धडा कोणाला शिकवायचाय? पाकला की काश्मिरींना? | Right Angles - Marathi publication featuring Political Commentary, Analysis, India News, Maharashtra News, External Affairs, Science, Economics, Gender, Culture, Law

गेल्या वर्षभरात खो-यात जो हिंसाचार उसळला आहे, त्यात जे तरूण—आणि तरूणीही- रस्त्यावर येत आहेत, ते नव्वदीच्या दशकातील दहशतवादाच्या पर्वात जन्मलेल्या पिढीतील आहेत. दहशतवादी हल्ले, रात्री-बेरात्री होणारी सुरक्षा दलांच्या झडतीची सत्रं आणि त्या काळात सगळ्या गावानं थंडी–पाऊस-वा-यात उघड्यावर बसण्याची सक्ती, सुरक्षा दलाशी वारंवार होणा-या चकमकी, घराबाहेर पडल्यावर प्रत्येक चौकात अंगझडती व चौकशी हे सारं या तरूणांच्या मनावर ओरखडा उठवून गेलं आहे. त्यातून आलेली अस्वस्थता, असंतोष व राग आता उफाळून आला आहे. बु-हान वानी हे केवळ निमित्त होतं. पाकिस्तानचा हात नाही, असं नाही. पण रस्त्यावर येणारे तरूण ‘केवळ मूठभर’ नाहीत. त्यांना प्रत्येकी ५०० रूपये दऊन दगड मारायला पाठवलं जातं, असं मानणं, हे एक तर ‘काश्मीर समस्या’ समजली नसल्याचं लक्षण आहे किंवा केवळ लष्करी बळावर जनभावना दडपून काश्मीर प्रश्न ‘सोडवायचा’ प्रयत्न आहे. रस्त्यावर येणारा तरूणवर्ग काश्मिरी जनतेच्या मनातील वेदनेचं, इतर भारतीयांप्रमाणं सन्मानानं जगण्याच्या नाकारल्या जात असलेल्या आकांक्षांचं प्रतिनिधत्व करतो आहे, हे लक्षात घेण्याची गरज आहे.
म्हणूनच दहशतवाद्यांशी लढतानाही गरज आहे, ती भारताचा खरा चेहरा काश्मीर खो-यातील लोकांना दाखवण्याची आणि काश्मीर काय आहे, तेथील लोकांच्या व्यथा, आकांक्षा काय आहेत, हे भारतातील लोकांना समजून देण्याची.
‘तुम्हा मुलींसारखीच मी आहे. मलाही तुमच्यासारखी स्वप्नं आहेत, आशा-आकांक्षा आहेत, तुमच्यासारखंच मलाही पाहिजे ते करण्याचं स्वातंत्र्य हवं आहे, इंदिरा गांधी आपल्या देशाच्या पंतप्रधान झाल्या, मलाही त्यांच्यासारखंच देशाचं नेतृत्व करायला आवडेल. पण….’, एवढं म्हणून ती क्षणभर थांबली आणि तिनं पुढं विचारलं की, ‘… तुम्हाला ते चालेल, तुम्ही ते होऊ द्याल, तुम्ही मला आपल्यातीलच मानाल
हे उद्गार आहेत नसरीन बानूचे. गेल्या वर्षी बु-हान वानी या दहशतवादी नेत्याला लष्करी चकमकीत ठार मारण्यात आल्यावर काश्मिरात उसळलेल्या हिंसाचारानंतर एका महिन्याच्या आतच ‘भारता’तील काही विद्यार्थ्यांशी चर्चा करताना काढलेले. नसरीन आहे काश्मिरातील आणि सध्या पुण्यात शिक्षण घेणारी.
बु-हा वानी मारला गेल्याला एक वर्ष होत असतानाच काश्मिरात अमरनाथ यात्रेकरूंवर दहशतवाद्यांनी केलेल्या गोळीबरात सात जणांचा बळी गेल्यानं सध्या देशात ‘एकदा कायमचा धडा शिकवा’, असं जे वातवरण तयार झालं आहे, ते बघताना नसरीन बानू हिच्या गेल्या वर्षीच्या या उद्गाराची आठवण झाली.
सर्वसामान्य माणसांपासून ते समाजातील शहाण्यासुरत्या लोकांपर्यत सर्व जण हाच सूर सध्या लावत आहेत. या भावनेचा फायदा मोदी व भाजपा यांनी निवडणूक प्रचारात उठवला आणि आमच्या हाती सत्ता असताना जर असं काही झालं, तर ‘मूह तोड जबाब’ देऊ, अशी ग्वाहीही जनतेला दिली होती. मात्र कुरापत काढण्याचा आपलाहा उद्योग पाकनं मे २०१४ नंतर तसाच चालू ठेवला आहे. पठाणकोट, उरी इत्यादी ठिकाणी लष्करी तळांवर हल्ले झाले. प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषा व आंतरराष्ट्रीय सीमा यापलीकडून पाक लष्कर अधून मधून सतत गोळबिार व तोफा डागत असल्यानं असंख्य नागरिक गेल्या दान अडीच वर्षांत मारले गेले आहेत. अनेक सैनिकांनाही प्राणांचं बलिदान करावं लागलं आहे. गेल्या वर्षी बु-हा वानी मारला गेल्यापासून तर काश्मीर खो-यात सतत अस्वस्थाता व असंतोषाचा उद्रेक होत आला आहे. या पार्श्वभूमीवर गेल्या वर्षी २९ सप्टेंबरला ‘सर्जिकर स्ट्राइक’ करण्यात आला. पण त्यानतरंही काही फरलक पडलेला नाही. त्यामुळं आता अमरनाथ यात्रेकरूंवर झालेल्या हल्लयानंतर ‘बस झालं, पाकला धडा शिकवणार आहात की नाही’, असा सवाल मोदी यांना सत्तेवर बसवणा-यांपैकीच बहुतांश लोक उघडपणं विचारू लागले आहेत.
…आणि ‘अशा हल्ल्यांमागं ज्यांचा हात आहे, त्यांना शासन करू’, अशी भूमिका घेण्यालपीकडं मोदी सरकार काहीही बोलायला तयार नाही.
खरं तर पाकला निश्चितच धडा शिकवायला हवा.
मात्र त्याआधी आतापर्यंतच्या अशा हल्ल्यांपासून आपण धडा घ्यायला हवा. पाकिस्तान म्हणजे काय आहे, ते समजून घेण्याची नितांत गरज आहे. हिंदू व मुस्लिम ही वेगवेगळी ‘राष्ट्रकं’ (नॅशनॅलिटीज्) आहेत, आणि त्यामुळं ते एकमेकांबरोबर सुखानं नांदू शकत नाहीत, म्हणून मुस्लिमांसाठी वेगळं राष्ट्र हवं, या ‘द्विराष्ट्रवादा’च्या सिद्धांतातून भारताची फाळणी होऊन पाक स्थापन झाला. मात्र बहुसंख्य मुस्लिम भारतातच राहिले.
काश्मीरच्या प्रश्नावर वादविवाद करताना एक गोष्ट सतत लक्षात घेतली—हेतूत: वा अज्ञानापोटी– जात नाही आणि ती म्हणजे फाळणीच्या निकषानुसार जम्मू व काश्मीर हे पाकलाच मिळायला हवं होतं. काश्मीर खो-यातील मुस्लिमांचा पाकला पठिंबा होता. पण त्यांना जीना यांच्याऐवजी शेख अब्दुल्ला जास्त जवळचे वाटत होते ‘कोहाट तक शेखसाब, कोहाट के बाद जीनासाब’ अशी घोषणा त्या काळात काश्मीर खो-यात दिली जात होती. कोहाट हे श्रीनगरच्या सीमेवरचं गाव आहे.
उलट शेख अब्दुल्ला व जीना यांच्यातून विस्तवही जात नव्हता. अब्दुल्ला यांना पाकमध्ये सामील व्हायचं नव्हतं. त्याचबरोबर त्यांना—आणि महाराज हरीसिंग यांनाही- काश्मीर स्वतंत्र हवा होता.पण या दोघांतही वितुष्ट होतं. या पाश्र्वभूीवर नेहरू, सरदार पटेल व महात्मा गांधी यांचा आपसातील आणि या तिघांनी स्वतंत्र्यरीत्या महाराज हरीसिंग व शेख अब्दुल्ला—आणि जीना यांनाही—–लिहिलेली पत्रं बघितली, तर काय आढळतं नेहरू व पटेल यांचं काश्मीर संदर्भतील संपूर्ण एकमत. काश्मीर भारतात यायला हवा, ही जशी सरदार पटेल यांची भूमिका होती, तशी ती नेहरूंचीही होती.
‘नेहरूंना काश्मीर भारतात यायला नकोच होता’, हा आरोप निखालस खोटा आहे. ‘नेशन फर्स्ट’ ही नेहरूंची (आज मोदी तेच म्हणत असतात, पण नेहरूंची ही भूमिका नव्हती, असा संघ परिवाराचा आरोप आहे) भूमिका होती. भारताच्या दृष्टीनं काश्मीर सर्वार्थानं महत्वाचा आहे आणि ते भारतातच राहायला हवं, ही नेहरूंची भूमिका होती. त्यासाठी जनमनावर पकड असलेला शेख अब्दुल्ला यांच्यासारखा नेता भारताच्या बाजूनं असायला हवा; कारण काश्मिारातील मुस्लिम पाकवादी असूनही त्यांना मानतात, असा विचार नेहरूंच्या या भूमिकेमागं होता. शेख अब्दुल्ला हे चंचल आहेत, त्यांच्यावर फार काळ विश्वास ठेवता येईल की नाही, हा प्रश्नच आहे, याचीही नेहरूंना जाणीव होती. म्हणूनच अब्दुल्ला ‘स्वतंत्र काश्मीर’ची भाषा बोलू लागल्यावर, वेळ पडली तेव्हा देशहिताच्या दृष्टिकोनातून नेहरू यांनी त्यांना स्थाबद्धतेत टाकलं. तेही ‘काश्मीर कटा’च्या आरोपावरून. अब्दुल्ला यांच्यावरचा आरोप खोटा आहे, हे नेहरूंनाही माहीत होतं. पण त्या काळातील जागतिक परिस्थितीच्या संदर्भात देशाचं हित जपताना, अग्रक्रम कशाला द्यायचा, हा मुद्दा होता. देशहित की, मूल्याधारित व्यवहार, यापैकी नेहरूंनी पहिला पर्याय निवडला. शेवटी राज्यसंस्था चालवताना व्यापक हिताच्या दृष्टिकोनातून धोरण आखून ती अंमलात आणताना मूल्य व विचार यांना मुरड घालणं भाग पडत असतं. तेच नेहरू यांनी केलं. हीच सरदार पटेल यांची सुरूवातीपासूनची भूमिका होती.
मुस्लिमबहुल असलेलं जम्मू व काश्मीर हे संस्थानही काही अटींवर भारतात विलीनही झालं. साहजिकच भारतात हिंदू व मुस्लिम सलोखा राहिला, तर पाकच्या अस्तित्वाचा प्रश्न निर्माण होतो. म्हणूनच भारतात हिंदू व मुस्लिम तणाव राहण्यात पाकला आपलं हित दिसत आलं आहे. तसंच पाकच्या विशिष्ट जडणघडणीमुळं तेथील राज्यसंस्थेवर लष्कराचा पगडा राहिला आहे आणि लष्कर हे स्वत:ला ‘द्विराष्ट्रवादा’च्या सिद्धांताचं रक्षणकर्ते मानत आलं आहे. पाक लष्कराची सर्व रणनीती याच पायावर उभी राहिली आहे. ‘हरू, पण भारताला विजयी होऊ देणार नाही’, असं पाक लष्कर मानत आलं आहे तीन सरळ युद्धांत भारताला नमवता न आल्यानं ऐंशीच्या दशकात पाकनं ‘छुपं युद्ध’ सुरू केलं. सत्तेच्या कुरघोडीच्या राजकारणापायी काँग्रेसनं प्रथम पंजाबात व नंतर काश्मिरात पाकला संधी मिळवून दिली. नंतर भारतीय उपखंडातील व जगातील परिस्थिती पालटत गेली, तसा पाक हा ‘दहशतवादा’चं केंद्र बनत गेला.
असा हा जो पाक आहे, त्याच्याकडं आज अण्वस्त्रं आहेत. शीतयुद्धाच्या काळापासून ‘दक्षिण आशियातील अमेरिकेचा पोलिस’ ही भूमिका बजावत आलेल्या पाकला आज वा-यावर सोडून देणं अमेरिकेला अशक्य आहे. शिवाय अफगाणिस्तानात स्थैर्य आणण्यासाठी पाकच्या कह्यात असलेल्या तालिबानच्या गटांपैकी काही सत्तेत आणल्याविना हे शक्य नाही, हे ओबामा जाऊन ट्रम्प आले, तरी अमेरिका जाणून आहे. पण भारताला काश्मीरच्या मुद्यावर बोलायला लावा, मगच मदत करू, असं पाक अमेरिकेला बजावत आला आहे. परिणामी ‘दहशतवाद’ ही लालरेषा ओढणा-या मोदी यांना रशियातील उफा येथून परतताना अचानक लाहोरला भेट देऊन नवाझ शरीफ यांच्याशी चर्चा करणं भाग पडलं. तसंच डॉ. मनमोहन सिंह यांना बलुचिस्तानचा उल्लेख शर्म–अल-शेख परिषदेनंतरच्या संयुक्त निवेदनात करणं टाळता आलं नाही.
या पार्श्वभूमीवर एक परखड वास्तव लक्षात घेण्याची गरज आहे आणि ते म्हणजे पाकमधील सत्तेच्या समीकरणात आमूलाग्र बदल झाल्याविना त्या देशाचं भारतविरोधी धोरण बदलणार नाही. हे नजिकच्या काळात घडून येणं अशक्य आहे. तेव्हा भारताला निदान येती काही दशकं तरी दहशतवादाला तोंड देणं भाग पडणार आहे.
हे वास्तव लक्षात घेऊनच पाकला धडा कसा शिकवायचा, याचा विचार करावा लागेल. त्या संदर्भात जागतिक राजकारणातील गणित योग्य पद्धतीनं मांडलं गेलं पाहिजे. भारत-पाक यांच्यातील तणावपूर्ण शांतता अमेरिकेला हवी आहे. दोन्ही देशातील संघर्षाला अमेरिकेचा विरोध आहे; कारण आपल्या जागतिक रणनीतीत अडथळे निर्माण होतील, असं अमेरिकेला वाटतं. म्हणूनच अलीकडंच मोदी हे ट्रम्प यांना भेटल्यावर जे संयुक्त निवेदन प्रसिद्ध करण्यात आलं, त्यात ‘भारताचं प्रशासन असलेलं काश्मीर’ असा उल्लेख करण्यास गेल्या सहा दशकांत प्रथमच भारतानं मान्यता दिली. एक प्रकारं काश्मीरचं भारतात झालेलं विलीनीकरण व त्यासाठी महाराजा हरीसिंग यांनी भारत सरकाराशी केलेला सामीलनामा हा बनाव होता, ही पाकची भूमिका या उल्लेखानं अधोरेखितच झाली आहे. शिवाय फाळणीपूर्वीचा जम्मू व काश्मीर सर्व भारताचाच आहे, हा आपल्या संसदेनं ठराव केलेला असूनही पंतप्रधान मोदी यांनी अशा उल्लेखाला मान्यता दिली, हे विशेष. त्यातही हा उल्लेख राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या भूमिकेच्या पूर्ण विरोधात जाणारा आहे. शर्म–अल-शेख येथील संयुक्त निवेदनात बलुचिस्तानचा उल्लेख केला म्हणून २००९ साली भाजपानं कसा व किती धिंगाणा संयुक्त पुरोगामी आघाडीच्या सरकारच्या विरोधात घातला होता आज जणू काही झालंच नाही, हा उल्लेख ही काही मोठी बाब नाही, असं मोदी सरकारचं परराष्ट्र मंत्रालय म्हणत आहे. शिवाय मध्यंतरी मोदी सरकारनं बलुचिस्तानचा मुद्दा उठवून ‘केली की नाही पाकची कोंडी’, असा पवित्रा घेतला होता. पण ‘बलुचिस्तान हा पाकचा अंतर्गत मामला आहे,’अशी केवळ अमेरिकेचीच नव्हे, तर सा-या जगाची भूमिका आहे. तेव्हा ‘धडा श्किवायचा’ ठरवला, तरी पाकच्या विरोधातील आणखी एखाद्या ‘सर्जिकल स्ट्राइक’ पलीकडं अमेरिका व इतर मोठी राष्ट्रं भारताला फारसं काही करू देतील, अशी शक्यता कमीच आहे.
मग आपण काय हातावर हात ठेवून बसून राहायचं
निश्चितच नाही. पण आपल्याला ‘धडा कोणाला शिकवायचा’ आहे पाकिस्तानला, त्याच्या इशा-यावर कारवाया करणा-या दहशतवाद्यांना की काश्मिरी लोकांना
सुरूवातीस उल्लेख केलेले नसरीन बानू हिचे उद्गार आणि तिच्यासारख्या काश्मिारी तरूण-तरूणीची मनोभावना लक्षात घेण्याची गरज आहे. ‘आझादी’ म्हणजे ‘स्वतंत्र होणं’ नव्हे, तर देशाच्या इतर भागांतील लोकांना जे हक्क, अधिकार, स्वातंत्र्यं आहेत, ती उपभोगायला मिळणं, असं मत नसरीन बानूसारख्या काश्मिरी तरूणांचं आहे.‘आम्ही भारतीय होतो, आहोत व राहणार आहोत’, अशी सर्वसाधारण काश्मिारी तरूणांची ठाम भावना आहे. मात्र आम्हाला खो-यात जो ‘भारत’ दिसतो, तो फक्त लष्कर व सुरक्षा दलांमार्फतच; आमच्यापैकी काही जण सुदैवी असल्यानं भारताच्या इतर भागांत येऊन राहू शतात, मग खरा भारत आम्हाला बघायला मिळतो, आम्हाला समजतो, पण ‘काश्मिरी’ असल्यानं इतर भारतीय आम्हाला ‘भारतीय’ मानतात काय, या प्रश्नाचं उत्तर आम्हाला अजूनही मिळालेलं नाही, अशी काश्मीरमधून बाहेर पडून देशाच्या इतर भागांत आलेल्या नसरीनबानूसारख्या तरूण—तरूणींची भावना आहे.
अमरनाथ यात्रेकरूंवर हल्ला झाल्यावर `काश्मिरियत`वर घाला घातला जात असल्याचं म्हटलं जात आहे. ही `काश्मिरियत` म्हणजे काय आहे आपलं वेगळेपण टिकवून भारतात राहण्याची काश्मिरी लोकांची आकांक्षाच ना आपलं वेगळेपण टिकवून भारतात राहण्याची काश्मिरी लोकांची आकांक्षाच ना जर दहशेवादी `काश्मिरियत`वर घाला घालत असतीस, तर त्यांना ही संकल्पना धोकादायक वाटते म्हणूनच ना जर दहशेवादी `काश्मिरियत`वर घाला घालत असतीस, तर त्यांना ही संकल्पना धोकादायक वाटते म्हणूनच ना मग ही `काश्मिरियत` मान्य केली, तर दहशतवाद्यांना चोख उतत्तर मिळणार नाही काय
काश्मीरबाबत आपण किती परिस्थितीजन्य प्रासंगिक विचार करीत आलो आहोत, त्याचं हे बोलकं उहाहरण आहे.
गेल्या वर्षभरात खो-यात जो हिंसाचार उसळला आहे, त्यात जे तरूण—आणि तरूणीही- रस्त्यावर येत आहेत, ते नव्वदीच्या दशकातील दहशतवादाच्या पर्वात जन्मलेल्या पिढीतील आहेत. दहशतवादी हल्ले, रात्री-बेरात्री होणारी सुरक्षा दलांच्या झडतीची सत्रं आणि त्या काळात सगळ्या गावानं थंडी–पाऊस-वा-यात उघड्यावर बसण्याची सक्ती, सुरक्षा दलाशी वारंवार होणा-या चकमकी, घराबाहेर पडल्यावर प्रत्येक चौकात अंगझडती व चौकशी हे सारं या तरूणांच्या मनावर ओरखडा उठवून गेलं आहे. त्यातून आलेली अस्वस्थता, असंतोष व राग आता उफाळून आला आहे. बु-हान वानी हे केवळ निमित्त होतं. पाकिस्तानचा हात नाही, असं नाही. पण रस्त्यावर येणारे तरूण ‘केवळ मूठभर’ नाहीत. त्यांना प्रत्येकी ५०० रूपये दऊन दगड मारायला पाठवलं जातं, असं मानणं, हे एक तर ‘काश्मीर समस्या’ समजली नसल्याचं लक्षण आहे किंवा केवळ लष्करी बळावर जनभावना दडपून काश्मीर प्रश्न ‘सोडवायचा’ प्रयत्न आहे. रस्त्यावर येणारा तरूणवर्ग काश्मिरी जनतेच्या मनातील वेदनेचं, इतर भारतीयांप्रमाणं सन्मानानं जगण्याच्या नाकारल्या जात असलेल्या आकांक्षांचं प्रतिनिधत्व करतो आहे, हे लक्षात घेण्याची गरज आहे.
म्हणूनच दहशतवाद्यांशी लढतानाही गरज आहे, ती भारताचा खरा चेहरा काश्मीर खो-यातील लोकांना दाखवण्याची आणि काश्मीर काय आहे, तेथील लोकांच्या व्यथा, आकांक्षा काय आहेत, हे भारतातील लोकांना समजून देण्याची.
‘तुम्ही आम्हाला आपलं मानता काय’, या नसरीननं विचारलेल्या प्रश्नाचं उत्तर अशाच संवादातून मिळत जाणार आहे.
मोदी सरकारला जर पाकला व त्याच्या इशा-यावर कारवाया करणाऱ्या दहशतवाद्यांना ‘धडा शिकवायचा’ असेल, तर अशा संवादची गरज आहे. लष्करी बळावर काश्मीरी जनतेच्या आशा-आकांक्षा दडपण्याचा फायदा पाकलाच होत आला आहे, हे गेल्या सहा दशकांतील वास्तव आहे.
आपलं ‘वेगळेपण’ टिकवण्याची मागणी करणा-या नागांशी आपण बोलतो, तर काश्मिरी लोकांशी बोलण्यात काय अडचण केवळ ते मुस्लिम आहेत म्हणून केवळ ते मुस्लिम आहेत म्हणून मोदींनी मनात आणलं, तर ते नागालँडचीच पुनरावृत्ती काश्मिरातही करू शकतात. फक्त गरज आहे, ती देशहिताची भूमिका घेऊन राजकीय कुरघोडी करण्याचे डावपेच सोडण्याची आणि भूतकाळात झालेल्या चुका कबूल करण्याची.
काय होता नागलँडमधील पेच
भारतात ब्रिटिशांची राजवट होती, तेव्हा साम्राज्यवादी रणनीतीचा भाग म्हणून त्यांनी वांशिक, सांस्कृतिक, सामाजिक इत्यादी कोणत्याही दृष्टीनं इतर भागांतील समाजघटकांशी साम्य नसलेल्या ईशान्येतील असंख्य जमाती असलले प्रदेश भौगोलिकदृष्ट्या देशात विलीन केले. नागा हे त्यापैकी एक. केवळ नागाच नव्हेत, तर मिझो वगैरे इतर ज्या सा-या जमाती आहेत, त्याचा जैविक सांस्कृतिक संबंध हा आग्नेय आशियाशी आहे. मेकाँग नदीच्या खो-यापासून सुरू होणारे पर्जनारण्य अगदी आपल्या ईशान्य भारतापर्यंत येते. राष्ट्रीय सीमांनी या सा-या प्रदेशात विभागले गेलेले लोक विविध देशांचे नागरिक असले, तरी त्यांची जीवनपद्धती, शरीरयष्टी, वांशिकता यांत मोठं साम्य आहे. ईशान्य भारतात असं मानलं जातं की, ‘अॅज द क्राऊ फ्लाईज’ या म्हणीप्रमाणे जर अंतर मोजायचं झालं, तर व्हिएतनामाची राजधानी हनोई ही ईशान्य भारताला दिल्लीपेक्षा जवळ आहे.
सांगावयचा मुद्दा इतकाच की, विशिष्ट ऐतिहासिक कारणांमुळं हे देश भारतात भौगोलिकदृष्ट्या सामील करून घेतले गेले, तरी त्या भूभागात राहणा-या लोकांची संस्कृती वेगळी होती व आजही आहे. नेमकं यांमुळंच ‘आम्ही भारतीय नाही’, अशी भूमिका या भूभागातील जनसमूहांनी १५ ऑगस्ट १९४७ ला घेतली. त्यातूनच नागांचा प्रश्न उभा राहिला. या जमाती भारताचं सार्वभौमत्वच स्वीकारायला तयार नव्हत्या. पुढं सशस्त्र संघर्ष सुरू झाला. अंगामी झापू फिझो हे नागा उठावाचे नेते बनले. सशस्त्र संघर्षाला भारत सरकारनं लष्करी बळानं उत्तर दिलं. या संघर्षात चढउतार होत राहिले. फिझे प्रथम पूर्व पाकिस्तानात (सध्याच्या बांगलादेशात) पळून गेले. नंतर तेथून ते लंडनमध्ये जाऊन पोचले.
ईशान्य भारतातील आसामा, अरूणाचल व मणिपूर या राज्यांतील —आणि म्यानमारमधीलही— नागा बहुसंख्य असलेला भूभाग एकत्र करून त्यांचं स्वतंत्र राष्ट्र-नागालीम—स्थापन करण्याचं उद्दिष्ट गनिमांनी ठेवलं हेतं. अर्थातच ते मान्य केलं जाणं अशक्यच हेतं. त्यामुळं एकीकडं गनिमी कारवाया सुरू असतानाच चर्चेच्या फे-याही चालू झाल्या. जयप्रकाश नारायण याच्यापासून अनेकांनी फिझो यांच्याशी चर्चा केली. फिझो काळाच्या पडद्याआड गेल्यावर नागा गनिमी चळवळीत फूट पडली. काही गटांनी भारत सरकारशी तडजोड करण्याची भूमिका घेतली. त्यातून हे गट राजकारणाच्या मुख्य प्रवाहात आले. नागालँडमध्ये निवडणुका होऊन सरकार आलं. पण दुसरीकडं हिेसाचारही वाढत गेला. साहजिकच लष्कराची कारवाईही व्यापक बनत गेली. नागा गनिमी चळवळीतील जो सर्वात मोठा गट—थुंईगलांग मुईवा आणि इसाक चिसी स्वू यांचा- त्यानं नागालँडच्या काही भागात आपलं पर्यायी सरकार स्थापन केलं. हे दोघं परदेशी पळून गेले. तेथेही भारत सरकारच्या त्यांच्याशी वाटाघाटी सुरूच होत्या. त्यातून जुलै १९९७ ला हा गट व भारत सरकार यांच्यात शस्त्रसंधी झाला. संघर्ष थांबला. अलीकडंच निधन पावलेल्या एस.एस.खापलांग या नागा नेत्याचा—हा नेता मुळचा म्यानमारमधील होता–जो दुसरा गट होता, त्यानंही भारत सरकारशी करार केला. शांतता प्रस्थापित झाली. चर्चा होत राहिली. जेव्हा खापलांग यानं शस्त्रसंधी एकतर्फी तोडली, तेव्हा ही शांतता भंग झाली आणि त्यानंतर या गटानं लष्करी काफिल्यावर हल्ला केला. मग मोदी सरकारच्या कारकिर्दीतील पहिला ‘सर्जिकल स्ट्राइक’ म्यानमारमधील या नागा गटाच्या तळांवर झाला. भारत सरकार मुईवा-स्वू गटाशी चर्चा करू तोडगा काढण्यच्या बेतात आहे, हे लक्षात आल्यानंतरच खापलंग गटानं फारकत घेऊन आपलं वेगळं अस्तित्व दाखवण्याचं पाऊल उचललं होतं.
मुईवा—स्वू (या नागा नेत्याचंही गेल्या वर्षीच निधन झालं) गटानं भारतीय राज्यघटना अजूनही जाहीररीत्या मान्य केलेली नाही. ‘नागालीम’ची मागाणीही त्यांना पूर्णपणानं सोडलेली नाही. म्हणून मग ‘सहभागी सार्वभौमत्वा’ची (शेअर्ड सॉव्हेरेन्टी) संकल्पना पुढं करून मणिपूर, आसाम, अरूणाच्ल प्रदेशातील नागा राहत असलेल्या भागांना ‘स्वायत्तता’ देण्याचा तोडागा या गटानं मान्य करावा असा प्रयत्न सध्या चालू आहे. अशी स्वायत्तता राज्यघटनेच्या ‘३७१ अ’ या कलामानुसार देता येऊ शकते.
