व्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत टेबल टेनिसमध्ये भारताला तिसरे सुवर्णपदक तर एकूण चौथे पदक मिळाले आहे. आज…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: 23 वर्षीय विनेश फोगटची सुवर्णपदकाला गवसणी
गोल्ड कोस्ट | आॅस्ट्रेलियामध्ये सुरु असलेल्या 21व्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत आज 10व्या दिवशी विनेश फोगटने महिलांच्या…
कुस्तीमध्ये सुमित मलिकला सुवर्ण तर साक्षी मलिकला कांस्यपदक
गोल्ड कोस्ट| ऑस्ट्रेलियामध्ये सुरू असलेल्या 21व्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत आज भारतीय कुस्तीपटू सुमित मलिकने 125 किलो…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: बॅडमिंटनमध्ये महिला दुहेरीत भारताला कांस्यपदक
 ऑस्ट्रेलियात सुरु असलेल्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारताला आज बॅडमिंटनमध्ये महिला दुहेरीत कांस्यपदक मिळाले…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: नेमबाज संजीव राजपूतला सुवर्णपदक
 २१ व्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारताचा नेमबाज संजीव राजपूतने आज सुवर्णपदकाला गवसणी घातली आहे. त्याने ५०…
बाॅक्सिंगमध्ये गौरव सोलंकीला सुवर्णपदक तर मनीष कौशीकला रौप्यपदक
गोल्ड कोस्ट | आॅस्ट्रेलियामध्ये सुरु असलेल्या 21व्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारतीय बाॅक्सरनी आजचा दिवस गाजवला.…
कधी होणार आहे सायना-सिंधूची ड्रिम फायनल
गोल्ड कोस्ट | राष्ट्रकूल क्रीडा स्पर्धेत भारताचा बडमिंटनमधील धडाका सुरूच आहे. किदांबी श्रीकांत पुरुष एकेरीत, सायना…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: खासदार मेरी कोमचा ‘सुवर्ण’ पंच
गोल्ड कोस्ट| भारताची सुपरमॉम, राज्यसभा खासदार आणि स्टार बॉक्सर एमसी मेरी कोमने ऑस्ट्रेलियात सुरू असलेल्या…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: नीरज चोप्राची भालाफेकमध्ये सुवर्णमय कामगिरी
 ऑस्ट्रेलियात सुरु असलेल्या २१ व्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत नीरज चोप्राने भारताला २१ वे सुवर्णपदक मिळवून…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: भारतीय कुस्तीपटूंनी आज मिळवली चार पदके
 भारताच्या कुस्तीपटूंनी ऑस्ट्रेलियात चालू असलेल्या २१ व्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत आजचा दिवस गाजवला आहे. आज…
राष्ट्रकुल क्रिडा स्पर्धेत महिला दुहेरी टेबल टेनिसमध्ये भारताला रौप्य पदक
गोल्ड कोस्ट | ऑस्ट्रेलियामध्ये सुरू असलेल्या 21व्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारताला टेबल टेनिसमध्ये तिसरे पदक मिळाले…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१५: भारताला बॉक्सिंगमध्ये तीन पदके
गोल्ड कोस्ट | ऑस्ट्रेलियात सुरु असलेल्या २१ व्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारताला आज बॉक्सिंगमध्ये तीन कांस्यपदके मिळाली…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: हॉकीत भारतीय पुरुष संघाची हाराकिरी
२१ व्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारताच्या पुरुष हॉकी संघाला आज उपांत्य सामन्यात पराभवाला सामोरे जावे लागले आहे. त्यांना…
बजंरग पुनियाची नावाप्रमाणेच कामगिरी, ६५ किलो फ्रीस्टाईल प्रकारात सुवर्णपदक
 कुस्तीपटू राहूल आवारे, सुशील कूमार पाठोपाठ भारताला राष्ट्रकूल स्पर्धेत कुस्तीतून तिसरे सुवर्णपदक…
वय- १५ वर्ष, कामगिरी- राष्ट्रकुल स्पर्धेत सुवर्णपदक, नाव- अनिश भनवाला
 १५ वर्षीय अनिश भनवालाने २१व्या राष्ट्रकूल क्रीडा स्पर्धेत भारताला सुवर्णपदक मिळवून दिले आहे. त्याने…
महाराष्ट्र कन्या तेजस्विनी सावंतला राष्ट्रकुल स्पर्धेत सुवर्णपदक, दोन दिवसांत…
गोल्ड कोस्ट |ऑस्ट्रेलियात चालू असलेल्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारताला आज शुटींगमध्ये कोल्हापूरच्या तेजस्विनी सावंतने…
क्रिकेटपटू मिचेल स्टार्कच्या भावाला राष्ट्रकूल स्पर्धेत सुवर्णपदक
गोल्ड कोस्ट | आॅस्ट्रेलि्याचा वेगवान गोलंदाज मिचेल स्टार्कच्या भावाला राष्ट्रकूल क्रीडा स्पर्धेत सुवर्णपदक जिंकले…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: सुशील कुमारची सुवर्णमय कामगिरी
ऑस्ट्रेलियात सुरु असलेल्या २१ व्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारताचा स्टार कुस्तीपटू सुशील कुमारने आज सुवर्णपदक जिंकून…
१०० वर्षांत प्रथमच भारतीय बॅडमिंटनपटू जागतिक क्रमवारीत अव्वल, किदांबी श्रीकांतचा…
मुंबई | भारतासाठी आजचा दिवस खास ठरत आहे. राष्ट्रकूल स्पर्धेतील चार पदकांनंतर आता बॅडमिंटनमध्ये किदांबी श्रीकांत…
राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेत बबिता फोगाटने पटकावले रौप्यपदक
गोल्ड कोस्ट | भारतीय मल्लांनी येथे सुरू असलेल्या राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेत पदकांचा सपाटा सुरू केला आहे. त्यात…
महाराष्ट्राच्या राहूल आवारेचा आॅस्ट्रेलियात डंका, कुस्तीत भारताला दिले सुवर्णपदक
गोल्ड कोस्ट | आज सकाळच्या सत्रात भारताचे पदक पक्के करणाऱ्या राहूल आवारेने जबरदस्त कामगिरी करताना पदक पक्के केले…
कोल्हापूरची कन्या तेजस्विनी सावंतला राष्ट्रकुल स्पर्धेत रौप्यपदक
गोल्ड कोस्ट |ऑस्ट्रेलियात चालू असलेल्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारताला आज शुटींगमध्ये कोल्हापूरच्या तेजस्विनी सावंतने…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: भारताच्या नेमबाजांचा पदकांचा धडाका सुरु; अंकुर मित्तलने…
ऑस्ट्रेलियात चालू असलेल्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारताला आजच्या दिवसात नेमबाजीमधील दुसरे पदक मिळाले आहे. आज भारताचा…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: श्रेयसी सिंगचा ‘सोनेरी’ नेम, भारताच्या…
२१ व्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारतीय महिला नेमबाजांनी आपले वर्चस्व कायम ठेवले आहे. आज भारताच्या श्रेयसी सिंगने…
