ऐसी मिष्टान्ने रसिके ... | ऐसीअक्षरे

ऐसी मिष्टान्ने रसिके ...
ऐसी मिष्टान्ने रसिके ...
‘आत शिरू की नको’ ह्या प्रश्नाचा निकाल लावत मी शेवटी त्या हाटेलात गेलोच.
खरंतर गेले २ महिने येताजाता मी त्या रेस्टॉरंटची पाटी वाचत होतो. बाहेरून दिसणारं त्याचं एकंदर रुपडं भलतंच सुरेख होतं. पण आपल्याला एक सवय असते - फुकटंफाकट वाट वाकडी करून आपण कुठेही जात नाही. आपण बरं, आपलं जग बरं शेवटी अगदीच राहवेना, तेव्हा मी तिथे एक चक्कर मारून यायचा निर्णय घेतला.
मी आतमध्ये शिरणार तोच एका छोट्याशा यंत्रानं मला अडवलं.
"इथले सदस्य आहात का तुम्ही", मराठी बोलणारं यंत्र पाहून मला भरून आलं. हा प्रकार नवीन होता. इथे म्हणजे कुत्र्या-मांजरींशी इंग्लिशमध्ये बोलणारे लोक बघायची सवय आपल्याला. तिथे अचानक यंत्रातून मराठी आवाज फुटला की नवल वाटणारच
"नुसतंच बघायला आला असाल, तर चालेल. पण खायचं असेल, तर आत जायला इथे सदस्य व्हावे लागते." माझ्या पहिल्या प्रश्नाकडे संपूर्ण दुर्लक्ष करून त्या छोट्या यंत्राने उत्तर दिलं.
म्हटलं, आता आलोच आहोत, तर खाऊनच जाऊ. नाहीतरी घरी म्हणजे एकच प्रश्न, ‘खाना बनाना है या बनानाही खाना है’ त्यापेक्षा इथे चालेल. निदान काहीतरी चविष्ट तरी पोटात जाईल.
"बरं, मेंबरशिप चालेल. पण किती पैसे लागतील" कुठल्याही मध्यमवर्गीय मनातला पहिला प्रश्न मी टाकला.
ह्यावर यंत्रातून हसण्याचा एक आवाज आला आणि यंत्रानं एक कागद-पेन माझ्यापुढे केलं. “ती फुकट आहे. इथे नोंदणी करा, मग तुम्हांला मी पुढे घेऊन जाईन.”
"आगाऊ दिसतंय हे यंत्र", माझ्या मनात विचार आलेच. यंत्रानं ते विचार ओळखले असावेत, कारण त्यानं आपली एक यांत्रिक भुवई त्रासदायकरीत्या उंचावली. मी निमूटपणे माझं नाव नोंदवलं.
"स्वाक्षरी केलीत तर बरं होईल." मी पुन्हा एकदा निमूटपणे सही केली.
मी आजूबाजूला चक्कर टाकली. बरीच मो़कळी जागा होती. एखाद-दुसरं कुणीतरी जेवत बसलं होतं. बाकीचे लोक तर गप्पा मारत होते. एका खिडकीपाशी एक सुरेख खुर्ची आणि तिच्या बाजूला एक-दोन पुस्तकं पडली होती.
मी बोटानं खुणावून यंत्राला ती जागा दाखवली.
 इथली सगळ्यात लोकप्रिय जागा आहे ती. तिथून बाहरचं सगळं छान दिसतं" यंत्रानं समाधानकारक आवाज काढला आणि ते मला खुर्चीपाशी घेऊन गेलं. "बसा, मी येतोच."
खुर्ची पुढे ओढून स्थानापन्न झाल्यावर मी आजूबाजूला नजर टाकली. भिंतींवर वेगवेगळी चित्रं लावली होती. त्यांतली बरीचशी रोजच्या आयुष्यातलीच, पण वेधकरीत्या टिपलेली, होती. मागेच एका छोटेखानी बुक-शेल्फमध्ये नीट मांडून ठेवलेली पुस्तकं होती. तिथे पाच-सहा जण घुटमळत होते. प्रत्येकाच्या हातात एक ग्लास होता. बहुतेक त्यात वाईन असावी. आणखी पलीकडे नजर टाकली, तर तिकडे दोघे जण तावातावानं हुज्जत घालताना दिसले. कानी काही आलं नाही, तरी त्यांचा आवेश मात्र स्पष्ट जाणवत होता. खिडकीबाहेर काही लोकांचा घोळका उभा होता. त्यांचीदेखील कसल्यातरी अगम्य विषयावर चर्चा चालली होती. एक जण काहीतरी सांगत होता आणि बाकीचे लोक त्याला बहुतेक विरोध करत होते. त्यांचं भांडण चाललंय असं वाटून मी तो प्रकार जरा लक्षपूर्वक ऐकायला लागलो.