मग काश्मीरलाही ३७० व्या कलामानुसार स्वायत्तता देण्यात आलीच आहे ना आणि ऐतिहासिक व सांस्कृतिकदृष्ट्या काश्मिरीही भारताच्या इतर भागांपेक्षा वैशिष्ट्यपूर्णरीत्या वेगळे आहेतच ना आणि ऐतिहासिक व सांस्कृतिकदृष्ट्या काश्मिरीही भारताच्या इतर भागांपेक्षा वैशिष्ट्यपूर्णरीत्या वेगळे आहेतच ना त्यातही काश्मीरमध्ये बहुसंख्य मुस्लिम आहेत, तर बहुसंख्य नागा ख्रिश्चन आहेत. मग जे नागालँडमध्ये झालं, ते काश्मिरात व्हायला काय हरकत आहे त्यातही काश्मीरमध्ये बहुसंख्य मुस्लिम आहेत, तर बहुसंख्य नागा ख्रिश्चन आहेत. मग जे नागालँडमध्ये झालं, ते काश्मिरात व्हायला काय हरकत आहे नागालँड विधानसभेनं किमान पाच वेळा ‘नागालीम’च्या मागणीला पाठिंबा देणारा ठराव एकमतानं संमत केला होता. जम्मू-काश्मीर विधानसभेनंही स्वायत्ततेचा ठराव अशाच रीतीनं किमान तीन वेळा एकमतानं संमत केला आहे. आधीच्या सरकारांनी पुढं नेलेली चर्चाच मोदी नागांशी वाटाघाटी करताना पुढं नेते आहेत. त्याच रीतीनं काश्मीरसंबंधात आधीच्या सरकारांनी ज्या काही चर्चा केल्या आहेत, त्या पुढं नेऊन ३७० व्या कलमाच्या अनुषंगानं जम्मू–काश्मीरला स्वायत्तता देण्याचा निर्णय जर मोदी यांनी घेतला, तर तेच पाकला खरं चोख उत्तर ठरेल.
येथेच ‘हिंदुत्वा’च्या मुद्याचा संबंध येतो. दहशतवादाला लष्करी बळावर तोंड देतानाच आर्थिक विकासावर भर देण्याचं मोदी सरकारचं धोरण आहे. विकास व्हायलच हवा. पण खो-जनतेच्या आकांक्षा राजकीय आहेत. त्यांना भारतातच राहयचं आहे. पण स्वायत्तता हवी आहे. दिल्लीत सत्तेवर आलेल्या मोदी सरकारची (म्हणजेच हिंदुत्ववाद्यांची) सैद्धंतिक भूमिका ही अशी स्वायत्तता देण्याच्या विरोधातील आहे. काश्मीरचं भारतात पूर्ण विलीनीकरण, हाच ही समस्या सेडवण्याचा तोडगा, असं हिंदुत्ववादी पूर्वापार म्हणत आले आहेत. सत्तेच्या राजकारणासाठी ३७० व्या कलमाचा मुद्दा बाजूला ठेवला गेला असला, तरी ही भूमिका तशीच आहे. सीमेवील या मुस्लिमबहुल राज्यात एकहाती सत्ता मिळविण्याचा प्रयत्न म्हणून ‘मिशन ४४’ (म्हणजे विधानसभेत बहुमत) या मोहिमेद्वारं मोदी व अमित शहा यांचा प्रयत्न होता. अगदी ३७० व्या कलमाचा मुद्दा उठवून तो नंतर मागं घेण्यापासून ते काही माजी फुटीरतवाद्यांना हातशी धरणं, शिया-सुन्नी मतभेद टोकाला नेणं, येथपर्यंत सर्व प्रकारचे डावपेच शहा यांनी खेळले. पण खो-यातील मतदार बधले नाहीत. उलट भाजपाला खो-यात बहुमत मिळता कामा नये, या इर्षेनं मतदान झालं आणि मतदारांनी पीपल्स डेमॉक्रॅटिक पार्टी (पीडीपी)च्या पारड्यात मतं टाकली. काश्मीर खो-यात पक्षाचे बस्तान बसविण्याच्या अमित शहा यांनी केलेल्या कसोशीच्या प्रयत्नांना यश आलं नाही. त्यामुळं जम्मू भाजपाकडं व खोरं पीडीपीकडं असां विस्कळीत जनादेश आला. काँग्रेस व नॅशनल कॉन्फरन्सला मतदारांनी पाठ दाखवली. साहजिकच सरकार स्थापन व्हायचं, तर ते पीडीपी व भाजपा यांचंच होणं शक्य होतं. मात्र हे दोन्ही पक्ष परस्पर विरोधी अशा दोन राजकीय ध्रुवांवर उभे होते व आजही आहेत. काश्मीरला स्वयंशासन द्यावं, ३७० वं कलम कायम राहावं, पाकशी चर्चा सुरू करावी, फुटीरतावाद्यांनाही वाटाघाटीत सहभागी करून घ्यावं, अशी पीडीपीची भूमिका आहे. उलट यापैकी एकही मुद्दा भाजपानं कधीच मान्य केलेला नाही.
तरीही हे दोन्ही पक्ष एकत्र आले आणि त्यांनी तथाकथित विकासाच्या किमान सहमतीच्या कार्यक्रमाच्या आधारे राज्यात सरकार स्थापन केलं आहे. याचा अर्थ भाजपा (म्हणजे संघानं) आपली भूमिका बदलली काय अथवा पीडीपीनं आपल्या मागण्या सोडून देण्यास तत्वत: मान्यता दिली
असं काहीही झालं नाही. ही फक्त सत्तेसाठीची सोयरीक आहे. ‘मिशन ४४’ अयशस्वी झाल्यावर भाजपानं (संघानं) आपल्या रणनीतीत बदल केला आहे. सत्ता हाती घ्यायची आणि ‘विकास’ या मुद्यावर जितका जास्तीत जास्त भर देता येईल, तेवढा देत खो-यात हातापाय पसरायचे, असा संघाचा बेत आहे. दैनंदिन जीवन कमीत कमी संघर्षमय असावं, अशी खो-यातील जनतेची आकांक्षा आहे. ती नॅशनल कॉन्फरन्स व काँग्रेस यांचं सरकार पुरं करू शकलेलं नाही. त्यामुळं असलेल्या नाराजीचा फायदा पीडीपीनं उठवला आणि त्याच्या जोडीला काश्मीर प्रश्नाच्या कायमस्वरूपी सोडवणुकीसाठी पावलवं उचलण्याचंही आश्वासन जनतेला या पक्षानं दिलं. काश्मीर खो-यात जे भरघोस मतदान झालं, त्याचा संबंध जसा चांगला कारभार हवा, या जनतेच्या आकांक्षेशी होता, तसाच तो हे प्रशासन भाजपाच्या अधिपत्याखाली नको, या मतदारांच्या भावनेशीही होता.
खो-यातील जनतेची ही चांगल्या कारभाराची आकांक्षा वापरण्याचा भाजपाचा बेत आहे आणि हीच आकांक्षा पुरी करण्यासाठी आम्ही भाजपाच्या जोडीनं सरकार स्थापन करीत आहोत, असा पीडीपीचा पवित्रा आहे. केवळ विकास व चांगला कारभार या दोनच मुद्यांवर या दोन्ही पक्षांचं एकमत आहे. बाकी सारे वादाचे मुद्दे तसेच आहेत. याच संदर्भात राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे अखिल भारतीय सहसंपर्क प्रमुख सतीश कुमार यांनी एका परिसंवादत बोलताना काश्मीर प्रश्नाबाबत जो एक नवा ‘सिद्धांत’ मांडला, तो बोलका आहे. त्यांनी असं प्रतिपदान केलं की, ‘काश्मीरचा प्रश्न आता उरलेलाच नाही. समस्या आहे, ती फक्त पाकच्या हाताताल भाग कसा परत मिळवायचा हीच.’. आपल्या या युक्तिवादाच्या समर्थनार्थ त्यांनी पुढं असं सांगितलं की, ‘काश्मीरला स्वायत्तता देण्याचा जो मुद्दा आहे, त्याला राज्यातल २२ पैकी फक्त पाचच जिल्ह्यांत काही प्रमाणात पाठिंबा आहे. तोही काश्मिरीभाषिक सुन्नी मुस्लिमांकडूनच. वृत्तवाहिन्यांच्या पडद्यावर जे नेते स्वायत्तततेची मागणी करताना दिसतात, ते सर्व याच जिल्ह्यांतून आलेले अहेत. राज्यात १२ टक्के शिया मुस्लिम आहेत. अंदाजे १२—१४ टक्के गुज्जर मुस्लिम आहेत. नंतर आठ टक्के पहाडी राजपूत मुस्लिम आहेत. यापैकी कोणाचीच काही तक्रार नाही. अफझल गुरूला फाशी दिल्यावर ९० टक्के मुस्ल्मि असलेल्या पूंछ भागात किंवा ९९ टक्के मुस्लिम असलेल्या कारगीलमध्ये कोणत्याही प्रकारचा विरोध झाला नव्हता.’
संघाचा हा नवा ‘सिद्धांत’ भाजपाची पावले कशी पडणार आहेत, ते स्पष्टपणं दर्शवतो. खरं तर ‘मिशन ४४’ या मोहिमेमागं हेच उद्दिष्टं होतं. पूर्ण सत्ता हाती आली असती, तर ‘काश्मीरचा प्रश्न संपला, आता पाकशी बोलणी करायची, ती त्याच्या ताब्यातील भाग परत कसा मिळवायचा यासाठीच’, असा पवित्रा मोदी सरकारनं घेतला असता. पण ही मोहीम अयशस्वी झाल्यावर आता ‘चांगला कारभार’ या घोषणेवर आणि त्यासाठी केंद्रातील सत्ता वापरून पुढची वाटचाल करण्याचा भाजपा प्रयत्न राहणार आहे. पीडीपीही याच चांगल्या कारभाराच्या मतदाराच्या आकांक्षेच्या आधारे ‘काश्मीर प्रश्ना’ची उकल करण्यासाठी पावलं टाकू पाहत आहे.
काश्मीर खो-यातील जनतेला नेमकं हेच विधानसभा निवडणुका झाल्यापासून खटकत आहे. ‘भाजपा नको’ याच एका मुद्यावर खोऱ्यातील मुस्लिमांनी पीडीपीला मतं दिली. पण हा पक्ष भाजपाच्या मदतीनं सत्तेत सहभागी झाल्यानं खो-यात पीडीपीच्या विरोधात मोठी नाराजीची भावना आहे. म्हणून मुफ्ती महममद सईद यांच्या अत्यंयात्रेवर त्यांच्या स्वत:च्या गावातही लोकांनी जवळ जवळ बहिष्कारच टाकला होता. याच नाराजीतून बु-हान वानीसारख्या दहशतवाद्याचा उदय झाला आहे, हे लक्षात घ्यायला हवं. ही परिस्थिती १९८७ च्या निवडणुकीनंतर निर्माण झालेल्या स्थितीसारखी आहे. ती निवडणूक राजीव गांधी यांची काँग्रेस व फारूख अब्दुल्ला यांची नॅशनल कॉन्फरन्स यांनी एकत्रितपणं लढवली होती. मात्र ती पूर्ण ‘नियोजित’ करण्यात आली होती. त्यामुळं या दोन्ही पक्षाच्या विरोधात असलेल्या ‘मुस्लिम आघाडी’चे सर्व उमेदवार पराभूत झाले. आज सय्यद सलाउद्दिनला अमेरिकेने ‘जागतिक दहशतवादी’ ठरवलं, म्हणून आपण आपली पाठ थोपटून घेत आहोत. पण हा सय्यद सलाउद्दिन म्हणजे प्रत्यक्षात सय्यद महमद युसूफ शहा होता. तो व शब्बीर श्हा, यासिन मलिक इत्यादी नंतर ‘दहशतवादी’ ठरलेले नेते या निवडणुकीत मुस्लिम आघाडीचे उमेदवार होते. पण या आघाडीचा धुव्वा उडाला आणि काँग्रेस व नॅशनल काँन्फरन्सचं सरकार फारूख अब्दुल्ला यांच्या नेतृत्वाखाली सत्तेवर आलं.
…आणि दोन वर्षांनी प्रथमच १९८९ साली काश्मीर खो-यात दहशतवाद उफाळून आला.
पीडीपी व भाजपा सरकार सत्तेवर आल्यावर नेमकं हेच झालं आहे. पीपडीपी आपली विश्वासार्हता गमावून बसली आहे. त्यातूनच पाकला खो-यातील तरूणांना दहशतवादाकडं वळवण्याची संधी मिळत गेली आहे. काश्मीर खो-यातील तरूण मोठ्या प्रमाणवर जहाल विचारांकडं झुकत आहेत आणि त्यामुळं खो-यातील दहशतवादाचं स्वरूपच पार पालटून जाण्याचा धोका आहे. राजकीय चर्चा नाही, या मोदी सरकारच्या पवित्र्यामुळं राजकीय तोडग्याच्या शक्यता मागं पडत आहेत. राज्यातील मुख्य राजकीय प्रवाहालाच ओहोटी लागली आहे. खो-यातील तरूण हा जहाल इस्लामवाद्यांच्या—-‘इसिस’ व इतर तत्सम संघटनांच्या—प्रभावाखाली येत आहे. त्यातही आता खो-यातील जे तरूण दहशतवादी संघटनांत सामील होत आहेत, ते शिकेलेल्या व सुबत्ता असलेल्या कुटुंबातील आहेत. ते अत्याधुनिक तंत्रज्ञान वापरण्यात पारंगत आहेत.
राहिला प्रश्न पाकचा. पाकशी चर्चा करायचे प्रयत्न नेहरूनी अखेरपर्यंत केले. पण या प्रयत्नांवर तेव्हा झोड उठत असे आणि त्यात संघ परिवार आघाडीवर होता. शिवाय काँग्रेस पक्षातूनही नेहरूंच्या या भूमिकेला विरोध होता. शेख अब्दुल्ला यांना १९६३ च्या अखेरीस नेहरूंनी सोडलं, तेव्हा काँग्रेसच्या ११ खासदारांनी सरकारच्या या निर्णयाचा खुलासा मागणारी लक्षवेधी सूचना लोकसभेत मांडली होती. एकूणच भारतीय जनमानस वास्तवाशी फारकत घेणा-या स्वप्नरंजनात्मक गोष्टींकडे जास्त आकर्षित होत असतं. त्याचाच फायदा नेहरूंचे विरोधक त्यांच्या काश्मीर धोरणावर झोड उठविण्यसाठी करून घेत आले आहेत. संघ परिवार त्यात आघाडीवर होता व आजही आहे.
मात्र सत्ता हाती आल्यावार वास्तवाचं भान ठेवून धोरण आखण्याची गरज मोदी यांना पटू लागली असावी, असं त्यांची लाहोर भेट दर्शवते. ‘जैसे थे’ स्थिती स्वीकारून नेहरू काश्मीर प्रश्नावर तोडगा काढण्यासाठी जी चर्चा करू पाहत होते, त्यातून काही हाती लागलं असतं, तर ते जनतेला पटवून देणं त्यांना शक्य झालं असतं काय, हा कळीचा प्रश्न आहे. तोच प्रश्न आज मोदी यांनाही विचारला जाणं अपरिहार्य आहे; कारण ते स्वत: व त्यांचा संघ परिवार काश्मीरबाबत अतिरेकी राष्ट्रवादाची स्वप्नरंजनात्मक मांडणी करीत आले आहेत. पाकशी अशी तडजोड करायला जसा त्याकाळी काँग्रसमध्येही विरोध होता, तसा तो संघ परिवारात तर पराकोटीचा असणारच आहे. किंबहुना डॉ. मनमोहन सिंह यांनी अशाच प्रकारच्या तोडग्यावर मुशर्रफ यांच्याशी चर्चा चालवली होती, तेव्हा भाजपानं टीकेचे कोरडे ओढले होतेच ना पंतप्रधानपदावर बसणाऱ्या प्रत्येक नेत्याला काश्मीरच्या समस्येनं असा चकवा दाखवला आहे. त्यामुळंच काश्मीरची ही जखम अशी गेली सहा दशकं भळभळत राहिली आहे.
शेवटचा मुद्दा आहे, तो आपल्या संरक्षण सिद्धतेचा व नागरिकांत असलेल्या जाणीव—जागृतीचा. आपण जर संरक्षणदृष्ट्या इतके सक्षम असतो, तर २६११ व अलीकडच्या काळातील दहशतवादी हल्ले झालेच नसते. अमरनाथ यात्रेकरूंवर झालेल्या गोळीबारात सात जणांचा बळी जाण्याच्या घटनेत निष्काळजीपणा झाला, हे जम्मू व काश्मीरचे भाजपाचे उपमुख्यमंत्री निर्मलसिंह यांनीच जाहीररीत्या मान्य केलं आहे. पाठाणकोट व उरी येथील हल्ल्याच्या वेळीही तेव्हचे संरक्षणमंत्री पर्रीकर यांनी असाच निष्काळजीपणा झाल्याचे मान्य केले होते. आता पर्रीकर गोव्याला मुख्यमंत्री म्हणून गेल्यावर देशाला स्वतंत्र संरक्षणमंत्रीही उरलेला नाही. पर्रीकर येण्याआधीप्रमाणंच अर्थमंत्री अरूण जेटली हे संरक्षण खात्याचा कारभार सांभाळत आहेत. मुंबईवरील २६११ व अलीकडच्या काळातील दहशतवादी हल्ले झालेच नसते. अमरनाथ यात्रेकरूंवर झालेल्या गोळीबारात सात जणांचा बळी जाण्याच्या घटनेत निष्काळजीपणा झाला, हे जम्मू व काश्मीरचे भाजपाचे उपमुख्यमंत्री निर्मलसिंह यांनीच जाहीररीत्या मान्य केलं आहे. पाठाणकोट व उरी येथील हल्ल्याच्या वेळीही तेव्हचे संरक्षणमंत्री पर्रीकर यांनी असाच निष्काळजीपणा झाल्याचे मान्य केले होते. आता पर्रीकर गोव्याला मुख्यमंत्री म्हणून गेल्यावर देशाला स्वतंत्र संरक्षणमंत्रीही उरलेला नाही. पर्रीकर येण्याआधीप्रमाणंच अर्थमंत्री अरूण जेटली हे संरक्षण खात्याचा कारभार सांभाळत आहेत. मुंबईवरील २६११ च्या चौकशीसाठीच्या प्रधान समितीनंही सुरक्षा व्यवस्थेतल अक्षम्य त्रुटी दाखवून दिलं होत्या. पण आज नऊ वर्षांनतंर काय फरक पडला११ च्या चौकशीसाठीच्या प्रधान समितीनंही सुरक्षा व्यवस्थेतल अक्षम्य त्रुटी दाखवून दिलं होत्या. पण आज नऊ वर्षांनतंर काय फरक पडला आधीच्या काँग्रेस राजवटींनी ज्या गफलती केल्या, त्यात सुधारणा करण्यात मोदी सरकार कमी पडल्यामुळंच हे घडलं आहे.
त्याचबरोबर अमरनाथ यात्रेकरूंवर झालेल्या गोळीबारानंतर ज्या प्रकारे युद्धज्वर पसरवला जात आहे, त्यानं एक समाज म्हणून आपण किती उथळ व खुजे आहोत, हे पुन्हा एकदा दिसूनं येत अहे. राष्ट्रीय सुरक्षेबाबतची आपली जाणीव किती अप्रगल्भ आहे आणि कथा-कांदब-या व बॉलीवूडचे चित्रपट यापलीकडं आपल्याला युद्ध म्हणजे काय असतं, याची अजिबात जाणीव नसल्याची प्रचिती सध्या येत आहे.
म्हणून धोरणात्मक सातत्य व संयम, सामाजिक सलोखा व सुरक्षेविषयीची प्रगल्भता आणि वेळ पडल्यास त्वरित कारवाई करण्याची क्षमता मिळवून देणारी पराकोटीची संरक्षण सिद्धता या गोष्टी असल्यासच पाकला धडा शिकवता येऊ शकतो.
सध्या चालू असलेल्या हवेतील तलवारबाजामुळं पाकला धडा तर मिळणारच नाही, उलट त्याचा फायदाच होत राहील.
इतिहासाचं ओझं टाकून देण्याचा निर्णय जोपर्यंत दोन्ही देश घेणार नाहीत, तोपर्यंत अमेरिका व इतर देशांच्या दबावामुळं चर्चा होत राहिली, तरी असे वादंगचं तरंग उठत राहणार आहेत.
खरा मुद्दा होता, तो सबुरीचा आणि कश्मिरी जनतेला विश्वासात घेऊन ‘पूर्ण विलीनीकरण’ घडवून आणण्याचा. ही सबुरी संघ परिवारानं कधीच दाखवली नाही आणि काँग्रेस राजकीय धमक दाखवण्यात कमी पडत राहिली.
आज काश्मीरमध्ये जी कोंडी झाली आहे, ती त्यामुळंच.
पाकशी चर्चा करणं, हा काश्मीरच्या मुद्यावर तोडगा काढण्याचा व दहशतवादाला लगाम घालण्याचा एकमेव मार्ग आहे, ही भारत सरकारची कायम स्वरूपी भूमिका राहिली आहे. निदान गेल्या वर्षीपर्यंत तरी होती. वाजपेयी यांनी तीच भूमिका घेतली. ‘रॉ या भारताच्या गुप्तहेर संघटनेचे माजी प्रमुख ए. एस. दुलत यांनी लिहिलेल्या ‘काश्मीर: द वाजपेयी इयर्स’ या पुस्तकात त्याची तपशीलवार माहिती आहे. याच भूमिकेतून कारगील होऊनही मुशर्रफ यांना आग्रा येथे चर्चेस वाजपेयी यांनी बोलावले होते. पुढं संसदेवरील हल्ल्यानंतर दोन्ही देशांत लष्करी संघर्ष होण्याची वेळ येऊन गेल्यावरही चर्चेचे दरवाजे वाजपेयी यांनी लावून घेतले नाहीत. चर्चा सुरूच राहिली. ती २००४ सालानंतर डॉ. मनमोहन सिंह यांनी पुढं नेली. त्यातूनच ‘सीमा बदलल्या न जाता काश्मीरवर तोडगा काढण्यापर्यंत मजल मारल्याची’ माहिती नंतर मुशर्रफ यांनीच सत्ता गेल्यावर दिली होती. आता सत्ता स्वबळावर भाजपानं हाती घेतली आहे आणि गेल्या एक वर्षांत भारत व पाक यांच्यातील सीमा धगधगतीच राहिली आहे. काश्मिरात भाजपाच्या हाती स्वातंत्र्यानतंर प्रथमच सत्तेतीतल वाटा पडला आहे. तोही ‘काश्मीरला स्वायत्तता हवी’ असं मानणाऱ्या ‘पीपल्स डेमॉक्रॅटिक पार्टी’ची (पीडीपी) साथसंगत करूनच. वरकरणी वाजपेयी याच्या धोरणाचाच हा पाठपुरवा असल्याचं दिसेल. पण हे साम्य वरकरणीच आहे. मुळात मोदी सरकारच्या पाक व काश्मीरविषयक धोरणात गुणात्मक फरक पडला आहे.
आता वाजपेयी यांच्या ‘मवाळ’ चेहऱ्याची संघाला गरज नाही. ‘विकासा’चा मुखवटा घातलेले, पण कट्टर प्रचारक असलेले व हिंदूराष्ट्राकडं वाटचाल हे आपलं भाग्यध्येय आहे, असं मानणारे मोदी—त्यांच्या व्यक्तिमत्वातील एकांडे शिलेदारी संघ कार्यपद्धतीच्या विपरीत असूनही—संघाला हवे आहेत.
…आणि मोदी यांची पाक व काश्मीरविषयक धारणा ही संघाप्रमाणंच ‘तडजोड नाही’, अशीच आहे. त्यामुळंच ‘हुरियत’ हा वादाचा मुद्दा बनला आहे. ‘पीडीपी’ या स्वायत्ततावादी भूमिका असलेल्या पक्षाशी काश्मिरात सोयरीक केली असली, तरी ती तात्पुरती तडजोड आहे—जशी ‘बिगर काँग्रेसवादाच्या आधारे राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी स्थापन करण्याची होती तशीच– आणि पूर्ण सत्ता हाती घेण्याच्या मार्गातील एक टप्पा आहे, याबद्दल मोदी यांच्या मनात कोठेही शंका दिसत नाही. पाकशी चर्चा ही फक्त दहशतवादाबद्दलच होईल, हा मुद्दाही त्याच स्वरूपाचा आहे. ‘हुरियत’ या संघटनेला आधी विनाकारण महत्व दिलं गेलं आहे, आता आम्ही ते देणार नाही, असं मोदी सांगू पाहत आहेत. मग ‘पीडीपी’चं काय म्हणूनच मग मुख्यमंत्री मुफ्ती महमद सईद यांनी ‘हुरियत’च्या नेत्यांना सोडल्यावर ते दिल्लीत येऊ लागल्यावर त्यांना केंद्रानं अटक केली. ही ‘लाल रेषा’ आम्ही आखली आहे, ती ओलांडून दिली जाणार नाही, असं मोदी सरकार सांगत आहे. गेल्या वर्षी याच मुद्यावर परराष्ट्र सचिव स्तरावरील चर्चा रद्द झाली होती. मग आता ती सुरू करण्याचं रशियातील ‘उफा’ येथं झालेल्या बैठकीत का ठरवण्यात आलं म्हणूनच मग मुख्यमंत्री मुफ्ती महमद सईद यांनी ‘हुरियत’च्या नेत्यांना सोडल्यावर ते दिल्लीत येऊ लागल्यावर त्यांना केंद्रानं अटक केली. ही ‘लाल रेषा’ आम्ही आखली आहे, ती ओलांडून दिली जाणार नाही, असं मोदी सरकार सांगत आहे. गेल्या वर्षी याच मुद्यावर परराष्ट्र सचिव स्तरावरील चर्चा रद्द झाली होती. मग आता ती सुरू करण्याचं रशियातील ‘उफा’ येथं झालेल्या बैठकीत का ठरवण्यात आलं तर चर्चा दहशतवादावर करायचं ठरलं होतं, काश्मीरवर नाही, अशी मोदी सरकारची भूमिका आहे.
या भूमिकेमुळं चर्चा रद्द झाली आहे. पण सीमा धगधगतीच राहिली आहे. किंबहुना आता ही धग वाढतण्याचा धोका आहे. त्यात निरपराध नागरिक मारले जात आहेत. पण ‘दहशतवादाशी मुकाबला कराताना हे घडणं अपरिहार्य आहे, त्यांनी आमचे काही नागरिक मारल्यास आम्ही त्यांचे दुप्पट मारू’, असा मोदी सरकारचा पवित्रा आहे.
या भूमिकेचे काश्मिरात पडसाद उमटले तर त्याला तोंड द्यावे लागेल, तत्वावर तडजोड नाही, असा मोदी सरकारचा ठाम पवित्रा दिसतो. त्यामागं ‘नुसतं नेतृत्वच नव्हे, तर समाजही कणखर हवा, देशानं युद्धसज्ज असायलाच हवं’ ही संघाची विचासरणी आहे. संघापुढं ‘मॉडेल’ आहे, ते इस्त्रायलचं. पॅलेस्टिनी समस्या सोडविण्याचा एकमात्र मार्ग हा त्या लोकांना कायमचं दुबळं व दुय्यम बनवणं आणि विरोध करण्यांना संपवणं, अशी इस्त्रायली भूमिका आहे. त्यासाठी ‘एकाच्या बदल्यात अनेक’ या सूत्राप्रमाणं पॅलेस्टिनी हल्ल्यांना उत्तर म्हणून प्रतिहल्ले करून शेकडो लोकांचे बळी इस्त्रायल घेत आलं आहेत.
‘पाकला धडा’ शिकवण्याच्या या अशा ‘इस्त्रयली’ पवित्र्यामुळं आज या धोरणाला समाजातून मोठं पाठबळ मिळत जाणार आहे. संघाच्या या भूमिकेचं एक परिमाण हे ‘मुस्लिम विरोधा’चं आहे. ते आज उघडपणं सांगितलं जात नाही व पुढंही आणलं जात नाही. मात्र या धोरणाचा तो अविभाज्य अंतर्भूत भाग आहे.
प्रकाश बाळ हे ज्येष्ठ पत्रकार अाहेत. महाराष्ट्र टाइम्स, लोकसत्ता आदी नामांकित वर्तमानपत्रांमध्ये अनेक वर्षे त्यांनी ज्येष्ठ सहाय्यक संपादक, निवासी संपादक आदी पदांवर काम केले आहे. राष्ट्रीय आंतरराष्ट्रीय घटनांचे ते अभ्यासक आहेत. श्रीलंकेतील तामीळ प्रश्न आणि काश्मीर या दोन विषयांवर त्यांचा विशेष अभ्यास आहे. श्रीलंकेतील तामीळ इलमच्या प्रश्नावर त्यांनी लिहिलेले पुस्तकही विख्यात आहे. विविध वर्तमानपत्रांमध्ये स्तंभलेखन करणारे बाळ हे वाचकांना परिचित आहेतच राईट अँगल्सच्या अनेक ज्येष्ठ मान्यवरांपैकी महत्त्वाचे नाव असलेले बाळ या माध्यमातून सतत आपल्या भेटीला येणार आहेत.
गांधी, सावरकर आणि इस्रायल
कोणता पक्ष दलितांसाठी लढतो