ओम मिथरवाल राष्ट्रकुलमध्ये दुसरे पदक, भारत एकूण २२ पदकांसह तिसऱ्या स्थानावर
राष्ट्रकुल स्पर्धेत आज सातव्या दिवशी भारताला शुटींगमध्येही कांस्यपदक मिळवले आहे. ओम मिथरवालने ५० मीटर पिस्तोल…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: दक्षिण आफ्रिकेला पराभूत करत भारतीय महिला हॉकी संघ उपांत्य…
ऑस्ट्रेलियात सुरु असलेल्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारताच्या महिला हॉकी संघाने चांगली कामगिरी करत उपांत्य फेरीतील स्थान…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: हिना सिद्धूचा सुवर्णवेध
ऑस्ट्रेलियात चालू असलेल्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत आज नेमबाज हिना सिद्धूने सुवर्णवेधी कामगिरी केली आहे. तिने २५ मी एअर…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: ‘चक दे इंडिया’, मलेशियावर मात करत भारत उपांत्य फेरीत
गोल्ड कोस्ट | राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेत भारताच्या हॉकी संघाने उपांत्य फेरीत धडक मारली आहे. भारताने मलेशियाला २-१ने…
पतवंड खेळवायच्या वयात (८०) त्यांनी केले राष्ट्रकूल स्पर्धेत पदार्पण
 २१ वी राष्ट्रकुल स्पर्धा भारतीय खेळाडूंसाठी जेवढी खास ठरत आहे तेवढीच ती यात होणाऱ्या विक्रमांमुळेही…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: भारताला बॅडमिंटनचं पहिलं सुवर्णपदक; साईना, श्रीकांतचे…
ऑस्ट्रेलियात चालू असलेल्या राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारताच्या मिश्र बॅडमिंटन संघाने भारताला आजच्या दिवसातले चौथे…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: सुवर्ण दिवस, भारताचा पदकांचा धडाका सुरूच
ऑस्ट्रेलियात चालू असलेल्या गोल्ड कोस्ट राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारतीय खेळाडूंनी पदकांची लयलूट कायम ठेवली आहे. आज भारतीय…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: नेमबाजीमध्ये भारतीय महिलांचे वर्चस्व
ऑस्ट्रेलियात चालू असलेल्या गोल्ड कोस्ट राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारतीय महिला नेमबाजांनी चौथ्या दिवसाप्रमाणेच आजही…
मॉडेलिंग, शिक्षणाला टाटा-बाय बाय करत तिने राष्ट्रकुल स्पर्धेत जिंकले सुवर्णपदक
 २१व्या राष्ट्रकूल स्पर्धेत भारतीय महिला संघाने टेबल टेनिसमध्ये सुवर्ण पदकाची कमाई केली. ही कामगिरी…
राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेत सांघिक टेबल टेनिसमध्ये भारताच्या महिलांची सुवर्ण…
पाचव्या दिवशी आज सकाळच्या सत्रात भारताने १ सुवर्ण, १ रौप्य आणि १ कांस्यपदकाची कमाई केली आहे. भारताला १ सुवर्ण…
राष्ट्रकुल विक्रमासह जीतू रायचा सुवर्णवेध, भारताला ८वे सुवर्णपदक
राष्ट्रकुल स्पर्धेत आज पाचव्या दिवशी भारताला टेबलटेनीस पाठोपाठ आता शुटींगमध्येही सुवर्णपदक मिळवले आहे. जीतू…
राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारताचा वेटलिफ्टिंगमध्ये धडाका सुरूच, प्रदिप सिंगचे रौप्यपदक
राष्ट्रकुल स्पर्धेत आज पाचव्या दिवशी भारताला वेटलिफ्टिंगमध्ये रौप्यपदक मिळाले. प्रदिप सिंगने १०५ वजनी गटात ३५२ किलो…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: भारताच्या महिला खेळाडूंनी गाजवला चौथा दिवस
ऑस्ट्रेलियात सुरु असलेल्या गोल्ड कोस्ट राष्ट्रकुल स्पर्धेत चौथ्या दिवशी भारताच्या खेळाडूंनी पदकांची लयलूट केली आहे.…
मिराबाई चानूच्या कानातील रींगचा काय आहे इतिहास
मिराबाई चानूने भारतीयांच्या हृद्यात एक विशेष स्थान बनवले आहे. तिने राष्ट्रकुल 2018 च्या स्पर्धेत वेटलिफ्टींगमध्ये…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: भारताला दिवसातले दुसरे तर एकूण चौथे सुवर्णपदक, वेंकट…
राष्ट्रकुल स्पर्धेत आज भारताला आजच्या दिवसातले दुसरे तर एकूण चौथे सुवर्ण पदक मिळाले. वेंकट राहुल रगालाने…
राष्ट्रकुल २०१८: भारत-पाकिस्तान हाॅकी सामना बरोबरीत
गोल्ड कोस्ट | राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारत विरुद्ध पाकिस्तान हाॅकी सामन्यात भारतीय संघाला शेवटच्या ७ सेकंदात…
राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारताचा सुवर्ण पदकांचा धडाका सुरुच, सतिशकुमार शिवलिंगची चमकदार…
राष्ट्रकुल स्पर्धेत आज भारताला तिसरे सुवर्ण पदक मिळाले. सतिशकुमार शिवलिंगने वेटलिफ्टिंगमध्ये भारताला हे पदक मिळवून…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८: असे आहे तिसऱ्या दिवसाचे वेळापत्रक
ऑस्ट्रेलियात चालू असलेल्या गोल कोस्ट राष्ट्रकुल स्पर्धेत भारताने पहिल्या दोन दिवसात वेटलिफ्टिंगमध्ये चांगले यश…
राष्ट्रकुल स्पर्धा २०१८- वेटलिफ्टिंगमध्ये भारताचा धडाका सुरूच, चौथे पदकही जिंकले
गोल्ड कोस्ट | वेटलिफ्टर दीपक लाठेरने कांस्यपदक जिंकत भारताला वेटलिफ्टिंगमध्ये तिसरे तर एकूण चौथे पदक मिळवून…
जागतिक शालेय बॅडमिंटन स्पर्धेत भारत अ संघाची ब्राझीलवर मात
केवळ ७२ तासांत आयपीएल किंग सुरेश रैनाने तो विक्रम केला आपल्या नावे
आज या ११ खेळाडूंना देण्यात आले चेन्नईकडून संधी
IPL 2018: आज पुण्यात रंगणार चेन्नई विरूद्ध राजस्थान सामना
जागतिक शालेय बॅडमिंटन स्पर्धेत भारत अ संघाची ब्राझीलवर…
केवळ ७२ तासांत आयपीएल किंग सुरेश रैनाने तो विक्रम केला…
आज या ११ खेळाडूंना देण्यात आले चेन्नईकडून संधी


श्रीरामचरितमानस (मराठी अनुवाद) बालकाण्ड - अध्याय ३६ वा

अध्याय १ ते १०
अध्याय ११ ते २०
अध्याय २१ ते ३०
अध्याय ३१ ते ३७
अध्याय १ ते १०
अध्याय ११ ते २०
अध्याय २१ ते २९
अध्याय १ ते १०
अध्याय ११ ते १६
॥ श्रीसीतारामचंद्राभ्यां नमः ॥
करति आरती पुनः पुन्हां ही  प्रेमा प्रमोद वदवत नाहीं ॥
भूषण मणि पट नाना जाती  ओवाळति विविधा नहिं गणती ॥
वधूं सहित निरखुन् सूत चारी  परमानन्द मग्न नृप-नारी ॥
 मुदित, सफल जगिं जीवनगणती ॥
सखि सीतामुख घडिघडि पाहुनि  गान करिति निज पुण्यावानुनि ॥
क्षणा क्षणा सुर सुमन वर्षती  गाति नाचती भेट अर्पती ॥
बघुनि मनोहर जोडे चारी  शोधि शारदा उपमागारीं ॥
देतां ये ना अति लघु लागत  टकमक राही प्रेमें पाहत ॥