नगर मनपा निवडणूक : स्वबळाच्या घोषणा हवेतच… | Dainik Prabhat, Marathi News Paper, Pune.

नगर मनपा निवडणूक : स्वबळाच्या घोषणा हवेतच…
‘तुझं माझं जमेना, तुझ्यावाचून करमेना’ चा प्रयोग रंगण्याची चिन्हे
नगर – महानगरपालिका निवडणुका जाहीर झाल्यापासून सर्वच पक्षांनी स्वबळावर लढण्याच्या घोषणा उच्च स्वरात केल्या. मात्र निवडणूक जसजशी जवळ येत आहे, तसतसे सर्वच पक्षांना वास्तवाचे भान होत असून आता युती आघाडीसाठीची कुजबूज सुरु झाली आहे. त्यामुळे मनपाच्या निवडणुका स्वबळावर नव्हे तर युती आघाडीच्या माध्यमातूनच लढल्या जातील असे चित्र निर्माण होऊ लागले आहे. नजिकच्या काही दिवसात “तुझं माझं जमेना, तुझ्यावाचून करमेना’ चे प्रयोग रंगल्यास आश्‍चर्य वाटू नये.
दोन महिन्यांपूर्वी निवडणुकीची चाहूल लागताच सर्वच पक्षांनी स्वबळाचा नारा देत शक्‍तिप्रदर्शन घडविण्याचा प्रयत्न केला. त्यासाठी अन्य पक्षातून आपल्या पक्षात इनकमिंग कसे वाढेल यासाठी विशेषत्वाने प्रयत्न केले. त्यातल्या त्यात भारतीय जनता पक्ष आणि शिवसेना यांच्यात कोण कोणाचे किती मासे गळाला लावतो, याबाबत चढाओढ सुरु होती. सगळ्याच पक्षातल्या जहाजांच्या शिडांमध्ये हवा भरल्याचे पहायला मिळत होते. मात्र प्रभाग रचना जाहीर झाली तशी सगळ्याच पक्षाच्या शिडातील हवाही निघून गेली.
नव्याने निर्मिती झालेल्या 17 प्रभागांमधून आलेल्या हरकतींना वाटाण्याच्या अक्षता लावत प्रशासनाने ज्या प्रभागाच्या सीमारेषा अस्पष्ट होत्या त्या जुजबी हरकती स्वीकारुन केलेल्या प्रभाग रचनेवर शिक्‍कामोर्तब केले. 20 हजार मतदारांचा एक प्रभाग झाला. त्यात 4 लोकप्रतिनिधी निवडून द्यायचे आहेत. यामुळे नवख्या इच्छुकांची तारांबळ तर झालीच शिवाय विद्यमान नगरसेवकांचेही धाबे दणाणले आहे. मुळात प्रभागांचा विस्तार झाला, मतदारांची संख्या वाढली.
मात्र उमेदवारांचा स्वत:चा संपर्क कमी पडू लागल्याने एरवीच्या निवडणुकांची गणिते या निवडणुकीत मांडताना आता त्यांची दमछाक होऊ लागली आहे. तसेच सुरुवातीला स्वबळाचा नारा देणारे नेतेही 68 उमेदवार कोठून आणायचे या विवंचनेत पडले आहेत. प्रत्येक प्रभागात सक्षम चार उमेदवार देणे व मोठ्या मतदार संख्येवर प्रभाव असलेले उमेदवार शोधणे सगळ्याच पक्षांना जिकिरीचे होऊ लागले आहे. त्यामुळे प्रत्येक प्रभागात सगळ्याच पक्षांना आवळ्या-भोपळ्याची मोट बांधण्याशिवाय पर्याय राहिलेला नाही.
एकूणच सक्षम उमेदवारांची वानवा ही सगळ्याच पक्षांना जाणवत असल्याने आता प्रभागनिहाय समीकरणे इच्छुक उमेदवारांकडून बांधली जात आहेत. या समिकरणांना पक्ष, यापूर्वीचे राजकीय मतभेद, असे कुठलेही कंगोरे नसल्याने ही प्रभागनिहाय समीकरणे सगळ्याच पक्षांच्या दृष्टीने डोकेदुखी ठरु पहात आहे. या सगळ्या गोष्टींवर एकच उपाय आहे तो म्हणजे व्यक्‍तिगत समीकरणे निर्माण होण्याअगोदर पक्षीय पातळीवरची समीकरणे निर्माण करणे होय. याला पक्षश्रेष्ठींच्या दृष्टीने महत्व येऊ लागले आहे.
शिवाय स्वबळावर लढून प्रभागनिहाय समीकरणे प्रबळ ठरल्यास सत्ता स्थापनेच्या वेळीही ती मोठी डोकेदुखी ठरु शकते. शिवाय घोडेबाजारालाही त्यातून वाव मिळू शकतो. त्यामुळे सध्या पितृ पंधरवडा सुरु असताना राजकीय हालचाली काहीशा थंडावल्याने पक्षीय पातळीवर समेट घडविण्याच्या चर्चेला अत्यंत मुत्सद्देगिरीने तोंड फोडले जात आहे.
शिवसेनेतील वरिष्ठ मंडळी नुकतीच मुख्यमंत्र्यांच्या भेटीला गेली होती. त्यावेळी दोन्ही बाजूने युती करण्यासंदर्भात खडा टाकून पाहण्यात आला तर कॉंग्रेस पक्षाच्यावतीने सध्या सुरु असलेल्या संघर्ष यात्रेचा समारोप नगर शहरात होणार असून त्या निमित्ताने झालेल्या नियोजन बैठकीच्या वेळी विरोधी पक्षनेत्यांनी इच्छुक उमेदवारांकडून गर्दी जमविण्यासंदर्भात चाचपणी केली. मात्र त्यावेळी मिळालेल्या प्रतिसादातून त्यांनाही मनपा निवडणुकीतील वास्तवाचे भान आले असावे. हीच गोष्ट भारतीय जनता पक्षाच्या बाबतीतही घडली.
त्यात पक्षाचे शक्‍तिकेंद्रप्रमुख विरोधकांच्या विकेट घेतील अशी घोषणा पालकमंत्र्यांनी केली. मात्र ही घोषणा करताना त्यांनी विधानसभेचा आणि लोकसभेचा उल्लेख केला. मात्र महापालिकेचा उल्लेख करणे त्यांनी सोयीस्कररीत्या टाळले. यातूनच शहरातील प्रमुख पक्षांची आगामी मनपा निवडणुकीतील दशा आणि दिशा स्पष्ट होते. नवरात्रौत्सव अवघ्या तीन चार दिवसांवर येऊन ठेपला आहे. पितृ पंधरवडा संपताच युती आघाड्यांच्या समेटाला सुरुवात होईल अशी कुजबूज सर्वच पक्षांतून ऐकायला येत आहे.
ताज्या बातम्यांसाठी प्रभातचे मोबाईल अॅप डाऊनलोड करा
Previous article‘हे’ दोन मोठे खेळाडू एकदिवसीय आणि टी २० मालिकेला मुकणार
Next articleशॉर्टसर्किटने अडीच एकर ऊस जळून खाक
मतदार नावनोंदणी, दुरुस्तीचे आवाहन
उध्दव ठाकरेंना मानसोपचाराची गरज- विखे
‘नागवडे ऊस उत्पादकांना दिवाळीपूर्वी सात कोटी देणार’
वसतीगृहातील विद्यार्थ्यांच्या आहारासाठी आरपीआयचे ‘भीक मांगो’
दोन दिवसांत घोडचे आवर्तन सोडा; शेतकऱ्यांची पाटबंधारे विभागाकडे मागणी
चोरीतील 31 तोळ्यापैकी दहा तोळे दागिने हस्तगत


Nashik,Empowerment,Health University,Contract Employees | आरोग्य विद्यापीठ कंत्राटी कर्मचाऱ्यांचा मोर्चा | Lokmat.Com

बुधवार २४ ऑक्टोबर २०१८
आता 'या' मराठी स्टारची मुलगी झळकणार सिनेमात
'मिर्झापूर' वेबसीरिजचा ट्रेलर प्रदर्शित
राज्यात १८० तालुक्यांत दुष्काळी स्थिती जाहीर, मुख्यमंत्र्यांची घोषणा
सिलसिला बदलते रिश्तों का या मालिकेत दृष्टी धामी घेतेय या गोष्टीवर मेहनत
‘सीबीआय’चे घरातील भांडण पोहोचले दिल्लीच्या हायकोर्टात
राज्यात १८० तालुक्यांत दुष्काळी स्थिती जाहीर, मुख्यमंत्र्यांची घोषणा
#MeToo: आलोकनाथ आणि साजिद खानला ‘मी टू’ प्रकरणी नोटीस
रुळाला तडा गेल्याने मध्य रेल्वेला लेटमार्क
तरुणींनो, व्हॉट्सअ‍ॅपवर डीपी ठेवताना सावधान
सुरेंद्र गडलिंग यांच्यावरील आरोपपत्रावर आज फैसला
शिल्पा शिंदेला लागली मोठी लॉटरी, मिळाला हा मोठा चित्रपट
#MeToo : संजना सांघीने केला सुशांत सिंग राजपूतचा बचाव म्हणे, असे काही घडलेच नाही
#MeToo: अजय देवगणने केली आपल्या मेकअप आर्टिस्टची हकालपट्टी
करिश्मा कपूरचे झाले पुन्हा एकदा ब्रेकअप
सुभाष कपूर यांच्या जागी ‘हा’ दिग्दर्शक सांभाळणार ‘मुघल’च्या दिग्दर्शनाचा जिम्मा
Tanushree-Nana Controversy वर विक्रम गोखले आणि सुशांत सिंह यांनी सोडले मौन
पणती कारागिरांची लगबग सुरू, दिवाळीची तयारी जोरात
ठाण्यात काँग्रेसच्यावतीने एक दिवसीय धरणे आंदोलन
ओला-उबेर कंपनीच्या मनमानी कारभाराविरोधात चालकांचे आंदोलन
कांद्याच्या सालीचे असेही फायदे; जाणून घ्या
 पार्टनरच्या Hug करण्याच्या पद्धतीवरुन ओळखा तुमचं रिलेशन
बॉलिवूड अभिनेत्रींमध्ये सध्या सुरू आहे कुर्ती ट्रेन्ड; तुम्हीही ट्राय करा
झणझणीत, तर्रीबाज कोल्हापूरची ठसकेदार मिसळ
'या' ३ गोष्टींचा लैंगिक जीवनावर होतो वाईट परिणाम
आज डिझेलच्या दरात कोणतेही बदल नाहीत; मुंबईत डिझेलचा दर 78.46 रुपये
पेट्रोलच्या किमतीत 8 पैशांची घट; मुंबईत एक लिटर पेट्रोलसाठी मोजावे लागणार 86.73 रुपये
जम्मू-काश्मीर- सुथूमध्ये दहशतवादी आणि सुरक्षा जवानांमध्ये चकमक, काश्मीरमधील इंटरनेट सेवा केली खंडित
मुंबई- वरळीतल्या व्ही. पी. नगरमध्ये सिलिंडरचा स्फोट, स्फोटानंतर लागलेल्या आगीवर फायर ब्रिगेडनं मिळवलं नियंत्रण
ठाणे : दिवा डम्पिंग येथे मंगळवारी दुपारी आग लागली होती. ती आग विझवून मुंब्रा अग्निशमन दल जात नाही, तोच रात्री 9 वाजण्याच्या सुमारास पुन्हा मोठी आग लागली आहे.
मुंबई - एसटी लोकोपयोगी सेवा म्हणून जाहीर, एसटी कर्मचाऱ्यांच्या संप आणि बंदवर निर्बंध येणार
पश्चिम बंगाल - संतारागाची जंक्शन रेल्वे स्थानकात झालेल्या चेंगराचेंगरीमध्ये 14 जण जखमी
औरंगाबाद-पाचोड रोडवर कार-बाईकाचा अपघात,दोघांचा मृत्यू.
अकोला : यशवंत सिन्हा यांच्या नेतृत्वात जिल्हाधिकारी कार्यलयासमोर ठिय्या.
मुंबई - आगामी निवडणुकांसाठी शिवसेनेसोबत युती करण्यासाठी भाजपा नेते आग्रही, वर्षा निवसस्थानी मुख्यमंत्र्यांशी झालेल्या बैठकीत नेत्यांचा सूर, सूत्रांची माहिती
नागपूर : सत्र न्यायालयाने बलात्कार प्रकरणात 5 आरोपींना प्रत्येकी 20 वर्षे कारावास व 10 हजार रुपये दंडाची शिक्षा सुनावली.
अकोला - अकोल्यात धान परिषदेचा मोर्चा पोलिसांना अडवला
औरंगाबाद : भाजपाचा भ्रम फोडण्यासाठी घराघरात फिरा; सरकारच्या पाठीवर आसूड ओढणार आहे - उद्धव ठाकरे
दुष्काळसदृशऐवजी दुष्काळ जाहीर करा - शरद पवार
औरंगाबाद : इंधन महाग होत असताना मोदीचा पंपावर हसताना फोटो आहे. डाटा स्वस्त आणि आटा महाग होत आहे - उद्धव ठाकरे
आज डिझेलच्या दरात कोणतेही बदल नाहीत; मुंबईत डिझेलचा दर 78.46 रुपये
पेट्रोलच्या किमतीत 8 पैशांची घट; मुंबईत एक लिटर पेट्रोलसाठी मोजावे लागणार 86.73 रुपये
जम्मू-काश्मीर- सुथूमध्ये दहशतवादी आणि सुरक्षा जवानांमध्ये चकमक, काश्मीरमधील इंटरनेट सेवा केली खंडित
मुंबई- वरळीतल्या व्ही. पी. नगरमध्ये सिलिंडरचा स्फोट, स्फोटानंतर लागलेल्या आगीवर फायर ब्रिगेडनं मिळवलं नियंत्रण
ठाणे : दिवा डम्पिंग येथे मंगळवारी दुपारी आग लागली होती. ती आग विझवून मुंब्रा अग्निशमन दल जात नाही, तोच रात्री 9 वाजण्याच्या सुमारास पुन्हा मोठी आग लागली आहे.
मुंबई - एसटी लोकोपयोगी सेवा म्हणून जाहीर, एसटी कर्मचाऱ्यांच्या संप आणि बंदवर निर्बंध येणार
पश्चिम बंगाल - संतारागाची जंक्शन रेल्वे स्थानकात झालेल्या चेंगराचेंगरीमध्ये 14 जण जखमी
औरंगाबाद-पाचोड रोडवर कार-बाईकाचा अपघात,दोघांचा मृत्यू.
अकोला : यशवंत सिन्हा यांच्या नेतृत्वात जिल्हाधिकारी कार्यलयासमोर ठिय्या.
मुंबई - आगामी निवडणुकांसाठी शिवसेनेसोबत युती करण्यासाठी भाजपा नेते आग्रही, वर्षा निवसस्थानी मुख्यमंत्र्यांशी झालेल्या बैठकीत नेत्यांचा सूर, सूत्रांची माहिती
नागपूर : सत्र न्यायालयाने बलात्कार प्रकरणात 5 आरोपींना प्रत्येकी 20 वर्षे कारावास व 10 हजार रुपये दंडाची शिक्षा सुनावली.
अकोला - अकोल्यात धान परिषदेचा मोर्चा पोलिसांना अडवला
औरंगाबाद : भाजपाचा भ्रम फोडण्यासाठी घराघरात फिरा; सरकारच्या पाठीवर आसूड ओढणार आहे - उद्धव ठाकरे
दुष्काळसदृशऐवजी दुष्काळ जाहीर करा - शरद पवार
औरंगाबाद : इंधन महाग होत असताना मोदीचा पंपावर हसताना फोटो आहे. डाटा स्वस्त आणि आटा महाग होत आहे - उद्धव ठाकरे
All post in लाइव न्यूज़
आरोग्य विद्यापीठ कंत्राटी कर्मचाऱ्यांचा मोर्चा
ठळक मुद्देकिमान वेतन मागणीसाठी कामबंद आंदोलनआंदोलनाचा ६३ वा दिवस, पालकमंत्र्यांच्या कार्यालयावर घोषणाबाजी
नाशिक : महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठात गेल्या १० ते १२ वर्षांपासून स्थायी स्वरुपाचे काम करणाऱ्या सुमारे ३०० कर्मचार्यांनी किमान वेतन मिळावे आणि कायम सेवेत सामावून घेण्याच्या मागणीसाठी कामबंद आंदोलन पुकारले असून या कामगारांच्या मागण्यांकडे विद्यापीठाने दुर्लक्ष केले आहे. त्यामुळे संतप्त झालेल्या कर्मचाऱ्यांनी गुरूवारी पालकमंत्री तथा वैद्यकीय शिक्षणमंत्री गिरीश महाजन यांच्या कार्यालावर मोर्चा काढला.
महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठातील कंत्राटी कर्मचार्यांनी उपस्थित केलेल्या एकाही प्रश्नाला कामगार उपायुक्त तसेच कामगार न्यायालयात पुरेसे उत्तर देता आले नसतांना आणि कंत्राटी कर्मचारी विद्यापीठाचेच असल्याचे मान्य करूनही विद्यापीठाने अद्यापही कंत्राटी कर्मचाऱ्यांना न्याय दिलेला नसल्याने आंदोलन पुकारण्यात आले असल्याचे कर्मचाºयांनी सांगितले. गेल्या ५ डिसेंबर २०१७ पासून कंत्राटी कर्मचारी समान काम, समान दाम, याप्रमुख मागणीसह निलंबीत कर्मचाऱ्यांना कामावर रूजू करून घ्यावे, कंत्राटी कर्मचाऱ्यांना विद्यापीठ सेवेत सामावून घ्यावे अशा सात मागण्यांसाठी आंदोलन सुरू केले आहे. आंदोलनाचा ६३ वा दिवस आहे.
या कर्मचाऱ्यांनी वेळोवेळी विद्यापीठ प्रशासन आणि पालकमंत्र्यांना भेटून आपली कैफीयत मांडलेली आहे. विद्यापीठाकडून नेहमीच आश्वासन देण्यात आले मात्र नंतर कोणीही कार्यवाही केलेली नाही. तर पालकमंत्री गिरीश महाजन यांना देखील तीन वेळेले भेट दिलेली आहे. मात्र त्यांनी देखील अद्याप सकारात्मक भूमिका घेतली नसल्याने गुरूवारी गोल्फ क्लब मैदान ते पालकमंत्री महाजन यांच्या कार्यालयापर्यंत मोर्चा काढण्यात आला.
सीटचे अध्यक्ष डॉ. डी.ए.ल कराड, रसचिटणीस सिताराम ठोंबरे, तानाजी जायभावे, अ‍ॅड. श्रीधर देशपांडे आदि नेत्यांसह कंत्राटी कर्मचारी मोठ्या प्रमाणावर सहभागी झाले होते. गोल्फ क्लब मैदान येथून सकाळी ११ वाजता मोर्चाला प्रारंभ झाला. उंटवाडी रोडवरील पालकमंत्र्यांच्या संपर्क कार्यालापर्यत मोर्चा काढण्यात आला. यावेळी कर्मचाऱ्यांनी विद्यापीठ प्रशासनाच्या निषेधार्थ घोषणा देण्यात आल्या. निलंबीत कर्मचाऱ्यांना कामावर रूजू करून घ्यावे, समान काम, समान वेतन मिळावे, कर्मचाऱ्यांना पुर्वलक्षी प्रभावाने घरभाडे अदा करावे, किमान वेतन कायद्यानुसार कर्मचाऱ्यांना सुट्यांचे नियोजन, २६ दिवसांचे वेतन, कामगारांना पेमेंटस्लिप, कायदेशीर पगारी रजा, व बोनस या कामगारांच्या प्रश्नांकडे वैद्यकीय शिक्षणमंत्र्यांचे लक्ष वेधण्यात आले.
 मराठी मॅट्रीमोनीमध्ये रजीस्ट्रेशन मोफत आहे
‘त्यांना’ कधी मिळतील मुख्य प्रवाहात येण्याचे हक्क
औरंगाबाद :पदव्युत्तर अभ्यासक्रम प्रवेशप्रक्रियेचा उडाला फज्जा
चार न्यायालयांच्या इमारतींचे नूतनीकरण
मराठवाड्याला पाणी देण्याच्या आदेशाला आव्हान
अहिंसा वर्ष म्हणून साजरे करणार : ज्ञानमती माता
जिल्ह्याच्या दुष्काळी परिस्थितीबाबत गोंधळ
कोजागरीनिमित्त दुधाचे दर ८० रुपयांपर्यंत
११२ ई-टॉयलेट्स, पीपीपी तत्त्वावर उपक्रम
अमृतसर ट्रेन दुर्घटनाबिग बॉस 12मीटूइंधन दरवाढपरिणीती चोप्रादीपिका पादुकोणप्रो कबड्डी लीगसबरीमाला मंदिरअमृता फडणवीसकॉफी विथ करण 6
कांद्याच्या सालीचे असेही फायदे; जाणून घ्या
बॉलिवूड अभिनेत्रींमध्ये सध्या सुरू आहे कुर्ती ट्रेन्ड; तुम्हीही ट्राय करा
कलिंगडापासून घरच्या घरी तयार करा 'हे' फेसपॅक
'या' पदार्थांमुळे वाढतो तुमचा ताण; मेंदूसाठीही ठरतात घातक
तुमची मुलं वस्तू चोरतात अशी बदला वाईट सवय
वाहतुकीचे हे अजब नियम पाहून, तुम्ही नक्कीच जाल चक्रावून
एक्सला खबरही लागू न देता ब्रेकअपनंतर ही ६ कामे करतात मुली
रोहित शर्मा-विराट कोहलीची जोडी जमली
चेहऱ्यावर स्मितहास्य खुलवणारे 'क्युट स्टॅच्यू'
ही आहे जगातील सर्वात सुंदर नदी
सरकारच्या एका होकारामुळे अनेकांना मिळु शकतो रोजगार - आंग्रीया क्रुझचे शिल्पकार
भाजपा सरकार काँग्रेसपेक्षाही थापाडे - राज ठाकरे
#MeToo: 'मीटू' मोहिमेवर पहिल्यांदाच सोनाली कुलकर्णीने दिली ही प्रतिक्रिया
Tanushree-Nana Controversy वर विक्रम गोखले आणि सुशांत सिंह यांनी सोडले मौन
पणती कारागिरांची लगबग सुरू, दिवाळीची तयारी जोरात
ठाण्यात राष्ट्रवादी काँग्रेसचे शिवसेनेविरोधात धरणे आंदोलन
ओला-उबेर कंपनीच्या मनमानी कारभाराविरोधात चालकांचे आंदोलन
ठाण्यात काँग्रेसच्यावतीने एक दिवसीय धरणे आंदोलन
पनवेल टर्मिनलमध्ये बेवारस बॅग आढळल्याने खळबळ
सांगलीतील भिवघाट येथे साई गारमेंटला भीषण आग
आता 'या' मराठी स्टारची मुलगी झळकणार सिनेमात
लोकलला बसवा स्वयंचलित दरवाजे
'मिर्झापूर' वेबसीरिजचा ट्रेलर प्रदर्शित
''गोपीनाथरावांसाठी जागा सोडत होतो, आता सर्व जागा लढणार''
राज्यात १८० तालुक्यांत दुष्काळी स्थिती जाहीर, मुख्यमंत्र्यांची घोषणा
राज्यात १८० तालुक्यांत दुष्काळी स्थिती जाहीर, मुख्यमंत्र्यांची घोषणा
"भाजपा-सेनेचे खासदार आमच्या संपर्कात, खडसे काँग्रेसमध्ये आल्यास आनंदच"
‘सीबीआय’चे घरातील भांडण पोहोचले दिल्लीच्या हायकोर्टात
राकेश अस्थाना प्रकरणात मोदींना एवढी गोडी का
जायकवाडीत ९ टीएमसी पाणी सोडण्याचे आदेश
२२ महिन्यांनंतर शिवस्मारकाच्या कामाचा मुहूर्त


वाघ पाहताना | Saamana (सामना)