दो० :- निगम-नीति कुलरीतिं कृत अर्घ्य पायघडि देत ॥
ओवाळुनि सह वधूं सुत भवनीं घेउनि येत ॥ ३४९ ॥
( माता ) पुन:पुन्हा आरती ओवाळूं लागल्या कारण प्रेम व प्रमोद इतका वाढला आहे की त्याचे वर्णन करणे शक्य नाही ॥ १ ॥ भुषणे, रत्ने, वस्त्रे इत्यादी नाना जातीचे विविध अगणित पदार्थ ओवाळून टाकित आहेत ॥ २ ॥ व चारी पुत्रांना त्यांच्या वधूसहित निरखून पाहून सर्व राण्या परमानंदात मग्न झाल्या आहेत ॥ ३ ॥ सीता व राम यांच्या रुपाकडे पाहून पुन:पुन्हा मुदित होत आहेत व जगातील आपले जीवन सफल झाले असे त्यास वाटत आहे ॥ ४ ॥ ( राण्यांच्या ) सखी वारंवार सीतेचे मुख पाहून आपल्या पुण्याची थोरवी वाखाणीत - गान करीत आहेत ॥ ५ ॥ देव क्षणाक्षणाला फुलांचा वर्षाव करुन नृत्य व गान करीत आपली भेट अर्पण करीत आहेत ॥ ६ ॥ चारी मनोहर जोडपी पाहून शारदेने उपमांच्या आगारात उपमा शोधल्या ॥ ७ ॥ पण एकही उपमा देता येईना कारण त्या अतिक्षुद्र वाटल्या तेव्हा आश्चर्य प्रेमाने पाहातच राहीली ( त्यांच्याकडे ) ॥ ८ ॥ औक्षणादी करुन वेदविधी व कुलरीती केल्या आणि पायघड्या व अर्घ्य घालीत सर्व माता वधूंसहित पुत्रांना राजवाड्यात घेऊन गेल्या ॥ दो० ३४९ ॥
चार सहज सुंदर सिंहासन  जणूं मनोजें निर्मित आपण ॥
बसवुनि कुमरि कुमारां त्यांवर  प्रक्षालित पद पावन सादर ॥
धूप दीप नैवेद्य वेद-विधिं  पूजित वर सवधू मंगलनिधि ॥
पुनः पुन्हां आरति ओवाळति  व्यजन चारु चामर शिरिं ढाळति ॥
वस्तु अमित ओवाळुन टाकति  मोद-मग्न माता सब शोभति ॥
परम तत्त्व जणुं पावे योगी  लभत अमृत जणुं संतत रोगी ॥
जन्मरंक जणुं परीस पावत  जणुं जन्मांध सुलोचन लाभत ॥
मूक वदनिं शारदें वसावें  जणूं शूर समरीं जय पावे ॥
दो० :- या सौख्या शत-कोटिपट मातांनां आनंद ॥
बंधू्सह परिणीत घरिं आले रघुकुलचंद ॥ रा ॥
लोकरीति जननी करिति वरवधु संकुचतात ॥
पाहुन मोद विनोद अति सस्मित राम मनांत ॥ ३५०म ॥
सहज सुंदर अशी चार सिंहासने मांडलेली असून ती जणू मदनाने आपल्या हातांनी बनविली आहेत ॥ १ ॥ त्यावर कुमारी व कुमारांना बसवून मातांनी त्याचे पावन पाय आदराने धुतले ॥ २ ॥ ( आणि ) देवविधी प्रमाणे मंगलनिधान वरांचे त्यांच्या वधूसह धूप, दीप, नैवद्य वगैरे उपचारांनी पूजन केले ॥ ३ ॥ पुन:पुन्हा आरत्या ओवाळल्या व त्यांच्या मस्तकांवर सुंदर पंखे व सुंदर चवर्‍या ढाळल्या ॥ ४ ॥ ( मग ) अगणित, अपार वस्तु त्यांच्यावरुन ओवाळून टाकल्या गेल्या व सर्व माता मग्न होऊन शोभू लागल्या ॥ ५ ॥ योग्याला जणू परम तत्वाचा लाभ व्हावा, संतत रोग्याला जणूं अमृत लाभावे ॥ ६ ॥ मुक्याच्या जिव्हेवर जणू शारदेने निवास करावा व जणूं शूराला युद्धात जय मिळावा ॥ ८ ॥ वरील सहाही जणांच्या सुखाच्या शतकोटीपट मातांना आनंद झाला कारण रघुकुलचंद्र बंधूसह विवाहित होऊन घरी आले ॥ दो० ३५० रा ॥ जननी लोकरीती रिवाज करु लागल्या तेव्हा वर व वधू यांना संकोच वाटू लागला. लोकरीतीतील थट्टा व विनोद यामुळे मातांना होणारा आनंद पाहून राम मनातल्या मनात स्मित करते झाले ॥ दो० ३५० म ॥
करिति सुविधिं सुर पितरपूजना  पुरतां सकलहि मनोवासना ॥
त्यां वंदुनि मागति वरदाना  बंधूं सहित राम-कल्याणा ॥
अंतर्हित सुर आशिस देती  मोदें माता पदरीं घेती ॥
नृप वर्‍हाडि बोलावुनि घेती  यान वसन मणि भूषण देती ॥
आज्ञा मिळे, ध्यात हृदिं रामा  मुदित जाति सब निज निजधामा ॥
 घरिं घरिं उत्सव-घोष चालले ॥
याचक जन जें जें ही मागति  प्रमुदित भूप देति तें त्यांप्रति ॥
सेवक सब वाजंत्री नाना  केले तुष्ट दान-सन्मानां ॥
दो० :- जोहारुनि आशीर्वचन देति गाति कीर्तीस ॥
तै गुरु भूसूर-युत गृहीं गमन करिति नृपतीश ॥ ३५१ ॥
मनातील सर्व इच्छा पूर्ण झाल्यामुळे मातांनी देव व पितर यांचे पूजन यथाविधि उत्तम प्रकारे केले ॥ १ ॥ त्या सर्वांना वंदन करुन भावासहित रामाचे कल्याण व्हावे हे वरदान मागितले ॥ २ ॥ देवांनी गुप्त राहून आशीर्वाद दिले व ते मातांनी आनंदाने पदरात घेतले ॥ ३ ॥ ( राजवाड्यात प्रवेश केल्यावर ) दशरथ राजांनी सर्व वर्‍हाड्यांना बोलावून घेतले व वाहने, वस्त्रे, भूषणे व रत्ने इत्यादि आहेर त्यांना दिले ॥ ४ ॥ आज्ञा मिळताच ते सर्व लोक रामाचे ध्यान करीत आनंदाने आपापल्या घरी गेले ॥ ५ ॥ ( त्यानंतर ) नगरातील स्त्रिया व पुरुष ( वरातीबरोबर राजवाड्यात आलेले ) त्या सर्वांना आहेर दिले. ( ती सर्व मंडळी घरोघरी परत गेली ) व त्यांनी आपापल्या घरी अभिनंदन उत्सव सुरु केले व तेथे घरोघरी वाद्ये वाजू लागली ॥ ६ ॥ याचकांनी जे जे काही मागीतले ते ते त्यास मोठ्या आनंदाने दशरथ राजांनी दिले ॥ ७ ॥ सगळे सेवक व सर्व प्रकारचे वाजंत्री यांना देणग्या व सन्मान ( शाबासकी ) देऊन तृप्त केले ॥ ८ ॥ ते सर्व जोहार करुन आशीर्वाद देऊ लागले व दशरथांची कीर्ती गावू लागेल. तेव्हा नृपश्रेष्ठ दशरथांनी गुरु आणि ब्राह्मण यांच्यासह घरात - अंत:पुरात प्रवेश केला ॥ दो० ३५१ ॥
जसें वसिष्ठ मुनी आज्ञापिति  लोक-वेद-विधि सादर साधिति ॥
 सादर उठति भाग्य अति जाणुनि ॥
क्षालुनि चरणां स्नान घालविति  भूप पूजुनी भोजन वाढिति ॥
 आशिस देत जाति संतोषित ॥
 धन्य मजसा ना दूजा ॥
किती प्रशंसा भूपति करिति  सपत्‍नीक पदरज शिरिं धरिती ॥
दिला वास वर निजगृहिं जाणुनि-  सेवूं राण्यांसह मन पाहुनि ॥
 प्रीति न थोडी मनीं, विनवती ॥
दो० :- वधू समेत कुमार सब राण्यांसहित महीश ॥
घडिघडि वंदिति गुरुपदां देति अशीस मुनीश ॥ ३५२ ॥