– सिनेमा / नाटक
 तुमच्या खात्यात लॉग इन करा
परवलीचा शब्द परत मिळवा
परवलीचा शब्द तुम्हाला पाठविला जाईल
कसे चालते आंग्रीयावर काम..
 उद्धव ठाकरे यांचा पंतप्रधान मोदींना खडा…
राष्ट्रवादीचे आमदार विजय भांबळे यांच्याविरुद्ध गुन्हा दाखल
दिवाळीच्या तोंडावर पाणी कपात, सोमवारपासून एक वेळ पाणी पुरवठा
खासदारांच्या वेतनाचा मुद्दा उपस्थित केल्यावर पीएमओतून आला फोन – वरुण गांधी
तोगडिया यांनी स्थापन केला नवा पक्ष, लोकसभा निवडणूक लढवणार
तेलंगणात रंगला ‘आयाराम- गयाराम’चा खेळ; दुसऱ्या पक्षात जाऊन पुन्हा घरवापसी
दहशतवाद्यांचे मुडदे घेऊन जा, गोळीबार केला तर खबरदार
दम असेल तर लाल किल्ल्याचे नाव बदलून दाखवा, योगींना मंत्र्याचे ओपन…
… म्हणून ही कंपनी रोज सहा तास झोपा काढण्याचे पैसे देते
घरात बसल्याजागी ऐकता येणार गर्भातील बाळाच्या हृदयाचे ठोके
खगोलसंशोधक स्टिफन हॉकिंग यांच्या व्हीलचेअर, पदक, पुरस्कारांचा लिलाव
ऍपल लॉन्च करणार जगातला सर्वात छोटा आयपॅड
ब्रह्मांडाचे रहस्य उलघडणाऱ्या स्टीफन हॉकिंग्स यांच्या व्हीलचेअरचा होणार लिलाव
विराटच्या ‘त्या’ वक्तव्याने चाहत्यांना बसला धक्का, अनेकांना अश्रू अनावर
सचिन-विनोद पुन्हा क्रिकेटच्या मैदानात; अॅकॅडमीद्वारे युवा क्रिकेटपटूंना घडवणार
हिंदुस्थानच्या विजयाची हॅटट्रिक; जपानचा 9-0 गोलने धुव्वा
हिंदुस्थान-इंग्लंड लॉर्डस् कसोटी फिक्स, वृत्तवाहिनीच्या लघुपटाने क्रिकेट वर्तुळात खळबळ
‘हिटमॅन’ला खुणावतोय सचिन-धोनीचा ‘हा’ विक्रम, गांगुलीला केले ओव्हरटेक
नवान्न पौर्णिमा : कोकणातील नव्याची अपूर्वाई
लेख – महर्षी वाल्मीकी : एक मनोज्ञ मानसशास्त्रज्ञ
आजचा अग्रलेख : वंदे मातरम् म्हणावेच लागेल
आजचा अग्रलेख : जगभ्रमण बरे पण मिळाले काय
– सिनेमा / नाटक
‘पाटील’ २६ ऑक्टोबरला येणार प्रेक्षकांच्या भेटीला
मराठी चित्रपटात काम करायचंय – शर्मन जोशी
‘माझ्या बायकोचा प्रियकर’ मधील पहिल्या धमाल गाण्याला जबरदस्त प्रतिसाद
दूध की दही, जाणून घ्या आरोग्यासाठी काय आहे फायदेशीर
….असा असतो दुतोंडी साप
रावणाचे दर्शन घेण्यासाठी तुफान गर्दी, जयंती आणि पुण्यतिथी एकाच दिवशी
रावण होता ‘या’ गावचा जावई; दहनाऐवजी पूजनाची परंपरा
लंगडं भूत दिसल्याचा दावा, व्हिडीओने जगभरात खळबळ
रात्री दारू प्यायला बसले, सकाळी हॉटेलचे मालक झाले; ब्रिटीश जोडप्याची धम्माल…
रोखठोक: आसाराम, अकबर आणि केरळचा बिशप
फुलटॉस भी बहोत बडी चीज है, बाबू
ताडोबा किंवा कोणत्याही व्याघ्रप्रकल्पात फिरण्याचे, व्याघ्र निरीक्षणाचे काही नियम असतात…
आपल्या हिंदुस्थानात विविध राज्यांतील अभयारण्यात ‘व्याघ्रदर्शनासाठी’ असंख्य पर्यटक भेट देत असतात. प्रत्येक पर्यटक जंगल सफारीचे जीपमध्ये बसण्यापूर्वी, बसल्यावर तसेच टायगर सफारीत जंगलात फेरफटका मारताना, भ्रमंती करताना कमीत कमी चार-पाच वाघ दिसावे, किमानपक्षी एका तरी वाघाचे दर्शन व्हावे या इच्छेने जंगल सफारी करताना पाणवठय़ाजवळ, कुरणाकडील गवताळ भागात आपली भिरभिरती नजर न थकता सतत ठेवत असतो, परंतु बऱयाच वेळा काही अतिउत्साही पर्यटक वनविभागाचा कायदा आणि नियमांचे उल्लंघन करून स्वतःला वाटेल तसे वागतात. आपण कुठे आहोत याचे भान विसरतात आणि अपघाताला सामोरे जातात.
 आपण कुठे जाणार आहोत, कधी जाणार आहोत, त्या अभयारण्यातील नियम व अटी काय आहेत याचे परिपत्रक वनविभागांकडून घेऊन त्याचा नीट अभ्यास करून व आपली स्वतःची नीट तयारी करून अभयारण्यात ‘जंगल सफारीचे नियोजन’ करावे.
ज्या दिवशी जंगल सफारीला जायचे त्याच्या आदल्या दिवशी कमी आहार घ्यावा आणि लवकर झोपावे. पूर्ण विश्रांती घ्यावी.
आपला ड्रेसकोड कसा असावा पर्यटकांनी निसर्गाशी साजेशा म्हणजे हिरव्या रंगाचा अगर साधा पोशाख करावा. टोपी आवश्यक असते. आपला मोबाईल, कॅमेरा, पॉवर बँक, व्हिडीओ इत्यादी सर्व पूर्ण चार्ज करून ठेवावेत. मुली व स्त्रियांनी शक्यतो सरवार कुर्ता परिधान करावा.
बरोबर नेण्याचे सामान-साहित्य – शूज, पाण्याची बाटली, हॅण्ड टॉवेल, वेफर्स, बिस्किटे, ड्रायफ्रूटस् यासाठी हॅवरसॅक घ्यावी.
जंगल सफारीला जाताना काय नेऊ नये
भडक रंगाचा पेहराव नसावा. कॅप लाल रंगाची म्हणजेच भडक रंगाची नसावी. टेपरेकॉर्डर, कुठलेही वाद्य नेऊ नये. मोबाईलमधील गाणी लावू नयेत.
जंगल सफारीच्या वाहनात बसल्यावर बडबड, आरडाओरड, हसत राहणे, आपल्या सफारी जीपमधून पुढच्या किंवा मागील सफारी जीपमधील माणसांशी उगीचच जोरजोरात चर्चा करत बसू नये.
वनविभागाच्या अटी, नियमांचे स्वतः तंतोतंत पालन करून दुसऱयांना प्रवृत्त करणे.
अभयारण्यातील व्याघ्र प्रकल्पातील अपघात कसे टाळावेत
काही अनुभवी पर्यटक अतिउत्साहाने वाघ दिसला की, त्याच्या छायाचित्रणाला सुरुवात करतात. हे जरी स्तुत्य असले तरी काही हौशे, नवशे, गवसे पर्यटक अतिउत्साहात व्याघ्रदर्शन झाले की, गरजेपेक्षा जास्त कासावीस होतात सर्वांची फोटो काढण्यासाठी एकच धडपड एकाच वेळी सुरू होते. जंगलात किंवा पाण्यावर वाघ आणि तिचे छावे बसले आहेत असे पाहून सफारी जीपमधून खाली उतरून वाघिणीजवळ जाण्याचा प्रयत्न करतात आणि वाघीण तिच्या छाव्यांचे रक्षण करण्यासाठी पर्यटकांवर हल्लाबोल करते. याला जबाबदार पर्यटक असतो हे आपण लक्षात घेतले पाहिजे.
कुठल्याही परिस्थितीत आपल्या जंगल सफारी वाहनातून बाहेर पडू नये.
वनविभागाने आखून दिलेल्या नियम व अटी यांच्या ऑफिडेव्हिटवर (प्रतिज्ञापत्र) पर्यटकांची स्वाक्षरी व दिनांक लिहून फॉर्म भरून घ्यावा.
वनविभागातील कायदे व नियमांचे उल्लंघन केले असता दंड आकारण्यात यावा.
वन कर्मचारी, गार्डस् तसेच सफारीच्या वाहनचालकाने स्वतःच्या मर्यादा पाळाव्यात. जंगलात सफारीला जाताना, जंगलात असताना वाहने उगीचच ओव्हरटेक केली जातात. ते टाळावे.
जंगल सफारी वाहनाची स्पीड लॉक करावी. प्रत्येक जंगल सफारी वाहनात प्रथमोपचाराचे साहित्य असावे. वाहनचालक आणि गाईड याला प्रथमोपचाराचे संपूर्ण ज्ञान असावे. रिसेप्शन काऊंटरच्या जागी एक रुग्णवाहिका असणे आवश्यक ठरते.
सामनाचे यूट्युब चॅनल सबस्क्राइब करा
संबंधित बातम्या या पब्लिशरकडून आणखी
लेख – महर्षी वाल्मीकी : एक मनोज्ञ मानसशास्त्रज्ञ
राष्ट्रवादीचे आमदार विजय भांबळे यांच्याविरुद्ध गुन्हा दाखल
खासदारांच्या वेतनाचा मुद्दा उपस्थित केल्यावर पीएमओतून आला फोन – वरुण गांधी
दिवाळीच्या तोंडावर पाणी कपात, सोमवारपासून एक वेळ पाणी पुरवठा
मनसेच्या शेकडो कार्यकर्त्यांचा उद्धव ठाकरे यांच्या उपस्थितीत शिवसेनेत प्रवेश
तेलंगणात रंगला ‘आयाराम- गयाराम’चा खेळ; दुसऱ्या पक्षात जाऊन पुन्हा घरवापसी
भाजपच्या महिला सरपंचांचा शेकडो कार्यकर्त्यांचा शिवसेनेत जाहीर प्रवेश
दम असेल तर लाल किल्ल्याचे नाव बदलून दाखवा, योगींना मंत्र्याचे ओपन...
छत्तीसगढचे मुख्यमंत्री रमणसिंह यांनी घेतले योगी आदित्यनाथांचे आशीर्वाद
कच्छमधून पाच पाकिस्तानी नागरिकांना अटक
व्हॉट्सअॅपमध्ये चार भन्नाट फिचर्सचा समावेश, वाचा काय आहे विशेष…
… म्हणून ही कंपनी रोज सहा तास झोपा काढण्याचे पैसे देते
गुरुग्राम हत्याकांड; न्यायाधीशाच्या मुलाचाही उपचारादरम्यान मृत्यू
पुरूष आयोगासाठी पुरुष संघटना रस्त्यावर
पुन्हा देशात भाजपाची सत्ता येणार नाही…शरद पवार यांचे भाकीत
मुंबई | ठाणे | कोकण | पुणे
नाशिक | संभाजीनगर | नागपूर
देश | विदेश | क्रीडा
सामना भवन, दैनिक सामना मार्ग, प्रभादेवी,
मुंबई – ४०० ०२५
टेलीफोन: (०२२) ६६८८ ५५५५


श्रीहरिवंशपुराण - हरिवंश पर्व - दशमोऽध्यायः

मनोर्वैवस्वतस्यासन् पुत्रा वै नव तत्समाः
इक्ष्वाकुश्चैव नाभागो धृष्णुः शर्यातिरेव च ॥ १ ॥
करूषश्च पृषध्रश्च नवैते भरतर्षभ ॥ २ ॥
मित्रावरुणयोस्तात पूर्वमेव विशाम्पते ॥ ३ ॥
अनुत्पन्नेषु नवसु पुत्रेष्वेतेषु भारत
तस्यां तु वर्तमानायामिष्ट्यां भरतसत्तम ॥ ४ ॥
आहुत्यां हूयमानायां देवगन्धर्वमानुषाः ॥ ५ ॥
तुष्टिं तु परमां जग्मुर्मुनयश्च तपोधनाः
अहोऽस्य तपसो वीर्यमहोऽस्य श्रुतमद्भुतम् ॥ ६ ॥
दिव्यसंहनना चैव इला जज्ञ इति श्रुतिः ॥ ७ ॥
अनुगच्छस्व मां भद्रे तमिला प्रत्युवाच ह
धर्मयुक्तमिदं वाक्यं पुत्रकामं प्रजापतिम् ॥ ८ ॥
मित्रावरुणयोरंशे जातास्मि वदतां वर
तयोः सकाशं यास्यामि न मां धर्मो हतोऽवधीत् ॥ ९ ॥
सैवमुक्त्वा मनुं देवं मित्रावरुणयोरिला
गत्वान्तिकं वरारोहा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ १० ॥
अंशेऽस्मि युवयोर्जाता देवौ किं करवाणि वाम्
मनुना चाहमुक्ता वै अनुगच्छस्व मामिति ॥ ११ ॥
तां तथावादिनीं साध्वीमिलां धर्मपरायणाम्
मित्रश्च वरुणश्चोभावूचतुर्यन्निबोध तत् ॥ १२ ॥
अनेन तव धर्मेण प्रश्रयेण दमेन च
सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतौ स्वो वरवर्णिनि ॥ १३ ॥
आवयोस्त्वं महाभागे ख्यातिं कन्येति यास्यसि
मनोर्वंशधरः पुत्रस्त्वमेव च भविष्यसि
सुद्युम्न इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु शोभने
जगत्प्रियो धर्मशीलो मनोर्वंशविवर्धनः ॥ १५ ॥
निवृत्ता सा तु तच्छ्रुत्वा गच्छन्ती पितुरन्तिकम्
बुधेनान्तरमासाद्य मैथुनायोपमन्त्रिता ॥ १६ ॥
सोमपुत्राद् बुधाद् राजंस्तस्यां जज्ञे पुरूरवाः
जनयित्वा सुतं सा तमिला सुद्युम्नतां गता ॥ १७ ॥
सुद्युम्नस्य तु दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः
उत्कलश्च गयश्चैव विनताश्वश्च भारत ॥ १८ ॥
दिक्पूर्वा भरतश्रेष्ठ गयस्य तु गया पुरी
प्रविष्टे तु मनौ तात दिवाकरमरिंदम
दशधा तद्दधत्क्षत्रमकरोत् पृथिवीमिमाम् ॥ २० ॥
यूपाङ्किता वसुमती यस्येयं सवनाकरा
इक्ष्वाकुर्ज्येष्ठदायादो मध्यदेशमवाप्तवान् ॥ २१ ॥
कन्याभावाच्च सुद्युम्नो नैनं गुणमवाप्तवान्
वसिष्ठवचनाच्चासीत् प्रतिष्ठाने महात्मनः ॥ २२ ॥
प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य कुरूद्वह
तत्पुरूरवसे प्रादाद् राज्यं प्राप्य महायशाः ॥ २३ ॥
सुद्युम्नः कारयामास प्रतिष्ठाने नॄपक्रियाम्
उत्कलस्य त्रयः पुत्रास्त्रिषु लोकेषु विश्रुताः
धृष्टकश्चाम्बरीषश्च दण्डश्चेति सुतास्त्रयः ॥ २४ ॥
यश्चकार महात्मा वै दण्डकारण्यमुत्तमम्
वनं तल्लोकविख्यातं तापसानामनुत्तमम् ॥ २५ ॥
तत्र प्रविष्टमात्रस्तु नरः पापात् प्रमुच्यते
सुद्युम्नश्च दिवं यात ऐलमुत्पाद्य भारत ॥ २६ ॥
धृतवान्य इलेत्येव सुद्युम्नश्चातिविश्रुतः ॥ २७ ॥
नारिष्यतः शकाः पुत्रा नाभागस्य तु भारत
अम्बरीषोऽभवत् पुत्रः पार्थिवर्षभसत्तमः ॥ २८ ॥
धृष्णोस्तु धार्ष्टकं क्षत्रं रणदृष्टं बभूव ह
करूषस्य तु कारूषाः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः ॥ २९ ॥
सहस्रं क्षत्रियगणो विक्रान्तः सम्बभूव ह
नाभागारिष्टपुत्राश्च क्षत्रिया वैश्यतां गताः ॥ ३० ॥
प्रांशोरेकोऽभवत् पुत्रः शर्यातिरिति विश्रुतः
नरिष्यतस्य दायादो राजा दण्डधरो दमः
शर्यातेर्मिथुनं चासीदानर्तो नाम विश्रुतः ॥ ३१ ॥
पुत्रः कन्या सुकन्याख्या या पत्नी च्यवनस्य ह
आनर्तस्य तु दायादो रेवो नाम महाद्युतिः ॥ ३२ ॥
आनर्तविषयश्चासीत् पुरी चास्य कुशस्थली
रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः ॥ ३३ ॥
ज्येष्ठः पुत्रशतस्यासीद् राज्यं प्राप्य कुशस्थलीम्
स कन्यासहितः श्रुत्वा गान्धर्वं ब्रह्मणोऽन्तिके ॥ ३४ ॥
मुहूर्तभूतं देवस्य गतं बहुयुगं प्रभो
आजगामयुवैवाथ स्वां पुरीं यादवैर्वृताम् ॥ ३५ ॥
कृतां द्वारवतीं नाम्ना बहुद्वारां मनोरमाम्
भोजवृष्ण्यन्धकैर्गुप्तां वासुदेवपुरोगमैः ॥ ३६ ॥
ततः स रैवतो ज्ञात्वा यथातत्त्वमरिंदम
कन्यां तां बलदेवाय सुव्रतां नाम रेवतीम् ॥ ३७ ॥
दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस्तपसि संस्थितः
रेमे रामोऽपि धर्मात्मा रेवत्या सहितः सुखी ॥ ३८ ॥
इति श्रीमहाभारते खिलेषु हरिवंशे हरिवंशपर्वणि
ऐलोत्पत्तिवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः ॥१०॥
वैवस्वत मनूची संतति -
वैशंपायन सांगतात - हे जनमेजया, वैवस्वत मनूला त्याच्याच तोडीचे नऊ पुत्र झाले, त्यांचीं नांवें - इक्ष्वाकु, नाभाग, धृष्णु, शर्याति, नरिष्य, प्रांशु, नाभागारिष्ट, करूष व पृषध्र, असे हे नऊ. हे राजा, हे पुत्र होण्यापूर्वीं मनु प्रजापतीनें मित्रावरुण देवतांना उद्देशून पुत्र व्हावा या इच्छेनें एक इष्टि केली; ती इष्टि चालली असतां व नऊ पुत्र उत्पन्न होण्याच्या अगोदर मित्रावरुणांच्या अंशानें मनूनें आहुती दिली; ती आहुती देतांच देव, गंधर्व, मनुष्य व तपोधन मुनि या सर्वांसच परम संतोष होऊन ते म्हणाले, "शाबास, शाबास, काय तरी या मनूच्या तपाचें सामर्थ्य केवढा तरी याचा वेदज्ञानासंबंधीं अधिकार." हे राजा, असें सांगतात कीं, देवादिक याप्रमाणें जों आनंदानें उद्गारत आहेत तोंच त्या इष्टींतून दिव्य वस्त्र धारण केलेली, दिव्य अलंकारांनीं श्रृंगारलेली व जिची अंगगठण मोठी दिव्य आहे अशी इला नांवाची एक स्त्री उत्पन्न झाली. तिला पाहातांच, राजा मनु म्हणाला कीं, हे कल्याणि, मजबरोवर चल. तें ऐकून आपणास पुत्र व्हावा अशी ज्याला इच्छा झाली होती त्या मनु प्रजापतीला ती इला पुढीलप्रमाणें धर्मयुक्त वाक्य बोलली. इला म्हणाली, 'हे वदान्यश्रेष्ठा, ज्याअर्थी मी मित्रावरुणांच्या हविर्भागा- पासून उत्पन्न झालें आहें त्याअर्थी मी त्यांचे सन्निध जातें; कारण असें न करीन तर मजकडून अधर्म होऊन माझा नाश होईल. करितां तूं माझे आड येऊं नको.' असें म्हणून ती सुंदरी मित्रावरुणासन्निध जाऊन उभी राहिली व हात जोडून म्हणाली, 'देवहो, मी तुमच्या अंशापासून उत्पन्न झालें आहें, त्याअर्थीं मी आपली काय सेवा करावी तें मला सांगा. हा मनु तर मला म्हणतो आहे कीं, तूं मजबरोबर रहा. तर मी कसें करूं  केवढा तरी याचा वेदज्ञानासंबंधीं अधिकार." हे राजा, असें सांगतात कीं, देवादिक याप्रमाणें जों आनंदानें उद्गारत आहेत तोंच त्या इष्टींतून दिव्य वस्त्र धारण केलेली, दिव्य अलंकारांनीं श्रृंगारलेली व जिची अंगगठण मोठी दिव्य आहे अशी इला नांवाची एक स्त्री उत्पन्न झाली. तिला पाहातांच, राजा मनु म्हणाला कीं, हे कल्याणि, मजबरोवर चल. तें ऐकून आपणास पुत्र व्हावा अशी ज्याला इच्छा झाली होती त्या मनु प्रजापतीला ती इला पुढीलप्रमाणें धर्मयुक्त वाक्य बोलली. इला म्हणाली, 'हे वदान्यश्रेष्ठा, ज्याअर्थी मी मित्रावरुणांच्या हविर्भागा- पासून उत्पन्न झालें आहें त्याअर्थी मी त्यांचे सन्निध जातें; कारण असें न करीन तर मजकडून अधर्म होऊन माझा नाश होईल. करितां तूं माझे आड येऊं नको.' असें म्हणून ती सुंदरी मित्रावरुणासन्निध जाऊन उभी राहिली व हात जोडून म्हणाली, 'देवहो, मी तुमच्या अंशापासून उत्पन्न झालें आहें, त्याअर्थीं मी आपली काय सेवा करावी तें मला सांगा. हा मनु तर मला म्हणतो आहे कीं, तूं मजबरोबर रहा. तर मी कसें करूं ' या- प्रमाणें ती धर्मनिष्ठ साध्वी इला विनंति करीत असतां मित्रावरुणांनीं तिला जें उत्तर दिलें तें ऐक. ते म्हणाले, 'हे सुश्रोणि, तुझ्या या धर्मनिष्ठेनें, विनयानें, दमानें व सत्यानें आम्हीं फारच खूष झालों, तर तूं आमची कन्या म्हणून लोकांत प्रसिद्ध होशील व यानंतर तुला याच देहीं पुरुषत्व प्राप्त होऊन, हे त्रैलोक्यसुंदरी, तूं या मनूचा वंश चालविणारा सुद्युम्न नांवानें प्रख्यात पुत्र होशील. तूं सर्व प्रजाजनांला आवडता होशील, धर्मशील होशील व तुजपासून मनुवंशाची वृद्धि होईल.' मित्रावरुणांचें हें वचन ऐकतांच ती आपला पिता मनु याकडे जावयाला निघाली. जात असतां वाटेत ती बुधाचे दृष्टीस पडली, व त्यानें तिला 'भोग दे' म्हणून प्रार्थना केली. तीही तरुण असल्यानें त्याला वश झाली, व त्यांचे संयोगापासून पुरूरवा नांवाचा प्रसिद्ध पुत्र तिला झाला. त्या पुत्राला जन्म दिल्यावर तिचा स्त्रीपणा जाऊन तिला पुरुषत्व प्राप्त झालें, व सुद्युम्न या नांवानें त्या रूपानें ती प्रसिद्ध झाली. त्या पुरुषरूपांत असतां त्याला उत्कल, गय व विनताश्व असे तीन पुत्र झाले. यांपैकीं उत्कलाला उत्कल देशाचें राज्य मिळालें; विनताश्वाला पश्चिम दिशेचें व गयाला पूर्वेकडील देशाचें राज्य मिळालें व त्या देशांतील गया नगरी ही त्याची राजधानी झाली. असो; अरिंदमा, वैवस्वत मनु हा आपल्या मूळरूपांत म्हणजे सूर्यरूपांत लीन झाल्यावर त्याच्या दहा पुत्रांनीं त्याच्या ताब्यांत असलेल्या या पृथ्वीचे दहा वांटे केले. त्यांपैकीं यज्ञस्तंभांनीं व अरण्ये आणि रत्नें वगैरे यांच्या खाणी यांनी चिन्हित असलेला जो मध्यदेश तो नऊ भावांतील ज्येष्ठ जो इक्ष्वाकु त्यानें घेतला. न्याय पाहातां हा वांटा सुद्युम्नाला मिळाला पाहिजे होता; परंतु तो मूळ कन्यारूप असल्यानें त्याला तें राज्य मिळाले नाहीं. वसिष्ठांनी त्या धर्मनिष्ठ सुद्युम्नाची प्रतिष्ठान म्हणजे प्रयागप्रांतीं स्थापना केली. पुढें तें राज्य प्राप्त झाल्यावर सुद्युम्नानें तें आपला पुत्र पुरूरवा याजकडे दिलें. उत्कलाला लोकविख्यात तीन पुत्र होते. त्यांचीं नांवें - धृष्टक, अंबरीषः व दंड. तपस्वी लोकांना अतिशय सोईकर व सर्व लोकप्रसिद्ध जें दंडकारण्य आहे, तें या दंड राजानेंच निर्माण केलें. या दंडकारण्याचें माहात्म्य असें आहे कीं, त्यांत पाऊल टाकतांच मनुष्य पापमुक्त होतो. स्त्री आणि पुरुष या उभयतांचीँही लक्षणें ज्याचे ठिकाणीं आहेत असा जो सुद्युम्न किंवा इल (इला हिला पुरुषत्व आल्यावर इल असेंही म्हणत.) हा आपल्या ऐल नामक पुत्राच्या जन्मानंतर त्याला राज्य देऊन आपण स्वर्गी गेला. नरिष्यन् याच्यापासून शक नांवाचे पुत्र झाले. नाभागापासून नृपश्रेष्ठ जो प्रसिद्ध अंबरीष तो झाला. धृष्णूपासून रणशूर असें धार्ष्टक संज्ञक क्षत्रिय कुल उत्पन्न झालें. करूषापासून मोठा पराक्रमी व रणमस्त असा कारूष नामक हजार क्षत्रियांचा समुदाय उत्पन्न झाला. नाभागारिष्टाला जे पुत्र झाले ते जन्मतः क्षत्रिय असतां कर्मदोषानें वैश्य झाले. प्रांशूला शर्याति नांवाचा सुप्रसिद्ध असा एकच पुत्र झाला, नरिष्यंताला दम नांवाचा एक मोठा शास्ता पुत्र झाला. शर्यातीला मुलगा व एक मुलगी, अशी दोन अपत्यें झालीं. त्यांपैकीं मुलाचें नांव आनर्त व मुलीचें नांव सुकन्या; हीच पुढें च्यवन ऋषीची स्त्री झाली. आनर्ताला रेव नांवाचा मोठा तेजस्वी पुत्र झाला. आनर्ताच्या राज्याला आनर्त देश म्हणत असून कुशस्थली ही त्याची राजधानी होती. रेवाला एकंदर शंभर पुत्र झालें. त्यांपैकीं त्याचा ज्येष्ठ पुत्र ककुद्मी नांवाचा मोठा धार्मिक होता. यालाच रैवत असेंही म्हणत. बापापासून याला कुशस्थलीचें राज्य मिळालें. पुढें त्याला रेवती नांवाची कन्या झाली. ती उपवर झाली असतां तिला बरोबर घेऊन तो ब्रह्मलोकीं गेला. तेव्हां ब्रह्मदेव गात बसले होते. त्यामुळें तो तें गायन ऐकतच ब्रह्मदेवाचा एक मुहूर्तपर्यंत बसला. एक मुहूर्त झाल्यावर काय बोलावयाचें तें बोलून मृत्युलोकीं तरुणच्या तरूण परत आला. परंतु, तो आपल्या राजधानीस परत येऊन पाहातो तों तिचें सर्वच स्वरूप बदलून गेलें होतें. तिला अनेक द्वारें किंवा नगरवेशी बांधल्या असून यामुळेंच तिचे पूर्वींचे कुशस्थली हें नांव बदलून द्वारवती हें नांव पडलें होतें. एकंदरींत ती फार मनोहर झाली होती. वासुदेव म्हणजे कृष्णप्रभृति जे भोज, वृष्णि व अंधककुलोत्पन्न राजे यांचा तिजवर ताबा असून तींत यादवांचा फार भरणा होता. हे राजा, एक मुहूर्तांत एवढा फेरबदल झाला कसा म्हणून म्हणशील तर हा मुहूर्त ब्रह्मदेवाचा. अर्थातच आपलीं माणसांची किती तरी युगें एवढयांत लोटलीं व यामुळें सहजच अशी उलथापालथ झाली. असो; स्व- नगरीस आल्यावर नगरीच्या स्थित्यंतराचे कारण काय तें सर्व खरें खरें समजून घेतल्यावर त्यानें आपली व्रतशील कन्या रेवतीं ही कृष्णाचा बंधु जो बलराम त्याला दिली, व आपण मेरुशिखरावर जाऊन तप करीत बसला. इकडे धर्मात्मा बलरामही त्या तरूण रेवतीशीं रममाण होऊन सुखांत राहिला.
इति श्रीमहाभारते खिलेषु हरिवंशपर्वणि
ऐलोत्पत्तिवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः ॥१०॥


व्हॉट्सअॅप मध्ये येणार नवे सहा फिचर्स

अवंतीच्या “कुबडी नव्हे- दिव्यांगांचा मित्र” या प्रतिकृतीची राज्यस्तरावर झेप
10 महत्वाचे अधिकार जे 99 टक्के लोकांना माहीतच नाहीत, अत्यंत महत्वाची माहीती जरूर पहा.
वेळेआधीच जीवनाचा प्रवास संपलेले हे १० बॉलिवूड कलाकार
उंदराच्या त्रासाने हैरान झाले असाल तर करा हे घरगुती उपाय जे करतील उंदरांना घराच्या बाहेर
 वास्तु कशी असायला पहिजे
व्हॉट्सअॅप मध्ये येणार नवे सहा फिचर्स
व्हॉट्सअॅप लवकरच त्यांच्या यूजर्ससाठी सहा नवी फिचर्स घेऊन येणार आहे. ग्रुपमध्ये प्रायव्हेट चॅटिंग, अॅडमिन सेटिंगसारखी ही सहा फिचर्स लवकरच यूजर्सना वापरायला मिळणार आहेत.
१. ग्रुपमध्ये प्रायव्हेट चॅट – व्हॉट्सअॅपच्या नव्या अपडेटमध्ये यूजर्सना ग्रुपमध्ये प्रायव्हेट चॅट करता येणार आहे. मुख्य म्हणजे ग्रुपवरच तुम्हाला ग्रुपमधल्या सदस्याशी चॅटिंग करता येईल आणि ग्रुपमधल्या इतर मेंबर्सना याबाबत कळणारही नाही.
२. ग्रुप इनव्हाईट लिंक – नव्या अपडेटमध्ये ग्रुप इनव्हाईटसाठी शॉर्टकट बटण देण्यात येणार आहे. याआधी हे शॉर्टकट बटण iOS व्हर्जनवर उपलब्ध होतं. ग्रुप इनव्हाईट लिंकमुळे अॅडमिनच्या परवानगीशिवाय एखाद्याला ग्रुपमध्ये जोडतं येणार आहे.
३. शेक टू रिपोर्ट – या फिचरच्या मदतीनं तुम्ही फक्त फोन हलवून कोणत्याही चॅट किंवा ग्रुपची तक्रार करू शकता. याचबरोबर व्हॉट्सअॅप वापरताना येणाऱ्या समस्येची तक्रारही कंपनीला करता येणार आहे.
४. अॅडमिन सेटिंग्ज – या फिचरमध्ये ग्रुप मेंबर्सपैकी कोणाला ग्रुपवर मेसेज पाठवता येतील याचा अधिकार अॅडमिनला देण्यात आला आहे. म्हणजेच अॅडमिननं सेटिंगमध्ये जाऊन एखाद्या मेंबरला मेसेज पाठवण्यापासून रोखून ठेवलं असेल तर त्या मेंबरनं ग्रुपवर मेसेज करायचा प्रयत्न केला तर तो फक्त अॅडमिनलाच दिसेल. अॅडमिननं त्या मेसेजला परवानगी दिली तरच तो मेसेज ग्रुपमधल्या इतर मेंबर्सना दिसू शकेल.
५. पिक्चर-इन-पिक्चर – या फिचरमुळे तुम्हाला व्हिडिओ चॅटिंगबरोबरच दुसऱ्या मित्राशी मेसेजच्या मार्फत चॅटिंग करता येईल.
६. ग्रुप कॉलिंग – या फिचरमुळे यूजर्सना ग्रुप कॉलिंगही करता येणार आहे. ग्रुप कॉलिंगला सुरुवात केल्यानंतर सगळ्या मेंबर्सना नोटिफिकेशन जाईल. हे नोटिफिकेशन अॅक्सेप्ट केल्यानंतर मेंबर्सना ग्रुप कॉलिंगला सुरुवात करता येईल.
← जाणून घ्या २०१७ मध्ये भारतीयांनी गुगलवर काय शोधले
यूट्युबचा वापर असाही होतो… यूट्युबवर महिन्याला कमावतो ७ लाख रुपये →
अवंतीच्या “कुबडी नव्हे- दिव्यांगांचा मित्र” या प्रतिकृतीची राज्यस्तरावर झेप 19/02/2018
10 महत्वाचे अधिकार जे 99 टक्के लोकांना माहीतच नाहीत, अत्यंत महत्वाची माहीती जरूर पहा. 18/02/2018
वेळेआधीच जीवनाचा प्रवास संपलेले हे १० बॉलिवूड कलाकार
उंदराच्या त्रासाने हैरान झाले असाल तर करा हे घरगुती उपाय जे करतील उंदरांना घराच्या बाहेर
 वास्तु कशी असायला पहिजे
२० वर्षे आमदारकी आणि १५ वर्षे मंत्रीपद उपभोगलेल्या. आर आर आबांची ही दोन रुपं एक वडील म्हणुन आर आर आबांची ही दोन रुपं. 18/02/2018
सागर कारंडे ने घेतलं मुंबईत स्वतःच घर  या मराठी अवलिया ची प्रगती नक्की वाचा  या मराठी अवलिया ची प्रगती नक्की वाचा
काळे अंडे देणारी आणि काळ्या रक्ताची कडकनाथ कोंबडी किंमत आहे तब्बल २००० रुपये 18/02/2018
मुंबईमधील आणि इतर मोठ्या शहरांतील इमारतीमध्ये का नसतो १३ वा मजला. . बघा काय आहे नक्की 18/02/2018
*** गरुड व्हा, बगळा होऊ नका  पॉवर ऑफ चॉइस 16/02/2018
Kuldeep on मराठी माणूस उद्योगामध्ये कमी कुठे पडतो
Jalindar Kisan Bhoir on लावा पक्षी पालनातून स्वयंरोजगार महिन्याला कमवा १५ लाख रुपये
Amrut khemnalkar on लावा पक्षी पालनातून स्वयंरोजगार महिन्याला कमवा १५ लाख रुपये
sachin on प्रिय मित्रानो, लग्न होणार असलेल्यांनी आणि झालेल्यांनी हा लेख नक्की वाचा
Sandip sathe on आजचे राशिभविष्य बघा काय म्हणतेय तुमची रास….कुंभ राशी वाल्यांनी आवर्जून बघाच


Maharashtra Times

प्रा. आर. एस. जैन
डॉ. वीरा राठोड सारेच पाय मातीचे..
डॉ. न. म. जोशी
डॉ. सु. भि. वराडे
प्रा. डॉ. यशवंत पाटणे
प्रा. डॉ. यशवंत पाटणे
प्रा. डॉ. रमेश जाधव
डॉ. पी. जी. कुलकर्णी
प्रा. य. ना. वालावलकर
हिंद पुत्रांनो, भ्रांत तुम्हा का पडे
केरळ राज्यानं या महिन्यात सुमारे पंधरा दिवस प्रलयकारी निसर्गाच्या प्रकोपास तोंड दिलं. केरळातला तो शंभर वर्षांतील सर्वाधिक पाऊस होता. ते एक राष्ट्रीय संकट मानून देशातून केरळच्या दिशेनं मदतीचा ओघ सुरू ...
पुण्यातील मुठा कालवा फुटला; दांडेकर पूल पाण्य...
अजय देवगणच्या 'तानाजी'चा पहिला लूक
तेलंगाणा: विसर्जनावेळी क्रेनचा हूक तुटून अपघा...
CCTV: लोकलखाली सापडून इंजिनीअर तरुणाचा मृत्यू
तनुश्री दत्ताला 'या' अभिनेत्रीचाही पाठिंबा
गो. तु. पाटील याा सुपरहिट
Spot fixing: भारत-इंग्लंड कसोटी फिक्स होती
#MeToo: मराठी चित्रपटसृष्टीतही 'हे' घडतं
#MeToo: 'सिन्टा'च्या नोटिशीला नानांचं उत्तर
#metoo: अनिर्बान दास ब्लाहचा आत्महत्येचा प्रयत्न
amritsar accident: ...आणि महिलेनं हवेतच झेललं बाळ
Today Rashi Bhavishya - आजचं राशी भविष्य: २३ ऑक्टोबर २०१८
Weekly Rashi bhavishya: साप्ताहिक राशिभविष्य- दि. २१ ऑक्टोबर ते २७ ऑक्टोबर २०१८
दसऱ्याचा संकल्प करा; 'या' वाईट सवयी सोडा
Today Rashi Bhavishya - आजचं राशी भविष्य: दि. ११ ऑक्टोबर २०१८
Today Rashi Bhavishya - आजचं राशी भविष्य: १६ ऑक्टोबर २०१८
मटा न्यूज अॅलर्ट सबस्क्राइब करा
दिवसभरातील ठळक बातम्या पाहा तुमच्या डेक्सस्टॉपवर
*केव्हाही ब्राउजर सेटिंग्ज बदलून नोटिफिकेशन्स ऑफ करू शकता.
मटा ऑनलाइन च्या अॅपसोबत


रॉड व दांडक्याने मारहाण करत जीवे मारण्याची धमकी. - अहमदनगरLive24

Home Ahmednagar City Crime News रॉड व दांडक्याने मारहाण करत जीवे मारण्याची धमकी.
रॉड व दांडक्याने मारहाण करत जीवे मारण्याची धमकी.
अहमदनगर लाईव्ह24.कॉम :- नगर-औरंगाबाद महामार्गावर शनिवार दि. १० रोजी सकाळी १०.३० वाजण्याच्या सुमारास दोघा जणांनी एकास लाकडी दांडक्याने मारहाण करत जिवे मारण्याची धमकी दिली. या प्रकरणी तोफखाना पोलिस ठाण्यात गुन्हा दाखल करण्यात आला आहे.
अहमदनगर जिल्ह्यातील बातम्या वाचा तुमच्या मोबाईल वर, डाऊनलोड करा
याबाबत सविस्तर माहिती अशी की, फ्रान्सेस ताराचंद देठे (वय ४२, रा. शेंडी, ता. जि. नगर) हे शनिवार दि. १० रोजी सकाळी १०.३० वाजण्याच्या सुमारास महामार्गावरून जात असताना चेतना हॉटेलसमोर त्यांच्या पाठीमागून आलेल्या शुभम भिंगारदिवे व भूषण भिंगारदिवे याने गाडी बाजूला थांबविण्यास सांगून शिवीगाळ करत हातातील रॉड व लाकडी दांडक्याने मारहाण करत नगरमध्ये दिसल्यास मुडदा पाडील अशी जिवे मारण्याची धमकी दिली. या प्रकरणी देठे यांच्या फिर्यादीवरून तोफखाना पोलिस ठाण्यात मारहाणीच्या गुन्ह्याची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकरणाचा पुढील तपास पो. हे. कॉ. शिरसाठ हे करत आहेत.
अहमदनगर लाईव्ह वर आपल्या जाहिराती आणि बातम्यांसाठी 9673867375 वर संपर्क करा,
अहमदनगर जिल्ह्यातील बातम्या वाचा तुमच्या मोबाईल वर, डाऊनलोड करा
ब्रेकिंग न्यूज अपडेट्स साठी आमच्या फेसबुक पेजला लाईक आणि ट्वीटर वर फॉलो करा.
Ahmednagarlive24.com अहमदनगर ब्रेकिंग न्यूज
खुनाच्या सूत्रधार सुवर्णा कोतकरला अटक का नाही
उमेदवारी दिली, तर ठिक नाही तर ....डॉ.सुजय विखे
उद्धव ठाकरे लोकसभा उमेदवाराच्या नावाची घोषणा करणार  या चार नेत्याची नावे चर्चेत.


प्रवास | Maayboli

मायबोलीचे मोबाईल अ‍ॅप (अँड्रोईड + आयओएस) सर्वांसाठी उपलब्ध आहे.
You are here: मुख्यपृष्ठ /प्रवास
लहानपणापासून इंग्रजी माझं पाहिलं प्रेम कि मराठी, ह्या मी कधीच सुरु न केलेल्या वादात मी नेहमीच अडकते मी इंग्रजी माध्यमातून शिकल्याचा काही मंडळींना राग येतो तर अनेक अति इंग्रजाळलेले प्राणी माझ्या इंग्रजी संभाषणातील येणाऱ्या मराठी संदर्भांबद्दल माझ्यावर डूख धरतात. खुप त्रिशंकू अवस्था होतो हो माझी मी इंग्रजी माध्यमातून शिकल्याचा काही मंडळींना राग येतो तर अनेक अति इंग्रजाळलेले प्राणी माझ्या इंग्रजी संभाषणातील येणाऱ्या मराठी संदर्भांबद्दल माझ्यावर डूख धरतात. खुप त्रिशंकू अवस्था होतो हो माझी डोक्यात एक तर मराठीत विचार येतात नाहीतर इंग्रजीत( हिंदीचं तर सोडूनच द्या,ती अजून 'परडी में करडू वरड्या' वरचं अडकलेली आहे.) आणि ते विचार जसे ज्या भाषेत येतात तसे मी व्यक्त करते. इंग्रजी कि मराठी हा विचार कधीच येत नाही माझ्या डोक्यात डोक्यात एक तर मराठीत विचार येतात नाहीतर इंग्रजीत( हिंदीचं तर सोडूनच द्या,ती अजून 'परडी में करडू वरड्या' वरचं अडकलेली आहे.) आणि ते विचार जसे ज्या भाषेत येतात तसे मी व्यक्त करते. इंग्रजी कि मराठी हा विचार कधीच येत नाही माझ्या डोक्यात हि पोस्ट लिहिताना डोक्यात भराभर मराठी शब्द वाहत होते. एक सेकंद मीच अचंबित झाले, आपल्याला इतके मराठी शब्द येतात हि पोस्ट लिहिताना डोक्यात भराभर मराठी शब्द वाहत होते. एक सेकंद मीच अचंबित झाले, आपल्याला इतके मराठी शब्द येतात तर असो, गाडी रुळाशिवाय दुसरीकडेच चालली आहे. तर मी हे मराठीत लिहिते आहे, ते मला वाटलं म्हणून. त्यापाठीमाग कोणतीही अतिरेकी स्वाभिमानी भावना नाही कि हा कोणत्या राजकीय पक्षाच्या प्रचार सभेचा परिणाम नाही
लहानपणी मोठ्यांना प्रश्न विचारला कि खुपदा उत्तर मिळायचं, 'मोठी झालीस कि कळेल'. मला वाटायचं की झाले की इतकी मोठी, अजून किती होऊ 'म्हशीचं वासरू तिच्या पोटातून बाहेर कसं येतं 'म्हशीचं वासरू तिच्या पोटातून बाहेर कसं येतं' ते 'विरह भावना म्हणजे नक्की काय' ते 'विरह भावना म्हणजे नक्की काय' ह्या सर्व प्रश्नाचं उत्तर वेगवेगळ्या वेळी वेगवेगळ्या व्यक्तींकडून हेच मिळायचं. खूप चिडचिड व्हायची. सगळे मोठे मिळून आपल्याविरुद्ध कट करत आहेत असा ठाम समज करून मी देवाच्या फोटो समोर ' महाराज, मला सगळे छळताहेत....' असं भोकाड पसरायचे.
हा पोरकटपणा संपला आणि जरा मोठी झाले .थोड्या फार वाचनाच्या जोरावर आम्हाला शिंगं फुटली. आपल्याला किती कळत आणि दुसऱ्यांचा बोलणं किती चुकीचं आहे ह्याबद्दल फालतू अभिमान वगैरे वाटू लागला. काही गोष्ट जर कळाली नाही तर, ' ह्या हे भंगार आहे' असा म्हणून गोष्टी बाजूला सारण्याची सवय लागली. मग उगाचंच तावातावात वादविवाद करू लागले, स्वतःची (श्रेष्ठ :P) मतं मांडण्याचा अट्टाहास सुरु झाला. काही महिन्यांपूर्वीपर्यंत हे सगळं करताना आपण ' मेरी झाशी नाही दुंगी' सारखा लढतोय असं वाटायचं
) कित्येकदा ' शहाणी झाली आहेस फार' सारखी बोलणी ते एखादी दणकन बसलेली लाथ, असे सगळे सत्कार झाले. काहीही झालं तरी आपल्याबरोबर किती अन्याय होतोय हे वाटायचं राहिलं नाही.
थोड्या वर्षांनी हा फेज संपला आणि जरा जगात आले. मारक्या म्हशीची शिंगं जर गुळगुळीत झाली आणि बाकीच्यांना इजा कमी होऊ लागली.
काही दिवसांपूर्वी कोणतं तरी (त्या अगोदर खूप वर्षांपूर्वी वाचलेलं) पुस्तक वाचत होते. पुस्तक वाचताना गोष्टींचे नवे नवे अर्थ कळत होते. ' आपण हे पुस्तक ह्या आधी नक्की वाचलंय ना आधी का कळलं नाही हे आधी का कळलं नाही हे' असं वाटता वाटता जोरात हसत सुटले' असं वाटता वाटता जोरात हसत सुटले आईचं वाक्य आठवलं, 'मोठी झालीस की कळेल.'
हा विचार डोक्यात आल्यानंतरच्या दिवसात जाणवायला लागलं कि अरे हे कित्येक गोष्टींच्या बाबतीत घडतंय जुनी गाणी, पुस्तकांमधले ( कथेच्या नादात न वाचलेले) विचार, डोक्यावरून उडून गेलेल्या philosophies, बाबांचे त्या त्या वेळी निर्थक वाटलेले सल्ले, असंख्य वेळा खाल्लेली बोलणी, अभ्यासाचा खरा अर्थ, देव अश्या किती तरी गोष्टीबद्दल नवीन नवीन शोध लागत गेले. न्यूटनच्या युरेका मोमेंटसारखी काहीशी अवस्था झाली माझी
आनंद ओसरला आणि शांतपणे विचार करू लागले. 'माझंच खरं' च्या नादात इथून पुढं काहीही बाजूला सारण्याचा बावळटपणा करायचा नाही असं ठरवलं.
रोज ठरवून डायरीमध्ये ह्याबद्दल लिहायला सुरवात केली. शांतपणे डोळे, कान, मन उघडं ठेवून आजूबाजूला पाहायला सुरवात केली. सगळी जुनी मतं खोडून टाकली आणि सध्या 'आपली कशाबद्दल ही मतं व्यक्त करण्याची लायकी नाही' असं ठरवलं. वाचन आणि लिखाण भरपूर सुरु केलं. एक वेगळ्याच प्रकारचा प्रवास सुरु झाला हा अवघड आहे, पण दररोज रात्री झोपताना कोणतातरी मोठा डोंगर सर करताना वाटतं तसं समाधान वाटतं
आजकाल हेच सुरु आहे माझं. रोज नव्या गोष्टी पाहते, नव्या गोष्टी वाचते आणि स्वतःवर वेगवेगळे प्रयोग करून बघते. हे करताना आपल्याला काही जमलं कि होतो युरेका डान्स सुरु ह्यानंतरही कशाबद्दल मतं व्यक्त करण्याची घाई नाही करणार आहे, कारण मला पूर्ण खात्री आहे कि आयुष्यातल्या वेगवेगळ्या वळणांवर मला ह्या सगळ्यांचे अजून नवीन अर्थ उमगत जातील
मज्जा येते आहे खूप मित्रांनो, लई भारी आहे हे
माझ्या डायरीमधली मी स्वतःसाठी लिहिलेली काही वाक्य तुमच्याबरोबर share करते आणि माझी टकळी बंद करते. आणि हो, तुम्ही ह्या प्रांतात काही पराक्रम केले असतील तर मी आहे ऐकायला
तर मी केलेल्या नोंदी:
नवीन खाते उघडून मायबोलीकर व्हा
नवीन परवलीचा शब्द मागवा
या ग्रूपचे सभासद व्हा
स्थापना : गणेश चतुर्थी, सप्टेंबर १६, १९९६. प्रताधिकार १९९६-२०१८ मायबोली. सर्व हक्क स्वाधीन. वापराचे/वावराचे नियम


Sanhita's blathering: (थांब ना ...)