वसिष्ठ मुनींनी जशी आज्ञा दिली त्याप्रमाणे लोकरीती व वेदविधी दशरथांनी आदराने उरकले ॥ १ ॥ भूसुरांची बरीच गर्दी राजाबरोबर आलेली पाहून सर्व राण्या आपले अत्यंत भाग्य समजून उठल्या व सर्व ब्राह्मणांचे पाय धुऊन त्यास स्नान घालविले, नंतर दशरथांनी सर्वांचे पूजन करुन त्यास भोजन घातले ॥ ३ ॥ प्रेम आदर व दान यांनी परिपुष्ट केलेले ते ब्राह्मण संतुष्ट होऊन आशीर्वाद देत गेले ॥ ४ ॥ दशरथांनी कौशिक मुनींची नाना प्रकारे प्रार्थना = पूजा केली व म्हणाले की नाथ  माझ्या सारखा धन्य दुसरा नाही ॥ ५ ॥ भूपतीने विश्वामित्रांची कितीतरी प्रशंसा केली व त्यांच्या पायाची धूळ राण्यांसहित मस्तकावर धारण केली ॥ ६ ॥ स्वत:च्या घरातच त्यास उत्तम निवासस्थान दिले हेतू हा की राण्य़ांना व स्वत:स त्यांच्या मनातील हेतू जाणून सेवा करता यावी ॥ ७ ॥ मग गुरु वसिष्ठांच्या चरणकमलांची पूजा केली व प्रार्थना केली ती अपार प्रीतीने  माझ्या सारखा धन्य दुसरा नाही ॥ ५ ॥ भूपतीने विश्वामित्रांची कितीतरी प्रशंसा केली व त्यांच्या पायाची धूळ राण्यांसहित मस्तकावर धारण केली ॥ ६ ॥ स्वत:च्या घरातच त्यास उत्तम निवासस्थान दिले हेतू हा की राण्य़ांना व स्वत:स त्यांच्या मनातील हेतू जाणून सेवा करता यावी ॥ ७ ॥ मग गुरु वसिष्ठांच्या चरणकमलांची पूजा केली व प्रार्थना केली ती अपार प्रीतीने  ॥ ८ ॥ मग वधूंसहित सर्व कुमारांनी व राण्यांसहित राजाने गुरुचरणांना वारंवार वंदन केले व मुनीश्वर वसिष्ठांनी आशीर्वाद दिले ॥ दो० ३५२ ॥
विनति करिति नृप अति अनुरागुनि  पुढतिं संपदा सब सुत ठेवुनि ॥
मुनिवर हक्क मागुनी घेती  बहुविध आशीर्वादां देती ॥
 हर्षें गुरु गेले निजधामा ॥
 भूषण चीरें चारु देवविति ॥
 रुचि-अनुरूप महीपति देती ॥
उचित मानकरि मागुन घेती  रुचि अनुरुप महीपति देती ॥
प्रिय पाहुणे पूज्य जे गमले  नृपें यथोचित त्यां आदरले ॥
 सुम वर्षुनी स्तवुनि उत्साहा ॥
दो० :- पिटुनि नगारे निघति सुर निज निज पुरिं, सुखपूर्ण ॥
वदत परस्पर रामयश प्रेमा हृदय अपूर्ण ॥ ३५३ ॥
आपली सर्व संपत्ती व सर्व पुत्र यांना पुढे ठेऊन दशरथ राजांनी अनुरागयुक्त अंत:करणाने प्रेमाने प्रार्थना केली ॥ १ ॥ मुनीश्रेष्ठांनी आपल्या हक्काचे तेवढेच मागून घेतले व विविध प्रकारे आशिर्वाद दिले ॥ २ ॥ ( आणि ) सीता व राम यांस हृदयात ठेऊन गुरु हर्षाने आपल्या घरी गेले ॥ ३ ॥ राजाने ब्राह्मणांच्या सर्व स्त्रियांना आणविल्या व त्यांना सुंदर वस्त्रे, अलंकार इ. देवविले ॥ ४ ॥ ( मग ) सुवासिनींना ( क्षत्रियांच्या व स्वगोत्रातील ) बोलावून घेऊन त्यांना त्यांच्या रुची प्रमाणे वस्त्रे, भूषणे देवविली ॥ ५ ॥ जे योग्य वाटले ते मानकर्‍यांनी मागितले व त्यांच्या त्यांच्या इच्छेप्रमाणे राजाने त्यांना दिले ॥ ६ ॥ प्रिय पाहुणे मंडळीत जे पूजनीय वाटले त्यांचा राजाने यथोचित सन्मान केला ॥ ७ ॥ रघुवीर विवाह पाहून, पुष्पवृष्टी करुन उत्साहाची ( उत्सवाची ) प्रशंसा करत व नगारे पिटून देव सुखपूर्ण हृदयाने आपापल्या पुरीस जाण्य़ास निघाले जाताना ते एकमेकांस रामयश वर्णन करुन सांगत आहेत व त्यांचे हृदय प्रेमाला अपुरे पडू लागले आहे. ( प्रेम हृदयात मावत नाही ) ॥ ८ ॥ व ॥ दो० ३५३ ॥
 परमोत्साह भूपमनिं भरला ॥
राणीवसा तिथें मग शिरती  सह नववधू कुमारां बघती ॥
घेति मांडिवर समोद जेव्हां  वदवे कुणा किती सुख तेव्हां ॥
प्रेमें वधूंस अंकीं बसविति  घडिघडि हर्षित लाड चालविति ॥
बघुनि सोहळा मुद अंतःपुरिं  सकल-हृदयिं आनंद वास करिं ॥
होई विवाह कसा नृप वदती  श्रवुनि सर्व हृदिं हर्षा भरती ॥
जनक राज गुण-सुशील महती  प्रीति रीति शोभन संपत्ती ॥
भूप भाटसे विविधा वर्णिति  करणी, राण्या प्रमुदित परिसति ॥
दो० :- स्नान स-सुत नृप करुनि गुरु विप्र, आणविति जाति ॥
बहुपरिं करतां भोजना पंच घडी गत राति ॥ ३५४ ॥
सर्वांचा सर्व प्रकारे सन्मान केल्यावर राजाच्या मनात परम उत्साह भरला ॥ १ ॥ मग जिथे ( कौसल्येच्या महालात ) सर्व राण्या होत्या तेथे दशरथ शिरले व नववधूंसहित कुमारांना त्यांनी पाहीले ॥ २ ॥ ( मग ) जेव्हा कुमारांना आपल्या मांडीवर घेतले तेव्हा दशरथांस किती सुख झाले हे कोण वर्णन करुं शकणार  ॥ ३ ॥ मग प्रेमाने वधूंना मांडीवर बसविल्या व हर्षाने वारंवार त्याचे लाड करुं लागले ॥ ४ ॥ हा सोहळा पाहून अंत:पुरात आनंद भरला, आनंदाने सर्वांच्या हृदयात निवासच केला ॥ ५ ॥ विवाह कसा झाला ते राजाने सविस्तर वर्णन करून सांगितले, ती हकीकत ऐकता ऐकता सर्वांच्या हृदयात आनंदाला भरती आली ॥ ६ ॥ दशरथ राजाने जनकराजाचे गुण, शील, मोठेपणा, प्रीतीरीती ( वागणूक - व्यवहार ) व सुंदर संपत्ती यांचे वर्णन एखाद्या भाटाप्रमाणे केले, ती जनकाची करणी राण्यांनी अति आनंदाने श्रवण केली ॥ ७-८ ॥ नंतर राजाने पुत्रांसह स्नान केले व गुरू, ब्राह्मण व आपले ज्ञातीबांधव यांना बोलावून आणून विविध प्रकारांचे भोजन केले तो पाच घटका रात्र संपली ॥ दो० ३५४ ॥
मंगल-गान करिति वर भामिनि  ही सुखमूल मनोहर यामिनि ॥
विडे सकल आचवतां पावति  स्रक् सुगंध भूषित छवि शोभति ॥
रामा निरखुन, आज्ञा घेती  शिर नमुनी जाती स्वनिकेतीं ॥
प्रेमा प्रमुद विनोद महत्ता  सुसमय समाज सुमनोहरता ॥
वर्णवे न शत वाणी-शेषां  वेद विरंचि महेश गणेशां ॥
मग मी वर्णूं तरी कशापरि  भूमि-नाग कीं शिरीं धरा धरि ॥
नृप सर्वां देउनि बहुमाना  मृदुवचनें बोलवि राण्यांना ॥
वधू बालिका आल्या पर-घरिं  पक्ष्म लोचना तशा जपा तरि ॥
दो० :- श्रान्त तनय निद्रावश जाउन् निजवा त्यांस ॥
सांगुनि गत विश्राम गृहिं ध्यात रामचरणांस ॥ ३५५ ॥
( पुरुष जेवीत असता ) सुंदर श्रेष्ठ स्त्रिया ( राण्या ) मंगलगान करीत आहेत व ( आजची ) ही रात्र सुखाचे मूळ व मनोहर झाली आहे ॥ १ ॥ सर्व मंडळी आचवल्यावर त्यांना विडे मिळाले, पुष्पहार, अत्तर, गुलाब इ. सुगंधी द्रव्यांनी विभूषित झाल्याने रुप फारच शोभू लागले ॥ २ ॥ सर्वांनी रामचंद्रास निरखून पाहीले आणि दशरथांची आज्ञा ( निरोप ) घेऊन नमस्कार करुन मंडळी आपापल्या घरी परत गेली ॥ ३ ॥ प्रेम, प्रमोद, विनोद मोठेपणा सुसमय समाज व अति मनोहरता यांचे वर्णन शेकडो शारदा व शेकडो शेष, सर्ववेद, विरंची, महादेव व गणेश यांना सुद्धा करता येत नाही ॥ ४-५ ॥ मग मी यांचे वर्णन कशा प्रकारे करु शकेन  गांडूळाने ( भूमीनाग ) कधी आपल्या मस्तकावर पृथ्वी धारण केली आहे काय  गांडूळाने ( भूमीनाग ) कधी आपल्या मस्तकावर पृथ्वी धारण केली आहे काय  कधीच नाही ॥६ ॥ ( जेवावयास आलेल्या ) सर्वांचा आदर सत्कार राजाने मृदु वचनांनी केला व गोड शब्दांनी राण्यांना जवळ बोलावल्या ॥ ७ ॥ सुना अगदी लहान मुली असून परघरी आल्या आहेत, तरी डोळ्यांच्या पापण्या जशा जपतात तशा त्यांना जपा ( बरं  कधीच नाही ॥६ ॥ ( जेवावयास आलेल्या ) सर्वांचा आदर सत्कार राजाने मृदु वचनांनी केला व गोड शब्दांनी राण्यांना जवळ बोलावल्या ॥ ७ ॥ सुना अगदी लहान मुली असून परघरी आल्या आहेत, तरी डोळ्यांच्या पापण्या जशा जपतात तशा त्यांना जपा ( बरं  ) ॥ ८ ॥ मुलगे सुद्धा दमले भागलेले असून झोपेला आलेले दिसतात, तरी जाऊन त्यांना लवकर निजवा बरं  ) ॥ ८ ॥ मुलगे सुद्धा दमले भागलेले असून झोपेला आलेले दिसतात, तरी जाऊन त्यांना लवकर निजवा बरं  असे सांगून रामचरणांचे ध्यान करीत दशरथ आपल्या शयनागारात झोपावयास गेले ॥ दो० ३५५ ॥