प्रेरणा: प्राजुची कविता थांब ना आणि सध्या झालेली सर्दी.
गळत आहे नाक माझे औषध झणी आण ना
भिजले सगळे रुमाल आता तरी थांब ना
जाहला डोक्यात कल्लोळ खालती मज पाहवे ना
सांग कसा प्रतिसाद देऊ थोडे तरी थांब ना
साचला आता प्रवाह प्रगती थोडी जाहली
श्वास घेता श्रम जाहले व्हिक्स कुठे मज सांग ना
उठता प्रभाती आवाज बंद वाकुल्या का काढीसी
स्वाईन फ्लूचा अंदाज घेसी जिव्हेस तुज हाड ना
आवाज निघता मोद होई क्षणिक तोही मग ठरे
राणीची* याद देसी क्रूरवक्त्या थांब ना
संपल्या खाणाखुणा, या सर्दकालाच्या जरी
दर्दभरे नाक सांगेल, ती कहाणी थांब ना
* हा संदर्भ राणी मुखर्जीच्या आवाजाबद्दल आहे.
आणि कॉमन मॅन बोलला


ऐतिहासिक मुलाखत | Right Angles - Marathi publication featuring Political Commentary, Analysis, India News, Maharashtra News, External Affairs, Science, Economics, Gender, Culture, Law