सुंदर सहज भूप वच ऐकुनि  जडित कनकमणि पलंग घालुनि ॥
 कोमल रुचिर चादरी नाना ॥
तक्के सुंदर घडे न वर्णन  स्रक्-सुगंध मणि-मंदिरिं शोभन ॥
रत्‍नदीप अति चारु चांदवे  जाणे जो पाही, न सांगवे ॥
शेज रचुनि रुचि रामा उठविति  प्रेमानें मग पलंगिं निजविति ॥
 ते मग निज निज शेजे निद्रित ॥
श्याम मंजु मृदु गात्रा बघती  प्रेमें सर्वहि माता म्हणति ॥
दो० :- घोर निशाचर बिकट भट समरिं न गणति कुणास ॥
कसे -ससेना मारिले मारिच सुभुज खलांस ॥ ३५६ ॥
दशरथ राजाचे सहज सुंदर वचन ऐकून ( राण्यांनी ) सहज सुंदर सोन्याचे रत्नजडित पलंग घातले ॥ १ ॥ सुंदर व गाईच्या दुधावरील फेसासारख्या कोमल, उज्वल व रम्य विविध गाद्या व चादरी घातल्या ॥ २ ॥ तक्के, उशा, गिर्द्या इतक्या सुंदर आहेत की बोलता सोय नाही. सुंदर मणिमंदिरात पुष्पहार विविध सुंगधी पदार्थ व रत्‍नदीप असून वर अति रमणीय चांदवे लावले आहेत, जो पाहील तो जाणू शकतो पण त्यालाही ती शोभा सांगता येत नाही. ॥ ४ ॥ सुंदर शय्या ( शेज ) रचून मातांनी रामचंद्रास उठविले व नेऊन पलंगावर प्रेमाने निजविले. ॥ ५ ॥ बंधूंना कितीतरी वेळा आज्ञा दिली तेव्हा ते आपापल्या शेजेवर जाऊन झोपले ॥ ६ ॥ मातांनी रामाच्या श्यामल, कोमल, व सुंदर शरीराकडे पाहीले व त्या सर्व प्रेमाने म्हणाल्या की बाळा  तू मार्गाने जात असता ती महाभयंकर दुर्धर त्राटका मारली तरी कशी बाबा ( या कोवळ्या हातांनी  तू मार्गाने जात असता ती महाभयंकर दुर्धर त्राटका मारली तरी कशी बाबा ( या कोवळ्या हातांनी  ) ॥ ७-८ ॥ आधीच घोर निशाचर, त्यातही अक्राळ-विक्राळ वीर, आणि त्यातही स्वभावाने दुष्ट असल्यामुळे जे युद्धात कोणालाही जुमानीत नसत त्या मारीच सुबाहुंना त्याच्या सैन्यासह मारले तरी कसे ( या कोवळ्या लुसलुशीत गोंडस हातांनी  ) ॥ ७-८ ॥ आधीच घोर निशाचर, त्यातही अक्राळ-विक्राळ वीर, आणि त्यातही स्वभावाने दुष्ट असल्यामुळे जे युद्धात कोणालाही जुमानीत नसत त्या मारीच सुबाहुंना त्याच्या सैन्यासह मारले तरी कसे ( या कोवळ्या लुसलुशीत गोंडस हातांनी  ) ॥ दो० ३५६ ॥
 संकटें ईश निवारी ॥
 प्राप्त गुरुकृपें विद्या तत्क्षण ॥
 कीर्ति राहिली विश्वा व्यापुनि ॥
 भग्न भूपगणिं भवधनु घोर ॥
विश्व विजययश जानकि पावुनि  आलां भवना बंधु विवाहुनि ॥
अति मानुष तव कर्मे सगळीं  केवळ कौशिक-कृपेंच घडलीं ॥
आज सुफल जगिं जन्म आमचें  तात  बघुनि विधुवदना तुमचें ॥
तुम्हां न बघतां गेले दिन जे  गणो विरंचि न जीवनिं गत ते ॥
दो० :- राम वदुनि वर नम्र वच तोषवती मातांस ॥
स्मरत शंभु-गुरु-विप्र-पद डोळा लागे त्यांस ॥ ३५७ ॥
 मी धन्य झाले की मुनीकृपेने ईश्वराने तुमच्यावरची सर्व संकटे निवारण केली ॥ १ ॥ तुम्ही दोघांनी मुनींच्या यज्ञाचे रक्षण केलेत व गुरुकृपेने ताबडतोब सर्व विद्या प्राप्त झाल्या ॥ २ ॥ पायांची नुसती धूळ लागून मुनीपत्‍नी तरुन गेली आणि तुमची कीर्ती विश्वाला व्यापून राहीली. ॥ ३ ॥ भगवान कूर्माची पाठ, वज्र व पर्वत यांच्या पेक्षाही कठोर व घोर असे शिवधनुष्य भूपसमूहात मोडले. ॥ ४ ॥ आणि विश्वविजयाचे यश व जानकी मिळवून भावांचे विवाह उरकून घरी ( सुखरुप ) आलांत ॥ ५ ॥ तुमची ही सर्व कर्मे मनुष्य शक्तीच्या पलिकडील आहेत ती केवळ कौशिक मुनींच्या कृपेनेच घडली. ॥ ६ ॥ बाळा  तुझे चंद्रमुख पाहून आज या जगात आमचे जन्म सुफळ झाले ॥ ७ ॥ तुझ्या दर्शनावाचून जे काही दिवस गेले त्यांची गणना ब्रह्मदेवाने आमच्या गेलेल्या आयुष्यात करुं नये ( अशी आम्ही त्याला विनंती करतो ) ॥ ८ ॥ रामचंद्रांनी उत्तम व नम्र वचनांनी सर्व मातांना संतुष्ट केले आणि शंभु, गुरु व विप्र यांच्या चरणांचे स्मरण करता करता त्यांस डोळा लागला ॥ दो० ३५७ ॥
झोपेंतहि मुख फार मनोहर  सायं सोनकमल जणुं सुंदर ॥
करती जागर घरघर नारी  करिती मंगल-विनोद भारी ॥
पुरी विराजे राजे रजनी  राण्या म्हणति पहा कीं सजणी ॥
सह सुंदर वधु सासू निजती  शिरमणि जणुं उरिं फणी लपवती ॥
 अरुण चूड वर बोलूं लागति ॥
मागध बंदि गाति गुण, भारी  ये जनगण जोहारा द्वारीं ॥
नमुनि विप्र सुर गुरु पितृ माते  आशिस मिळुनि मुदित ते भ्राते ॥
सादर जननी आनन बघती  ते सह नृपा द्वारिं मग निघती ॥
दो० :- करुनि शौच सब सहज शुचि पावन सरिता-स्नान ॥
नित्य कर्म कृत, पितृनिकट चौघे येति सुजाण ॥ ३५८ ॥
झोपेतसुद्धा राममुख फारच मनोहर दिसत आहे जणूं संध्याकाळचे सुंदर सोने ( लाल ) कमळच जणूं  ॥ १ ॥ घरोघरी स्त्रिया जागरण करीत असून आपापसात मांगलिक थट्टा - विनोद भरपूर करीत आहेत ॥ २ ॥ राण्या म्हणतात की सखी पहा तर खरी ( आजची ) रात्र कशी शोभायमान झाली आहे आणि नगरी कशी विशेष सुशोभित झाली आहे  ॥ १ ॥ घरोघरी स्त्रिया जागरण करीत असून आपापसात मांगलिक थट्टा - विनोद भरपूर करीत आहेत ॥ २ ॥ राण्या म्हणतात की सखी पहा तर खरी ( आजची ) रात्र कशी शोभायमान झाली आहे आणि नगरी कशी विशेष सुशोभित झाली आहे  ॥ ३ ॥ सुंदर वधूंना जवळ घेऊन सासवा ( अशा ) झोपल्या की जणू सर्पांनी आपले शिरमणी आपल्या उराशी लपवून ठेवले ॥ ४ ॥ प्रभु पवित्र प्रात:काळी जागे झाले तो कोंबडे सुंदर आरवूं लागले ॥ ५ ॥ मागध, बंदी इ. गुणगान करूं लागले आणि पुष्कळ नगरवासी जोहार करण्यासाठी राजवाड्याच्या द्वाराशी आले ॥ ६ ॥ विप्र, सुर, गुरु, पिता व माता यांस नमन केले, आशीर्वाद मिळाल्याने सर्व बंधू आनंदित झाले ॥ ७ ॥ जननीनी आदराने चौघांचेही मुखावलोकन केले व नंतर ते चौघे राजाबरोबर राजद्वारी बाहेर जाण्यास निघाले ॥ ८ ॥ सहजच पवित्र असणार्‍या बंधूनी सर्व प्रकारचे शौच करुन पावन सरितेत स्नान केले व प्रात:काळचे नित्यकर्म उरकून चारी सुजाण बंधू वडिलांजवळ ( दरबारत ) आले ॥ दो० ३५८ ॥


November 2017 – Maharashtra Digital Media

मुद्रा बँक कर्ज योजना रू. १० लाख पर्यंत कर्ज.
मुद्रा बँक कर्ज योजना रू. १० लाख पर्यंत कर्ज. देशातील लघु उद्योगांना सहज कर्ज पुरवठा व्हावा, या उद्देशाने पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी ८ एप्रिल २०१५ रोजी २०,००० करोड रुपये भांडवल…
सरकारी योजनांचा लाभ घेणे झाले सोपे
सरकारकडून जनकल्याणासाठी विविध योजना राबवल्या जात असतात. मात्र, या योजनांची माहिती तळागाळातील लोकांच्यापर्यंत पोहचतेच असे नाही. विविध योजनांच्या माहितीच्या अभावामुळे जसे की, पात्रतेचे निकष, अर्ज कुठे व कसा करावा इत्यादी…
या पाच देशात फिरा,पैशाची चिंता अजिबात नको
राज ठाकरेंनी पवार साहेबांची घेतलेली भन्नाट मुलाखत
मुद्रा बँक कर्ज योजना रू. १० लाख पर्यंत कर्ज.
सरकारी योजनांचा लाभ घेणे झाले सोपे
डिजीटल चलन ‘बीटकॉईन’नं गुंतवणुकदारांना गंडवलं
Rajesh Pawar on पवार कुटुंबियांची बदनामी केल्याप्रकरणी तरुणावर गुन्हा


सर्वोच्च न्यायालयाचा लालूप्रसादांना दणका - तरुण भारत | तरुण भारत

You are here: Home » राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय » सर्वोच्च न्यायालयाचा लालूप्रसादांना दणका
सर्वोच्च न्यायालयाचा लालूप्रसादांना दणका
कोटय़वधी रुपयांचा बहुचर्चित चारा घोटाळाप्रकरणी सोमवारी राष्ट्रीय जनता दलाचे अध्यक्ष लालूप्रसाद यादव यांना सर्वोच्च न्यायालयाने दणका दिला. या प्रकरणातील विविध प्रकरणांची सुनावणी स्वतंत्रपणे करण्यात यावी, अशा सीबीआयने केलेल्या मागणीला न्यायालयाने मान्यता दिली. त्यामुळे आता लालूप्रसाद यादव यांच्याविरोधात गुन्हेगारी कट रचल्याचा खटला चालणार आहे. तसेच या खटल्याचे काम नऊ महिन्यांमध्ये पूर्ण करण्याचे आदेश सर्वोच्च न्यायालयाने दिले. याप्रकरणी झारखंड उच्च न्यायालयाने लालूप्रसाद यांना दिलेल्या सवलतीवरही न्यायालयाने ताशेरे ओढले. तसेच सीबीआयनेही केलेल्या दिरंगाईवर तीव्र नाराजी व्यक्त केली.
1990 मध्ये लालूप्रसाद यादव बिहारचे मुख्यमंत्री असताना पशुपालन विभागात चारा घोटाळा झाला होता. याप्रकरणी विविध खटले सुरू आहेत. एका खटल्यात सत्र न्यायालयाने यादव यांना पाच वर्षांची शिक्षा सुनावली होती. या शिक्षेला लालूप्रसाद यादव यांनी सर्वोच्च न्यायालयाने आव्हान दिले होते. संबंधितांना एक महिन्यात आपली बाजू मांडावी, असे स्पष्ट करत सर्वोच्च न्यायालयाने याप्रकरणातील सर्व याचिकांचा निकाल 20 एप्रिल रोजी राखून ठेवला होता. आता न्यायालयाच्या मान्यतेनंतर गुन्हेगारी कट रचल्याचा खटला लालूप्रसाद यांच्यासह जग्गनाथ मिश्रा, माजी सनदी अधिकारी संजय चक्रवर्ती याच्याविरोधात चालणार आहे.
आयकरच्या रडारवर 18 लाख नागरिक
राज्यात जोरदार पावसाची शक्यता , हवामान खात्याचा अंदाज
मशिदीची जागा बदलणार नाही
आता कायदाच हाती घेऊ
आत्माराम बांदेकर यांचे उपोषण स्थगित
ज्योकोव्हिकला हरवून थिएम उपांत्यपूर्व फेरीत
विर्डी प्रकल्पग्रस्तांचा वनवास संपला
विजयी घोडदौडीसाठी कोलकाता, पंजाब सज्ज
सुशील म्हणतो, माझे सुवर्णपदक अद्याप माझ्या मुलांकडेच
न्यूझीलंडचा क्रिकेटपटू मायकल पेप्स निवृत्त
सरन्यायाधीशांविरोधात विरोधकांचा महाभियोग प्रस्ताव
उच्च न्यायालयाचा ममता बॅनर्जी यांना झटका
आरबीआयच्या धोरणाने अखेरच्या क्षणी तेजी परत
Categories Select CategoryAutomobilesleadingnewsTop NewsVideoआवृत्तीउद्योगकोल्हापुरक्रिडागोवापुणेबेळगांवभविष्यमनोरंजनमाहिती / तंत्रज्ञानमुंबईरत्नागिरीराष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीयविविधाविशेष वृत्तसंपादकिय / अग्रलेखसांगलीसातारासिंधुदुर्गस्थानिक


India मध्येमहाग सासूल शिर्ट्स | PriceDekho.com

कूपन, दर cashback ऑफर
लॅपटॉप, पीसी च्या, गेमिंग आणि अॅक्सेसरीज
कॅमेरा, लेन्स आणि अॅक्सेसरीज
टीव्ही आणि मनोरंजन साधने
घर & स्वयंपाकघर उपकरणे
गृह सजावट, स्वयंपाकघर आणि फर्निचर
लहान मुले आणि बेबी उत्पादने
खेळ, फिटनेस आणि आरोग्य
पुस्तके, स्टेशनरी, भेटी आणि मीडिया
भारतातील टॉप 10 मोबाईल
मागचा कॅमेरा [13 MP]
मोबाईल प्रकरणे आणि कव्हर
बिंदू आणि अंकुर कॅमेरे
कंडिशनर्स,वॉशिंग मशिन्स आणि ड्रायरसुद्धा
व्हॅक्यूम & विंडोमध्ये क्लीनर
juicer मिक्सर आणि धार लावणारा
पायांकरीता असलेले कातड्याचे बाह्य आवरण पॅड
मऊ तळव्यांचे आवाज न होणारे बूट
चप्पल आणि फ्लिप flops
Expensive सासूल शिर्ट्स Indiaकिंमत
सर्वाधिक ते सर्वात कमी
सर्वात कमी ते सर्वोच्च
Rs. 8,792 पर्यंत ह्या 21 Apr 2018 म्हणून India मध्ये खरेदी महाग शिर्ट्स. सोपे आणि जलद ऑनलाइन तुलना दर अग्रगण्य ऑनलाइन स्टोअर्स पासून प्राप्त आहेत. उत्पादनांची विस्तृत माध्यमातून ब्राउझ करा: दर तुलना आपल्या मित्रांना वैशिष्ट्य आणि पुनरावलोकने चित्र पहा आणि दर शेअर वाचा. सर्वाधिक लोकप्रिय महाग सासूल शर्ट India मध्ये बीओ कीड बॉय s चेकेरेड सासूल शर्ट SKUPDckseE Rs. 909 किंमत आहे.