राज ठाकरे यांनी शरद पवार यांची घेतलेली मुलाखत ऐतिहासिक ठरली. पवार यांच्या संसदीय कारकिर्दीला ५० वर्षे झाल्याच्या निमित्ताने घेतलेल्या जाहीर मुलाखतीची दखल आख्ख्या महाराष्ट्रासह राजकीय जगताने घेतली. एकाद्या राजकीय नेत्याने दुसऱ्या राजकीय नेत्याची मुलाखत घेण्याची, ही कदाचित पहिलीच वेळ असेल. मुलाखतकार या पिढितले तरुण राजकारणी. सुरुवातीच्या यशानंतर पवारांप्रमाणे पावलापावलाला ठेचा खाणारे. मुलाखत देणारे साठीच्या दशकापासून राज्याच्या तसेच देशाच्या राजकारणातील एक दिग्गज व्यक्तिमत्त्व. काळाबरोबरच उभयतांच्या संस्काराचा, विचारांचा, विचारसरणीचा ढाचा कमालीचा भिन्न आणि प्रसंगी परस्परविरोधी. या मुलाखतीने इतिहासाबरोबरच वर्तमान परिस्थितीचा तसेच त्यात निर्माण झालेल्या काही महत्त्वाच्या प्रश्नांचा वेध घेतला. शिवाय, राजकीय वादंगाची परवा न करता उपायांची चर्चाही बेधडकपणे झाली. भविष्यातील राजकारणात आणि राजकीय अभ्यासात भूतकाळातील संदर्भ शोधण्यासाठी पुनःपुन्हा या मुलाखतीचे संदर्भ घेतले जातील. दाखले दिले जातील. याशिवाय इतरही अनेक अंगाने ती पाहिली जाईल. अभ्यासली जाईल. म्हणूनच या मुलाखतीचा दस्तावेज ऐतिहासिक महत्त्वाचा.
या मुलाखतीबद्दल राज्यात सार्वत्रिक उत्सुकता आणि कुतुहल होते. उत्सुकता तसेच उत्कंठेपोटी पुण्याच्या बीएमसीसी कॉलेजचे मैदान खचाखच भरले होते. शिवाय, राज्यभरातील मराठी घराघरात दूरदर्शन संचावर ती पाहिली गेली. या मुलाखतीइतका टीआरपी अलिकडच्या एकदोन वर्षांत क्वचितच एखाद्या कार्यक्रमाला लाभला असेल. किंबहुना टीआरपीचे सगळे विक्रम तिने मोडीत काढले असण्याचीही शक्यता आहे. राजकीय मुलाखतीचा हा रंजक कार्यक्रम उत्तरोत्तर रंगतदार बनत गेला. राज हे काही मुलाखतकार नाहीत. एक मिष्कल व्यंगचित्रकार, हजरजबाबी, रोखठोक आणि थेट भिडणारे राजकारणी आहेत. ठाकरी गुणविशेष. त्यामुळेच देशाच्या राजकारणात दबदबा असलेल्या अनुभवसंपन्न आणि दिग्गज व्यक्तिमत्त्वापुढे ते लिलया वावरत होते. ही मुलाखत म्हणजे राजकीय प्रयोगाचा एक उत्तम अंक होता. भांडं लपवून ताक मागण्याचा प्रकार नव्हता. सगळा प्रकार उघड होता. शिवाय सभ्य आणि सुसंस्कृत होता. उभयतांत विचाराचे टोकाचे मतभेद आहेत. तरीही वादविवादातला आक्रस्ताळेपणा नव्हता. म्हणूनच ती दिलखुलास झाली.
पवार पट्टीचे राजकारणी. उत्तम प्रशासक तसेच संघटक. निर्णयची पुरेपूर किम्मत चुकविण्याची तयारी ठेवणारा धाडसी राजकारणी. इतिहासात कर्तृत्त्वाने आपले स्थान निर्माण करणारा राज्यकर्ता. त्यांचं राजकीय भाष्य म्हणजे तारेवरुन झपाझप टाकलेली पावलं. ते काय म्हणाले  त्यातला दडलेला अर्थ काय  त्यातला दडलेला अर्थ काय  याचा विचार करताना पत्रकार तसेच राजकारणी सोयिस्कररीत्या अर्थाचा अनर्थ करतात. किंबहुना त्यांना तसा तो करण्याचा मोह व्हावा, अशीच निसरड्या शब्दांची रचना महोदयांनी केलेली असते. त्यामुळे त्यांच्या निसरड्या विधानावरुन भलेभले घसरतात. तोपर्यंत पवारांनी त्यांचा कार्यभाग साधलेला असतो. पण उद्या शहानिशा करायची वेळ आली की त्यांच्या रेकॉर्डवरील शब्दरचनेचा भुलभुलैया लक्षात येतो. ते कुठेच शब्दात सापडत नाहीत. ते शब्द कधीच फिरवत नाहीत. तसं पाहिलं तर त्यांची विधाने प्रांजल असतात. पण त्यांच्या प्रांजलपणावर विश्वास नसल्याने अनेकांची फसगत होते. तशी ती या मुलाखतीतील उत्तरांमुळेही झालेली असेल. हा धोका त्यांच्या लक्षात आलेला नसेल असे नाही. पवार सामाजिक राजकीय प्रश्नावर भाष्य करताना अप्रियता येईल, अशी विधानेही करतात आणि निर्णयही घेतात. अशावेळी विरोधकांना टीका करण्याची आयती संधी मिळेल. समाजातील काही घटक दुखावतील. सगेसोयरे नाराज होतील. समर्थक आणि अनुयायी सोडून जातील. हे दिसत असतानाही त्यांनी त्यांच्या निर्णयाशी कधी तडजोड केली नाही. अनुनयाची सवंग भूमिका घेतली नाही. अनुनय केलाच असेल तर त्यांनी दीनदलित आणि मागासवर्गीयांचा केला.
मुलाखतीत अर्थातच सध्याचे गंभीर प्रश्न येणारच होते. राज यांनी ते बेधडकपणे विचारले. तेव्हा सहजपणे पवारांनी उत्तरे दिली. राजकारणात काही प्रश्नांची उत्तरे सर्रास खोटी दिली जातात. विद्यमान सत्ताधाऱ्यांचा तर याबाबतीत कोणी हात धरू शकणार नाही. सत्तेवर येण्याच्या आधीपासून आणि आजही ते धादांत खोटी आश्वासनं देतात. पण पवारांनी भीडभाड न ठेवता सत्य काय तेच सांगितले. काही जटिल प्रश्नातून मार्ग काढणे सोपे व्हावे तसेच ही भूमिका भविष्यात मार्गदर्शक ठरावी, याची दक्षता घेऊन त्यांनी जबाबदारीने मांडणी केली. सध्या देशात संघ परिवाराची बेदरकार राजवट आहे. प्रशासन, तपास यंत्रणा, न्यायालय यांच्यापासून राजकीय पक्षांपर्यंत सगळ्यांचीच मुस्कटदाबी राजरोसपणे चालू आहे. निष्प्रभ झालेल्या सार्वभौम संस्था. टाचा घासात होरपळत निघालेला सामान्य माणूस. आणि एखादा अपवाद असला तरी शक्तीशाली सामर्थ्याची माध्यमे म्हणजे जणु सत्ताधाऱ्यांच्या तैनाती फौजा. या पार्श्वभूमीवरही पवारांनी संयतपणे आणि स्पष्टपणे आपली नापसंती तसेच विरोध व्यक्त केला. पण घटनात्मक पदाचा दूरान्वयेही उपमर्द होणार नाही, याची काळजी घेतली. सत्ताधारी परिवाराच्या कुटील कारस्थानाची सर्वाधिक झळ पवारांच्या पक्षाला बसली आहे. अशावेळी एकाद्याचा तोल जाणे सहज शक्य असते. पण याही स्थितीत आपला तोल ढळणार नाही. आपल्या सुसंस्कृततेवर शिंतोडा उडणार नाही, याचे भान त्यांना होते. काँग्रेसवर हे अभिजन संस्कार न्या. रानडे आणि गोपाळ कृष्ण गोखले यांच्यापासून अनेकांनी केले होते. सध्या अभिजन सत्तेवर आहेत. अशा अभिजन सत्ताधाऱ्यांना पवारांनी त्या संस्कारांचे स्मरण करुन दिले. पण ते गांभिर्याने समजून घ्यायलाही तेवढेच खोलवर संस्कार लागतात.
पवारांनी या मुलाखतीत ‘यापुढची’ आरक्षणे आर्थिक निकषावर दिली पाहिजेत, असे अत्यंत धाडसी विधान केले. जे लगेचच वादग्रस्त बनले. राज यांच्या प्रश्नाचा रोख राज्यात आरक्षणाच्या मागणीसाठी निघणाऱ्या मराठ्यांच्या मोर्च्याच्या संदर्भात होता. पवारांनी आढेवेढे न घेता जातीच्या निकषावर आरक्षण न देता ‘यापुढे’ आर्थिक निकषावर दिले पाहिजे, असे निःसंदिग्धपणे सांगितले. मराठा समाज स्वातंत्र्योतर काळात कधीही रस्त्यावर आला नव्हता. तो समाज आज आरक्षणाच्या मागणीकरिता लाखा लाखांच्या संख्येने मोर्चे काढत आहे. जातीच्या निकषावर राखीव जाग मिळत नाही. हे त्यांना ठाऊक नाही. तरीही तो लेकीसुनांह रस्त्यावर आला आहे. अशा संतप्त समाजाला ‘यापुढे’ जातीच्या नव्हे आर्थिक निकषावरच आरक्षण दिले पाहिजे, हे सांगण्यासाठी हिंमत लागते. सत्तास्पर्धेच्या राजकारणात अशा प्रश्नांवर राजकारणी लोकानुययाचीच भूमिका घेतात. सत्य सांगण्याच्या फंदात पडत नाहीत. मराठा मोर्चे निघत असताना सर्रास सगळ्या पक्षांचे नेते हिरीरीने मोर्च्याला साधनसामुग्री पुरवत होते. अगदी राष्ट्रवादीचे देखील. सत्ताधारी पक्षाचे नेते तर मिरवायला सगळ्यात पुढे होते. अशा प्रकारचे आरक्षण देता येणार नाही, याची यच्चयावत राजकारण्यांना कल्पना आहे. तरीही लोक अनुनय करतात. एकाद्याला हे पसंत नसेल तर लोकांचा रोष ओढवून घेण्याऐवजी तो गप्प राहतो. सत्तेच्या राजकारणात अनेकदा स्पष्ट बोलण्यावर मर्यादा येते. अशावेळी परिणामांची तमा न बाळगता लोकांना जो सत्य सांगतो तोच द्रष्टा नेता ठरतो. पवारांनी याचा प्रत्यय याहीवेळी आणून दिला.
पवारांना राजकारणात मराठवाड्याने मोठी साथ दिली होती. तिथले बहुसंख्य मराठे तसेच इतर मागासवर्गीय पवारांच्या मागे होते. हैदराबाद संस्थानात बराच काळ घालविल्याने या भागावर सरंजामी व्यवस्थेचा प्रभाव होता. औरंगाबादेत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी मिलिंद कॉलेजच्या माध्यमातून शिक्षणाची मुहूर्तमेढ रोवली होती. त्यामुळे तिथल्या विद्यापीठाला बाबासाहेबांचे नाव द्यावे, अशी दलितांची मागणी होती. तेव्हा जनता पक्षाच्या पाठिंब्याने सत्तेवर आल्याआल्या पवार यांनी मराठवाडा विद्यापीठाच्या नामांतराची घोषणा केली. परिणामी मराठवाड्यात आगडोंब उसळला. नंतर यथावकाश सामोपचाराने त्यांनी नामांतरही घडवून आणले. पण या भानगडीत मराठवाड्यातील मराठे आणि इतर मागासवर्गीयांनी साथ सोडल्याने पवारांना या प्रदेशातील मोठा जनाधार गमवावा लागला. तो त्यांना नंतर कधीही मिळाला नाही. सत्तेच्या राजकारणात असे उदाहरण क्वचितच पाहायला मिळते. एकाद्या प्रश्नावर सत्ता पणाला लावणे, ही मोठी गोष्ट असते. याचे महत्त्व मध्यमवर्गीय मानसिकतेला कळणार नाही.
या मुलाखतीनंतर ओबीसी समाजातील काही महाभागांनी समाजमाध्यमांवर गहजब माजवायला सुरुवात केली. मुलाखत संपल्यासंपल्या समाजमाध्यमांवर हा उद्योग सुरू झाला. राज्यघटनेत आर्थिक निकषाची तरतूदच नाही, हे जाणत्या नेत्याला ठाऊक नाही काय  जाणत्या नेत्याचा घटनेवर भरोसा नाय काय, असे शहाजोग सवाल केले गेले. पवारांनी दलित, आदिवासींच्या आरक्षणाचा उल्लेख केला, पण ओबीसींच्या आरक्षणाचा केला नाही. मग ओबीसींच्या राखीव जागांचे काय  जाणत्या नेत्याचा घटनेवर भरोसा नाय काय, असे शहाजोग सवाल केले गेले. पवारांनी दलित, आदिवासींच्या आरक्षणाचा उल्लेख केला, पण ओबीसींच्या आरक्षणाचा केला नाही. मग ओबीसींच्या राखीव जागांचे काय  त्यांनाही पवारांचा अप्रत्यक्ष विरोधच असणार, अशा अतिरंजित चर्चेचे पेव फुटले. खरं म्हणजे इतका गहजब करण्याचे कारण नव्हते. पवारांनी त्या मुलाखतीत ‘यापुढची आरक्षणे’ आर्थिक निकषांवर दिली पाहिजेत, असे म्हटले होते. ते विधान जातीच्या आधारावर आरक्षण मागणाऱ्या मराठा समाजाबद्दल होते. ओबीसींच्या आरक्षणाचा दूरान्वयेही संबंध नव्हता. केंद्रात मंडल आयोग स्वीकारल्यानंतर महाराष्ट्रात त्याची सर्वप्रथम अंमलबजावणी करणारे पवार होते. मंडलला काँग्रेसमधल्या एका मोठ्या गटाचा विरोध असतानही पवारांनी अंमलबजावणी केली. या निर्णयाने राज्यातील ओबीसी घटकांना मोठा दिलासा मिळाला. संघपरिवाराच्या राजवटीत याचेही काहींना सोयिस्कररीत्या विस्मरण होणे स्वाभाविक आहे.
राज्यघटनेत आर्थिक निकषावर आरक्षणाची तरतूद नाही. त्यामुळे नरसिंहराव सरकारने आर्थिक निकषावर लागू केलेले आरक्षण सर्वोच्च न्यायालयाच्या घटनापीठाने रद्द केले, ही वस्तुस्थिती आहे. भारतीय समाजात जात हे मोठे वास्तव आहे. काही जाती निव्वळ शोषक तर काही जाती पूर्णपणे शोषित होत्या. तथापि, भांडवली उत्पादनप्रक्रिया सुरु झाल्यानंतर सावकाशपणे या देशात वर्ग नावाचे वास्तवही आकाराला येऊ लागले आहे, हे नाकारता येणार नाही. चातुर्वर्ण्यानुसार ब्राह्मण आणि क्षत्रिय यांचा अपवाद वगळल्यास बाकी जाती शूद्र आणि अतिशूद्र होत्या. सहाजिकच राखीव जागांची तरतूद करताना आर्थिक निकष लावला गेला नाही. पण आज मराठ्यांसारख्या शूद्र जातीमध्येही शोषक आणि शोषित, असे वर्ग निर्माण झाले आहेत. तीच स्थिती ओबीसींमधील पुढारलेल्या जातीत आहे. उद्योगपती, कारखानदार, बडे शेतकरी आणि दुसऱ्या बाजूला त्यांचेच जातबांधव कामगार आणि शेतमजुरी करताना दिसतात. उद्या हीच प्रक्रिया दलितांमधल्या काही जातीत सुरू झाली तर आश्चर्य वाटण्याचे कारण नाही. त्यांच्यात आज वेगवेगळे स्तर आहेत. त्यामुळे पुढारलेले स्तर राखीव जागांचा लाभ उठवितात, अशी तक्रार ऐकायला येते. उद्या चक्क वर्ग निर्माण झाल्यानंतर आरक्षणाचा लाभ शोषक वर्गालाच होणार, हे सांगण्यासाठी कोण्या ज्योतिष्याची गरज नाही. वर्ग आणि स्तरांमुळे भविष्यात जातीजातीत संघर्ष उभा राहिला तर आश्चर्य वाटू नये. राज्यघटनेत तरतूद नाही तसेच सर्वोच्च न्यायालयाने आर्थिक निकषावर दिलेले आरक्षण रद्द केले, या सबबीखाली बदलत्या सामाजिक वास्तवाचा विचार करायचाच नाही, हे योग्य नाही. यावर गांभीर्याने देशात विचार झाला तर आज ज्या गोष्टी भ्रामक आणि घटनाबाह्य वाटतात त्या उद्या घटनात्मक आणि वास्तववादी ठरू शकतील. राज्यघटनेला पोथीबद्ध मनुस्मृतीचे स्वरुप देण्याची गरज नाही. त्रिकालाबाधित सत्य कुणालाच सांगता येत नाही. त्यामुळे परिस्थिती बदलेल तसा मूलभूत बाबींचा आणि समस्यांचा नव्याने विचार करणे अपरिहार्य ठरते. आणि म्हणूनच वेळोवेळी घटनादुरुस्ती करावी लागते. या समाजाचे वास्तवच दुहेरी होत असेल तर कधी ना कधी दुहेरी आरक्षणाचाही विचार घटनेला स्वीकारावा लागेल. आजच्या व्यवस्थेप्रमाणे केवळ अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती आणि ओबीसी यांना आरक्षण आहे. या पलीकडच्या घटकांना कसलेही आरक्षण द्यायचे नाही, हा हटवादीपणा झाला. यातून ज्यांना संरक्षण आहे आणि ज्यांना संरक्षण नाही, यांच्यात मोठा संघर्ष उभा राहू शकतो. तसा कोणाचा उद्देशच असेल तर तो त्यांनाच लखलाभ.
मराठा मोर्च्याला पाठिंबा दिल्यामुळे ओबीसी मते गेली म्हणून आता पवार अपराधी गंडातून आर्थिक निकषाची भाषा करत आहेत, असे कुमार सप्तर्षि म्हणाले. ओबीसींची मते २०१४पासून भाजपकडे गेली हे खरेच आहे. त्याला अनेक कारणं आहेत. नंतर मराठा मोर्चा हे देखील एक कारण ठरले. त्याचा लाभ भाजपला स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुकीत झाला. तथापि, पवार यांचा मराठा मोर्च्याशी सुतराम संबंध नव्हता. त्यांनी आजवर कधीही जातीचे राजकारण केले नाही. सत्तेचे राजकारण करताना एकाद्या जातीचे राजकारण करावे, इतके ते दुधखुळे नाहीत. बहुजनसमाज म्हणून दलित, आदिवासी आणि ओबीसींचीच त्यांनी पाठराखण केली. या मोर्चाला पवार तसेच बाबा आढाव यांनी पाठिंबा द्यावा, असा प्रयत्न मोर्च्यातील काही आयोजकांचा होता. दोघांनीही मोर्चेकऱ्यांशी सहानुभूतीने चर्चा केली. पण पाठिेंबा दिला नाही. बाबांनी तर शेती किफायतशीर न राहिल्यानेच हा प्रश्न निर्माण झाल्याचे सांगून शेतकऱ्यांचा लढा उभा करा, मी लढायला एक पायावर तयार आहे, असे सांगितले. आणि आजही ते शेतकरी आंदोलनात सक्रिय आहेत. इतक्या मोठ्यासंख्येने मराठा समाज बाहेर पडत असेल तर सहानुभूतीने त्यांच्याशी चर्चाही करायची नाही, हा असंस्कृतपणा झाला. मराठ्यांच्या औरंगाबादच्या मोर्च्यात अॅट्रॉसिटी कायदा रद्द करण्याच्या मागणीचे फलक दाखविले गेले. तेव्हा ही मागणी योग्य नाही, असे सांगून कायद्याचा गैरवापर होणार नाही, याची खबरदारी घ्या, अशी मागणी करा, असे त्यांनी सुचविले. मोर्चाने ती मान्य करुन तशी दुरुस्तीही केली. दलित समाजाच्या काळजीपोटी त्यांनी सूचना केली होती. तेव्हा पवारच या मोर्च्यामागचे सूत्रधार आहेत आणि अॅट्रॉसिटी कायद्याच्या विरोधात त्यांचीच फूस आहे, अशा टीकेची झोड दलित तसेच ओबीसी जाणकारांनी माध्यमांतून उठविली. सप्तर्षि यांनी तर पवारांच्या मनात काय चालले आहे, हे मीच ओळखू शकतो, असा दावा एका चर्चेत केला. अशी धाडशी विधाने लोक कुमार वयात करतात. सप्तर्षि व अनेक विद्वान अद्याप त्याच वयात वावरतात, हे कौतुकास्पद आहे.
पवार राजकारण जगतात. ते राजकारणापासून दूर होणे कदापिही शक्य नाही. वय, आजार हेही त्यांना रोखू शकले नाहीत. राजकारण हा त्यांचा श्वास आहे. त्याचा प्रत्यय या मुलाखतीतही येणे अपरिहार्य होते. राज यांनीही मुंबई, मुबईचे भवितव्य, वेगळ्या विदर्भाची चळवळ, तसेच बुलेट ट्रेन आणि अप्रत्यक्षपणे गुजराथी समाजाचे वाढते वर्चस्व हे त्यांच्या राजकीय अंजेड्यावरचे प्रश्न या निमित्ताने पुढे आणले. राजकारणाची जुगलबंदी दोन्ही बाजूने होती. राज यांनी पहिलाच प्रश्न डेडली टाकला. त्याला पवारांनी स्वच्छपणे उत्तर दिले. शेवटचा प्रश्न तर गुगलीच होता. राज की उद्धव. पवार पटकन म्हणाले ‘ठाकरे कुटुंबिय’. पवार राजकारण जगतात म्हणजे काय तर हे उत्तर. आज भाजप राजवटीच्या विरोधात त्यांना दोघेही हवे आहेत. त्यामुळे एकाला जवळ करुन दुसऱ्याला दुखावण्यात अर्थ नाही, याचे बाळकडू तर त्यांनी साठीच्या दशकातच घेतले असणार. भाजपचे राज्यातील राजकारण. मोदी यांची केंद्रातील राजवट यावर त्यांनी सडेतोडपणे भाष्य केले. विशेष म्हणजे, संसदीय सुसंस्कृततेचा प्रश्न ज्यावेळी चर्चेला आला तेव्हा परवा राष्ट्रपतींच्या अभिभाषणावरील चर्चेचा समारोप करताना पंतप्रधानांनी पंडित नेहरूंवर अत्यंत कडवटपणे टीका केली. संसदीय लोकशाहीपासून भारताच्या अनेकविध क्षेत्रात केलेले त्यांचे योगदान नाकारत त्यांची टिंगलटवाळी केली. पंडित नेहरू आणि चव्हाण ही पवारांची दैवतं राहिली आहेत. चव्हाण आणि पवार दोघेही नेहरूवादी. नेहरू यांनी देशाचे ऐक्य राखण्याबरोबरच विवेक, विज्ञाननिष्ठा यासह संसदीय लोकशाहीच्या संस्कृतीची मूल्ये रुजविली होती. त्या नेहरूंचे योगदान नाकारताना केलेली टवाळी पवारांच्या जिव्हारी लागली होती. त्याबद्दलची नाराजी त्यांनी सौम्य शब्दात पण तीव्रपणे व्यक्त केली. या शक्तीशी कदापिही तडजोड नाही, असे त्यांनी ठळकपणे अधोरेखित केले. पण असे करतानाही त्यांनी घटनात्त्मक पदावरील व्यक्तीने असे म्हणत मोदी यांच्या नावाचा उल्लेख टाळला. ते सहसा नावे घेऊन टीका करत नाहीत.
पवारांना परिस्थितीचा अंदाज पटकन येतो. अनुकूल आणि प्रतिकूल काळात त्यांचे अजेंडे भिन्न प्रकारचे असतात. किंवा असावेत असे वाटते. त्यांच्या मनातले जाणणारा मी काही सप्तर्षि किंवा तत्सम विद्वान नाही. महाराष्ट्रात २०१५च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत शिवसेना, भाजप, काँग्रेस तसेच राष्ट्रवादी यांनी स्वतंत्रपणे निवडणुका लढविल्या. तेव्हा काँग्रेस, शिवसेना आणि राष्ट्रवादी यांना असे वाटत होते की या चौरंगी निवडणुकीत भाजपची डाळ शिजणार नाही. पण डाळ भाजपचीच शिजली आणि नंतर शिवसेनेची. डाव उलटला होता. काँग्रेस राष्ट्रवादीच्या अंगाशी आला होता. भाजपने मोठे यश मिळविले पण स्पष्ट बहुमत नव्हते. तेव्हा शरदराव गोविंदराव पवार यांनी महाराष्ट्राच्या स्थैर्याच्या नावाखाली भाजपच्या सरकारला एकतर्फी पाठिंबा जाहीर केला. भाजपने आणि विशेषतः फडणवीस यांनी राष्ट्रवादीला लक्ष्य करीत निवडणुका जिंकल्या होत्या. त्याच विरोधकांनी बिनशर्त पाठिंबा दिल्याने फडणवीस तसेच भाजपची पंचाईत झाली. भाजप मंत्रिमंडळाने एकट्याने शपथ घेतली. शिवसेनेने पडत्या फळाच्या आज्ञेप्रमाणे विरोधी पक्षनेतेपद घेतले. पवारांच्या पाठिंब्याच्या खेळीमुळे त्यांच्या धर्मनिरपेक्ष भूमिकेवर प्रश्नचिन्हे उभी राहिली. आमच्यासारखे अनेकजण त्यांच्यावर तुटून पडले. या घडामोडी होत असताना फडणवीस यांनी राष्ट्रवादीचा प्रस्ताव झिडकारत शिवसेनेला वश करुन पुनःश्च महाराष्ट्रात युतीची राजवट सुरू केली. पण उभयतांत जराही सराही सख्य नाही. दोघेही एकमेकांना ‘खाऊ की गिळू’ करण्याच्या अवस्थेत आहेत. पवार यांनी पाठिंब्याची जी ‘काडी टाकली’ तिचा हा दृष्य परिणाम आहे. सत्ताधारी आघाडीमध्ये गोंधळ उडवून देणे. त्यांच्यात अविश्वासाचे वातावरण निर्माण करणे. एकीत बेकी निर्माण करणे. गनिमी काव्याने हैराण करणे. हे विरोधकांचे कामच असते. त्याकरिता वेळ येताच तत्त्परतेने डाव टाकावे लागतात. यात अर्थातच जोखीम असते. डाव अंगलट येण्याची शक्यता असते. विश्वासार्हतेला तडे जाण्याची शक्यता असते. शिवाय, जोखीम घेण्याची इच्छाशक्ती असावी लागते.
मोदी-फडणवीस राजवटीच्या विरोधात काँग्रेस तसेच राष्ट्रवादीच्या पहिल्यादुसऱ्या फळीचे नेते लोकांमधील असंतोष संघटित करण्याचे काम करत आहेत. निवडणुकीपूर्वी दिलेली आश्वासने काय होती  हे सांगून आश्वासने आणि अंमलबजावणी यातील तफावतीवर नेमके बोट ठेवत आहेत. विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेश अशा अर्ध्याअधिक महाराष्ट्राचा दौरा त्यांनी पूर्ण केला आहे. पवारांचेही राज्यभर दौरे चालू असून त्यांचे सरकारवरचे हल्ले धारदार बनत चालले आहेत. या पार्श्वभूमीवर पुण्यातील मुलाखत पवारांच्या ५०वर्षांच्या संसदीय कारकिर्दीच्या निमित्ताने झाली. पण हे दोघे राजकारणी केवळ कौतुकासाठी कार्यक्रम उरकतील, हे शक्यच नव्हते. दोघांचेही अजेंडे होते. तेही अर्थातच विद्यमान राजकीय परिस्थितीशी तसेच परस्परांच्या विचारसरणीशी संबंधित होते. जेव्हा दोन टोकाची मते असलेले लोक एकत्र येतात किंवा येऊ पाहतात तेव्हा थोडीफार देवाणघेवाण तर होणारच. म्हणूनच मुंबईच्या प्रश्नावर, गुजराथी समाजाच्या वाढत्या वर्चस्वाची बाब पवारांनी मान्य केली. मुंबई तोडण्याचा कोणी प्रयत्न केला तर तुम्ही आम्ही थोडेच गप्प बसणार आहोत, असेही त्यांनी सांगून टाकले. शिवाय, राज्यातील तरुण तुमच्याकडे मोठ्याप्रमाणात आकर्षित होत असून नोकऱ्यांच्या ऐवजी तुम्ही त्यांना व्यवसाय आणि उद्योगाकडे वळविले तर फार मोठे काम होईल, अशी अपेक्षाही पवारांनी व्यक्त केली. याचा नाही म्हटले तरी राज यांच्या राजकारणाला थोडाफार लाभ होऊ शकतो. काहीएक प्रमाणात आपली भूमिका पवार यांनी मान्य केली, ही राज यांच्यादृष्टिने जमेची बाजू होती. पवारांचा उद्देश स्पष्टच होता. त्यांना राज यांच्याबरोबरच उद्धव आणि शिवसेना यांनाही मोदी राजवटीच्या विरोधात जवळ करायचे होते. ते शक्य झाले नाही तर थोडेफार मवाळ करायचे होते. पण असे करताना आपण काँग्रेसबरोबरच राहणार, हेही त्यांनी स्पष्ट केले. राज, उद्धव, शिवसेना तसेच ठाकरे कुटुंबिय यांच्याबद्दल पवारांनी साखरपेरणी केली. त्यांचे बाळासाहेबांपासून कौटुंबिक संबंध आहेत. राजकीय मतभेद असले तरीही व्यक्तिगत संबंध उभयतांनी नीट जपले होते. राज्याच्या राजकारणात होता होईतो भाजपला एकटे पाडण्याचा पवारांचा प्रयत्न आहे. तो मुलाखतीत साखरपेरणीच्या निमित्ताने दिसला. सध्याच्या परिस्थितीत शिवसेना भाजपपासून वेगळे लढण्याची फारशी शक्यता नाही. युतीत राहायचे आणि विरोधही करायचा, अशी सेनेची भूमिका आहे. त्यामुळे शेवटी ते एकत्रच लढतील. ही शक्यता असल्याने पवारही भरभरून कोडकौतुक करत होते. शिवसेना युतीतून बाहेर पडली नाही तरी आपल्याबद्दल कडवट राहू नये, अशी अपेक्षा असणार. म्हणूनच बाळासाहेबांना जातीपातीचे राजकारण कसे मंजूर नव्हते, हे त्यांनी सांगितले. खैरे यांच्या जातीची औरंगाबादेत पाच हजार मतेही नसताना बाळासाहेबांनी त्यांना आजवर खासदार केले, असे ते म्हणाले. बाळासाहेबांना जातीच्या राजकारणाचा तिटकारा होता. कोण कुठल्या जातीचा याचा विचार त्यांनी केला नाही, यात काहीच वाद नाही. एखादा पक्ष लोकप्रिय असतो तेव्हा मतदार उमेदवाराची जात पाहात नाहीत. काँग्रेसही जेव्हा लोकप्रिय होती तेव्हा साठ आणि सत्तर टक्के मराठे असलेल्या सातारा जिल्ह्यात यशवंतराव मागासलेल्या समाजातील उमेदवार देत होते आणि त्याला निवडूनही आणत होते. विरोधी पक्षाने पंचकुळीतले उमेदवार दिले तरी ते पराभूत होत होते. त्यामुळे हे यश केवळ शिवसेनेचे नाही. पक्षाच्या लोकप्रियतेचे आहे. पवारांनी याही पुढे जाऊन साबीर शेख यांचे उदाहारण देऊन बाळासाहेबांना जातीधर्माचे राजकारण मंजूर नव्हते तसेच ते जणुकाही सेक्युलर असावेत, असे चित्र रंगविण्याचा प्रयत्न केला. बाळासाहेब उमदे होते. जातीचा विचार करत नव्हते. हे सगळे खरे. पण भाजपच्याही आधी हिंदुत्त्वाची भाषा देशात पहिल्यांदा बाळासाहेबांनी केली. त्यातून नव्वदीच्या दशकात दंगली झाल्या. मोठा रक्तपात झाला. हिंदू आणि मुस्लिम समाजातील निरपराध मारले गेले. त्यांची घरेदारे उद्ध्वस्त झाली, हा इतिहास आहे. त्यामुळेच पवारांचे हे विधान आक्षेपार्ह आहे.
राज यांच्या साक्षीने पवारांच्या या साखरपेरणीने उद्धव मात्र एकदम सावध झाले. पवारांची ही मोहिनी महागतच पडेल, त्यांच्या लक्षात आले असावे. म्हणूनच त्यांनी दुसऱ्याच दिवशी बाळासाहेबांच्या अटकेचा विषय काढला आणि ‘तेव्हा का गप्प बसलात’, असा सवाल पवारांना केला. पवारांना कदाचित हेही अपेक्षितच असेल. पण त्यांनी एकदा ठरविल्यावर ते राजकारणाची दिशा बदलत नाहीत. ते प्रयत्न करत राहतात. खरे म्हणजे, ९२च्या दंगलीच्या संबंधातच गृहमंत्री छगन भुजबळ यांनी कारवाई केली होती. माझ्या माहितीप्रमाणे पवारांना ही कारवाई मान्य नव्हती. पवारांच्या दृष्टिकोनाची कल्पना असल्यानेच भुजबळ यांनी त्यांना न विचारताच कारवाई केली होती. भुजबळांनी कारवाईचे पाऊल उचलल्यावर त्यांनी हस्तक्षेप केला नाही. इतका उशीर झाल्यानंतर झालेल्या गोष्टी पुन्हा उकरून काढायच्या नसतात. शिवाय, इतक्या मोठ्या विरोधकाला अंगावर घेणे, राजकीय शहाणपणाचे नाही. शिवाय सूडाचे राजकारण योग्य नाही, अशीच त्यावेळी त्यांची मते होती. हे त्या काळात अनेकांना ठाऊक होते. अर्थात उद्धव यांना काहीही करुन त्या मायाजालातून बाहेर पडायचे असणार म्हणून त्यांनी शिवसैनिकांना बाळासाहेबांच्या अटकेच्या प्रसंगाची आठवण दिली.
पवार यांनी भाजप आणि संघपरिवाराच्या विरोधात ठाम भूमिका घेतली. एकंदर देशातला कारभार पाहून त्यांच्याशी तडजोड नाही, असाच पवित्रा त्यांनी घेतला. यशवंतराव चव्हाण की इंदिरा गांधी, या प्रश्नाला उत्तर देताना त्या कशा स्वाभिमानी आणि जाज्वल्य राष्ट्रवादी होत्या यासाठी त्यांनी मॉस्कोतला प्रसंग सांगितला. पण त्यांनी आणीबाणीची आठवण काढली नाही. तेव्हाचे कटू प्रसंग आळवले नाहीत. त्या काळात इंदिरा गांधींच्या विरोधात जे करायला हवं होते ते केले, पण आता भाजपच्या विरोधात भूमिका घेत असताना ते प्रसंग उगाळण्यात कसला शहाणपणा, असा त्यांचा दृष्टिकोन असणार. कारण ते अनेकदा असाच विचार करतात. बाळसाहेबांच्या बाबतीत देखील त्यांनी हाच विचार केला असण्याची शक्यता आहे.
याशिवाय राज ठाकरे यांनी घेतलेल्या शरद पवारांच्या मुलाखतीला असंख्य पैलू होते. ते यथावकाश उलगडत जातील. ही मुलाखत एकप्रकारे निखळ राजकारण होते. राजकीय व्यवहार होता. दोघांच्याही बाजूने. तरीही तो व्यवहार रुक्ष आणि बटबटीत नव्हता. मुलाखत कशी घ्यावी आणि कशी द्यावी, याचा तर तो वस्तुपाठच होता. पण दुर्दम्य राजकीय इच्छाशक्ती म्हणजे काय  ती कशी असते  राजकारण तसेच सुसंस्कृत राजकारण कसे करावे  त्याकरिता कोणती पथ्ये पाळावीत  त्याकरिता कोणती पथ्ये पाळावीत  शत्रू आणि विरोधकांकडे कसे पाहावे  शत्रू आणि विरोधकांकडे कसे पाहावे  एकाद्या राजकीय परिस्थितीशी दोन हात कसे करावेत  एकाद्या राजकीय परिस्थितीशी दोन हात कसे करावेत  राजकीय संघर्षात कोणत्या गोष्टीला प्राधान्य द्यावे आणि कोणत्या बाबी दुय्यम ठरवाव्यात  राजकीय संघर्षात कोणत्या गोष्टीला प्राधान्य द्यावे आणि कोणत्या बाबी दुय्यम ठरवाव्यात  एकंदरच राजकीय सत्तासंघर्षात सहभागी झालेल्या घटकांनी आपल्या राजकीय प्रवासातील भूतकाळाकडे कसे पाहावे  एकंदरच राजकीय सत्तासंघर्षात सहभागी झालेल्या घटकांनी आपल्या राजकीय प्रवासातील भूतकाळाकडे कसे पाहावे  पवारांच्या राजकीय जीवनात यश जसे आले तसे अपयशही मोठ्याप्रमाणात आले. या आपल्या भूतकाळाकडे आणि त्यातील यशापयशाकडे कसे पाहावे  पवारांच्या राजकीय जीवनात यश जसे आले तसे अपयशही मोठ्याप्रमाणात आले. या आपल्या भूतकाळाकडे आणि त्यातील यशापयशाकडे कसे पाहावे  विरोधक, सहकारी यांच्याकडे किती कटुतेने आणि किती प्रेमाने पाहावे  विरोधक, सहकारी यांच्याकडे किती कटुतेने आणि किती प्रेमाने पाहावे  अशा अनेक गुंतागुंतीच्या प्रश्नांवर प्रकाश टाकणारी ही मुलाखत होती. म्हटलं तर हा राजकीय व्यवहार रुक्ष असायला हवा होता. पण इतका निखळ राजकीय व्यवहारसुद्धा लोकांना कमालीचा उत्कंठावर्धक आणि रंजक वाटला. हे एक गूढच आहे. पण सत्तास्पर्धेच्या जीवघेण्या राजकारणात असतानाही आरक्षणासाठी रस्त्यावर आलेल्या राज्यातील थोड्याथोडक्या नव्हेतर तीसपस्तीस टक्के लोकसंख्येच्या क्षुब्ध मराठा समाजाला आणि विशेषतः प्रक्षुब्ध मराठा तरुणांना त्यांनी वास्तवाचे दर्शन घडविले. समाजकारणातील परखड भूमिकाही पवारांनी पार पाडली. मराठा समाजातील गरिबांनी इतर समाजातील गरिबांसोबत राहिले पाहिजे, असे त्यांनी सूचित केले. म्हणूनच आर्थिक निकषाची भाषा केली. काळाच्या कसोटीला सामोरे जाताना कर्तव्य विसरले नाहीत. उलट ते पार पाडले, हे महत्त्वाचे.
लेखक महाराष्ट्रातील अव्वल राजकीय विश्लेषक व भाष्यकारांपैकी एक महत्वाचे विश्लेषक आहेत
असुरक्षित बालपण ते बालविवाह, मुक्ता मांगचा आक्रोश थांबेचिना
कोणता पक्ष दलितांसाठी लढतो