किंमत श्रेणी साठी सासूल शिर्ट्स < / strong>
14 सासूल शिर्ट्स रुपये अधिक उपलब्ध आहेत. 5,275. सर्वाधिक किंमत असलेल्याची निवड उत्पादन Rs. 8,792 येथे आपल्याला गॅस में s प्रिंटेड सासूल शर्ट SKUPDdembf उपलब्ध India आहे. शॉपर्स स्मार्ट निर्णय आणि ऑनलाइन खरेदी दर तुलना प्रीमियम उत्पादने दिलेल्या श्रेणी निवडू शकता. किंमती Mumbai, New Delhi, Bangalore, Chennai, Pune, Kolkata, Hyderabad, Jaipur, Chandigarh, Ahmedabad, NCR ऑनलाइन शॉपिंग इत्यादी सर्व प्रमुख शहरांमध्ये वैध आहेत.
दर्शवत आहे 8127 उत्पादने
उ स पोलो अससोसिएशन
युनाइटेड कॉलोर्स ऑफ बेनेटतों
कूक न कीच डिस्नी
रस 2000 2001 अँड दाबावे
रस र 500 अँड बेलॉव
सेमी कट अवे कॉलर
गॅस में s प्रिंटेड सासूल शर्ट
गंत में s चेकेरेड सासूल शर्ट
गंत में s चेकेरेड सासूल शर्ट
गंत में s स्त्रीपीडा सासूल शर्ट
गंत में s चेकेरेड सासूल शर्ट
सुपर ड्राय में s सॉलिड सासूल शर्ट
सुपर ड्राय में s सॉलिड सासूल शर्ट
सुपर ड्राय में s सॉलिड सासूल शर्ट
गंत में s सॉलिड सासूल शर्ट
गंत में s चेकेरेड सासूल शर्ट
गंत में s स्त्रीपीडा सासूल शर्ट
सुपर ड्राय में s सॉलिड सासूल शर्ट
गंत में स सॉलिड सासूल शर्ट
गंत में s स्त्रीपीडा सासूल शर्ट
गंत में s चेकेरेड सासूल शर्ट
गंत में s स्त्रीपीडा सासूल शर्ट
गंत में s चेकेरेड सासूल शर्ट
गंत में s चेकेरेड सासूल शर्ट
गंत में s चेकेरेड सासूल शर्ट
सुपर ड्राय में s सॉलिड सासूल शर्ट
सुपर ड्राय में s सॉलिड सासूल शर्ट
स्क्रीनप्लेय बी दिवा नि वूमन स पेपलूं टॉप अँड होत पँट्स
गंत में s चेकेरेड सासूल शर्ट
गंत में s स्त्रीपीडा सासूल शर्ट
* 80% संधी किंमत पुढील 3 आठवडे 10% पडू शकतो की नाही
मिळवा झटपट किमतीत घट ईमेल / एसएमएस
Quick links आमच्या विषयी आमच्याशी संपर्क साधा T&C गोपनीयता धोरण FAQ's


उद्योगसौदामिनी अरुणा भट | थिंक महाराष्ट्र!

अरुणा अशोक भट यांना उद्योगसौदामिनीच म्हणता येईल. साधीसुधी गृहिणी ते बड्या दोन कंपन्यांची संचालक असा त्यांचा जीवन प्रवास आहे. त्या 'भट ग्रूप'च्या संचालिका म्‍हणून कार्यरत आहेत.
अरुणा पूर्वाश्रमीच्या अरुणा हर्डीकर. त्यांचे कुटुंब नाशिक जवळच्या देवळालीचे. वडील सरकारी नोकरीत होते. त्यांच्या वारंवार बदल्या होत. पुढे ते कुटुंब पुण्यात आले आणि तेथेच स्थिरावले. अरुणा तेव्हा चौथीत शिकत होत्या. त्यांचे विद्यालयीन शिक्षण ‘अहिल्यादेवी शाळे’त तर पुढील शिक्षण ‘आबासाहेब गरवारे महाविद्यालया’त झाले, अरुणा यांना तीन बहिणी. त्यांचे लग्नापर्यंतचे आयुष्य साधेसोपे, बिना गुंतागुंतीचे होते.
अरूणा महाविद्यालयीन शिक्षण पूर्ण झाल्यावर अशोक भट यांच्याशी विवाहबद्ध झाल्या. हर्डीकर आणि भट कुटुंब एकाच वाड्यात राहत असे. तेथेच अरुणा आणि अशोक भट यांचे प्रेमसंबंध जुळले. भट यांच्‍या ‘केप्र फुड्स’ या व्यवसायाची सुरुवात त्‍याच वास्तूत झाली.
भट यांचा ‘केप्र’ मसाल्यांचा व्यवसाय अशोक यांच्या आईने पासष्ट वर्षांपूर्वी सुरू केला. तत्‍पूर्वी भट कुटुंबाचा कोलकात्याला सुताच्या कापडाचा व्यवसाय होता. त्‍यांचे पती विनायकराव भट कापडाचा व्यवसाय बंद करून पुण्यात येईपर्यंत कुटुंबाचा चरितार्थ सांभाळण्यासाठी अशोक यांच्‍या आईने शिवणकाम, फराळविक्री, मसालेविक्री हे उद्योग सुरू केले. विनायकराव पुण्यात परत आल्यानंतर त्यांनी त्या व्यवसायाची क्षमता बघितली आणि तेही त्‍या व्‍यवसायात सक्रीय झाले. त्‍यांनी मुंबई मार्केटमध्ये जाऊन मसालेविक्री सुरू केली. त्‍या व्यवसायाचा जम बसत असतानाच त्यांचे निधन झाले. त्यावेळी अरुणा यांचे पती अशोक भट केवळ अकरा-बारा वर्षांचे होते. अरुणा सांगतात, “सासू-सासरे, तिन्ही नणंदा, माझे पती या सर्वांचे कष्ट त्या व्यवसायात झाले आहेत. नणंदा आणि माझे पती शिक्षण करता करता घरच्या व्यवसायात काम करत असत- कच्चा माल बाजारातून आणण्यापासून पॅकिंगपर्यंत सगळे घरातच होत असे. फक्त मसाले, पापड यांसाठी सात-आठ बायका कामाला असत.'' पुढे व्यवसायाचा व्याप वाढल्यावर कोंढव्याला जागा घेऊन ‘केप्र फूड्स’ची फॅक्टरी उभारण्यात आली.
अशोक यांनी निर्माण केलेली ‘ए.व्ही भट आणि कंपनी’ ही बांधकाम व्यवसायात नाणावलेली कंपनी. 'गोपाळ हायस्कूल'ला १९६६ मध्ये चाळीस-पन्नास खोल्यांचा वाडा विकायचा होता. त्या वाड्याचे नुतनीकरण केले तर लोकांची राहण्याची सोय होऊ शकते, या कल्पनेने ए.व्ही. भट यांनी तो विकत घेतला आणि बांधकाम व्यवसायाची मुहूर्तमेढ झाली. पुण्यात प्रथमच ओनरशिप फ्लॅटच्या संकल्पनेचा पाया रोवला गेला. त्‍यानंतर १९७० साली मातृकृपा, त्यानंतर गंधर्वनगरी, सरितानगरी, रम्यनगरी अशा स्कीम्स बांधून पुण्याच्या कक्षा रुंदावल्या. त्या कंपनीने वाड्यात राहणा-यास पुणेरी माणसांना फ्लॅटमध्ये राहण्याची सवय लावली असे ते म्हणत.
अरुणा सांगत होत्या, “मी लग्नानंतर घरातील व्यावसायिक वातावरण प्रथमच बघत होते. व्यवसायात वेळेचे बंधन नसते, कंटाळा करून चालत नाही. मोठी ऑर्डर आली तर स्वतःच्या प्रकृतीच्या वगैरे सगळ्या अडचणी बाजूला ठेवाव्या लागतात. मी ते सर्व माझ्या सासुबार्इंना करताना बघितले आहे. सासुबाई थकल्यावर मी कंपनीत पार्टनर झाले. माझ्यासमोर त्यांचाच आदर्श आहे.”
अशोक यांच्या व्यवसायाचा मोठा विस्तार त्या काळात झाला. भट आणि त्यांचे फॅमिली फ्रेंड बँकॉकला फिरायला गेले असता तेथील हॉटेल इंडस्ट्रीचे उत्तम भवितव्य बघून त्‍यांनी त्या क्षेत्रातही उतरण्याचे ठरवले. पाचशे रुम्सच्या फाइव्ह स्टार हॉटेलचे सर्व प्लॅनिंग केले गेले. जमिनीचा व्यवहार पूर्ण केला, प्लॅन तयार झाले. कर्जाची उभारणी चालू झाली होती. त्याचबरोबर केप्र, ए.व्ही. भट याही व्यवसायांचा विस्तार मोठा वाढला होता. परंतु अशोक भट व्यवसायाच्या यशाच्या शिखरावर असताना, दुर्दैवाने १९९० साली त्यांचे अपघाती निधन झाले. काही घरबांधणी योजना अर्धवट स्थितीत होत्या. बँक लोन्स एकदम डोंगराएवढी झाली. मित्रमंडळी दुरावली. काही पार्टनर्सनी या परिस्थितीचा गैरफायदा घेतला.
अरुणा सांगत होत्या, “माझ्यावर दुर्दैवाचा मोठा आघात झाला होता. अचानक माझ्या शिरावर व्यवसायाची सगळी जबाबदारी आली. मला वैयक्तिक दुःख दूर सारून त्या परिस्थितीतून मार्ग कसा काढायचा हाच विचार करावा लागला.”
अरूणा यांनी त्‍या खडतर परिस्थितीला खंबीरपणे तोंड दिले. अशोक भट यांनी जे कष्ट केले, ध्येय ठेऊन काम केले, कर्तृत्व गाजवले, लोकांचा विश्वास मिळवला, तो सर्व जपण्यासाठी अरुणा भट खंबीरपणे उभ्या राहिल्या. त्यांनी प्रामाणिक राहून कामाला सुरुवात केली. अरुणा यांनी सर्व आर्थिक व्यवहार पुढील दहा-बारा वर्षांत पूर्ण केले. स्वत:कडे ‘केप्र फूड्स’ आणि ‘ए.व्ही भट बिल्डर्स’ हा बांधकाम व्यवसाय ठेवला. काही जमिनी विकून फायनान्सर्स, पार्टनर्स यांचे हिशोब चुकते केले. बँकांची कर्जे फेडली. बांधकाम व्यवसायातील पैसे कर्ज फेडण्यासाठी वापरल्यामुळे चालू कामे बंद पडली. त्यात ‘केप्र’च्या काही मार्केटिंगच्या लोकांनी फसवले. परंतु त्यांनी धीराने आणि नेटाने मार्ग काढला. त्या सगळ्यातून बाहेर पडण्यास पंधरा वर्षे लागली. त्यांनी कल्पकतेची आणि कौशल्याची जोड देऊन व्यवसाय पुन्हा भरभराटीला आणला.
अरुणा यांचा मुलगा केदार भट त्या व्यवसायाची धुरा सांभाळत आहे. तो आईवडिलांचा वारसा सांभाळत आहे. काळाची गरज ओळखून ‘झटपट स्मार्ट स्पाइसेस’सारखी उत्पादने बनवत आहे. अरुणा म्हणतात, “मी त्याच्याबरोबर असते, गरज भासेल तेव्हा त्याला ‘गाईड’ करते. व्यवसायाचा बराच भाग केदारने हाती घेतला, याचे मला समाधान आहे.”
‘ए.व्ही. भट’ म्हटले, की त्यांच्या योजना मुख्यत्वेकरून मध्यमवर्गीयांसाठी असतात हे समीकरण बाजूला सारत केदार भट याने ग्राहकांची गरज आणि आवड ओळखून क्लब हाऊस, स्विमिंग पूल, केल्व्हर अॅमॅनिटीजने सज्ज अशा योजना सुरू केल्या आहेत. त्या सगळ्यामध्ये आवर्जून उल्लेख करावा अशी गोष्ट म्हणजे ‘टॉप टेरेस डेव्हलपमेंट’. मध्यमवर्गीयांना ही सुविधा उपलब्ध करून देणाऱ्यांमध्ये केदार हा पहिलाच असेल असे अरुणा भट म्हणतात. केदारने सर्व स्तरांतील ग्राहकांसाठी घरांच्या योजना आणल्या आणि त्या यशस्वीरीत्या पूर्ण केल्या आहेत. “नवीन पिढीला व्यवसायाची धुरा अशा पद्धतीने सांभाळताना बघून, अतिशय आनंद होतो आणि अभिमानही वाटतो.” असे अरूणा भट आवर्जून सांगतात.
अरुणा घरात कुटुंबात रमतात. त्या म्हणतात, “आजच्या मुली स्मार्ट, हुशार आहेत, त्या मन लावून काम करतात. खरंतर त्यांना जास्त व्यग्रता आहे. पण तरीही त्यांना सांगावेसे वाटते, की कुटुंब ही खूप महत्त्वाची गोष्ट आहे नाती सांभाळा, तुम्ही बाहेरचा त्रास सहन करता तशाच घरातील माणसांनाही सांभाळा. स्त्रियांनी व्यवसायात जरूर यावे. आयुष्याप्रमाणे व्यवसायातही लहानमोठे चढउतार असतात. ते स्वीकारून, न डगमगता त्यातून मार्ग काढण्याची तयारी ठेवली पाहिजे. माणूस विचार करू शकतो त्यापेक्षा खूप वेगळे प्रश्न, वेगळ्या समस्या मार्गात उभ्या राहू शकतात. त्यावर मात करत जिद्दीने आणि आणि प्रामाणिकपणे यशाची शिखरे सर केली पाहिजेत.''
अंजली कुलकर्णी या पुण्‍याच्‍या कवयित्री. त्‍यांनी आतापर्यंत काव्‍यसंग्रह, ललित लेखसंग्रह, संपादीत अशी एकूण बारा पुस्‍तके लिहिली आहेत. त्‍यांनी लिहिलेले 'पोलादाला चढले पाणी' हा रशियन कादंबरीचा अनुवाद प्रसिद्ध झाला आहे. त्‍यांनी अनेक कवितांचे हिंदी आणि इंग्रजीतून अनुवाद केले आहेत. त्‍यांच्‍या लेखनाला आतापर्यंत महाराष्‍ट्र राज्‍य शासन, यशवंतराव प्रतिष्‍ठान यांसारख्‍या संस्‍थांकडून अनेक पुरस्‍कार प्राप्‍त झाले आहेत.
कवितेचं नामशेष होत जाणं...
आलोक राजवाडे - प्रायोगिक नाटकातील नवा तारा
संदर्भ: अभिनेता, लेखक, नाटककार
अवकाश निर्मिती - समाजहिताची तळमळ
राजकुमार तांगडे - पारंपरिक संकेतांपलिकडचा शिवाजी राजा मांडणारा नाटककार
संदर्भ: घनसांगवी तालुका, जांब समर्थ गाव, नाटककार, अभिनेता, शिवाजी महाराज, अतुल पेठे
यशोगाथा : चवीने खाणार त्याला यशो देणार
संदर्भ: स्त्री उद्योजक, उद्योजक, खाद्यपदार्थ
उद्योजक गौरी चितळे : क्षमता आणि जिद्द यांचा समन्वय
संदर्भ: उद्योजक, कुक्कूटपालन, मत्‍स्यव्‍यवसाय, सुधागड तालुका, मेढे गाव, स्त्री उद्योजक
भवरलाल जैन - उद्योगपती व जैन उद्योगसमूहाचे प्रवर्तक
संदर्भ: उद्योजक, भवरलाल जैन
मन्मनचे निरागस कर्मयोगी मधुकर गोखले
सोशल मिडिआ अकाऊंटने लॉगिन करा...
सोशल मिडिआ अकाऊंटने रजिस्टर व्हा
अधिक संकेस्थळांसाठी इथे क्लिक करा..
लॉगिन करा ओनलाइन डोनेशन द्या
सर्व हक्क 'व्हिजन महाराष्ट्र फाउंडेशन'कडे राखीव | सौजन्य : अनन्या मल्टीटेक प्रायवेट लिमीटेड