“महाराष्ट्रात आज पुरोगाम्यांचा आदर...”, “स्त्री शिक्षण आणि भ्रूणहत्या ह्यांचा संबंध..”, “सरसकटीकरण करणाऱ्यांना विदा..”, “भांडवलाशाहीचा रोचक दृष्टीकोन...”
‘विदा’, ‘पुरोगामी’, ‘रोचक’, ‘भांडवलशाही' असले भीषण शब्द ऐकून मी इस्त्रीचा चटका लागल्यासारखा खिडकीपासून लांब झालो.
"बोला, काय घेणार तुम्ही" यंत्र परत आलं होतं.
मी टेबलाकडे नजर वळवली. एक मोठा जाडजूड मेन्यू होता आणि बाजूला एक बारीकसा मेन्यू ठेवला होता.
"बरीच व्हरायटी दिसतेय इथे. एवढा मोठा मेन्यू म्हणजे क्या बात है
 आमच्या इथे सगळे पदार्थ मिळतात. चायनीजपासून ते रशियन, ब्राझिलिअन, मोरक्कन आणि इजिप्शियनसुद्धा आमची खासियतच आहे ना, वेगवेगळे पदार्थ ठेवायची आमची खासियतच आहे ना, वेगवेगळे पदार्थ ठेवायची
" भल्या थोरल्या मेन्यूकडे नजर वळवत मी त्याला म्हटलं. ‘वा अस्सल खवय्यांना अशाच जागा आवडतात. नाहीतर उडप्यांसारखे तेच तेच मेन्यू ठेवण्यात काय गंमत आहे अस्सल खवय्यांना अशाच जागा आवडतात. नाहीतर उडप्यांसारखे तेच तेच मेन्यू ठेवण्यात काय गंमत आहे’ असे विचार माझ्या मनात मिसळीतल्या शेवेप्रमाणे तरंगून गेले. मिसळीचं नाव काढताच पोटात भुकेचा आगडोंब मि(उ)सळला आहे हेसुद्धा लक्षात आलं.
“मग काय घेणार आपण
“जरा बघतो. एवढ्या पदार्थांतून निवड करायची म्हणजे खायचं काम नाही ह्यॅ: ह्यॅ: ह्यॅ:” माझा विनोदनिर्मितीचा प्रयत्न यंत्रावर अगदीच वाया गेला. एकही यांत्रिक सुरकुती न हलवता ते निघून गेलं.
ते न पाहिल्यासारखं करून मी मेन्यू उघडला आणि सहज ओझरता चाळला. त्यात चित्रं तर अप्रतिम होती. मात्र बरेच ठिकाणी पदार्थांबरोबर एका बाटलीचं आणि ग्लासाचं चित्र होतं. ‘बहुतेक इथे ड्रिंक्स कॉम्प्लिमेंटरी आहेत असं दिसतंय…’ माझ्या मध्यमवर्गीय मनाने एक नोंद केली. खिशातला चश्मा लावून मी एक पान उलटलं आणि यादी वाचायला सुरुवात केली.
अरेच्चा, ही बहुधा पेयांची यादी दिसतेय. मी आणखी काही पानं चाळली, तर तिथे ‘मँगो मार्गारिटा’ वगैरे मंडळी दिसली. मग माझा संशय बळावला. अचानक शेवटच्या पानावर झेप घेतली, तर तिथे मला ‘अ डे अ‍ॅट बीच’ दिसलं. मी थक्क झालो यंत्र बहुतेक मला खाद्यपदार्थांचा मेन्यू द्यायला विसरलं होतं आणि त्याने पेयांचाच मेन्यू ठेवला होता.
‘इथली पेयांची यादीच एवढी भली थोरली असेल, तर खाद्यपदार्थ किती असतील…’ असा विचार मी करतोय-न-करतोय तोच यंत्र कमालीच्या चपळाईने हजर झालं
"काही हवंय का आपल्याला
"अं... हो. इथे पेयांची चिकार रेलचेल दिसतेय
"हो तर, आमचा कॉकटेल मेन्यू जगप्रसिद्ध आहे" यंत्राने यंत्राला झेपेल एवढंच एक स्मित केलं.
"होऽ, ते असेल. पण खायचा मेन्यु कुठे दिसला नाही तो" मी यंत्राला विचारलं.
"नाही, इथेच आहे की. हा घ्या." असं म्हणून एका बारीकशा कागदाकडे त्यानं माझं लक्ष वेधलं. त्यावर एका बाजूला बरंचसं काही खरडलं होतं आणि दुसरी बाजू जेमतेम भरलेली होती.
" मला शंका आली की, यंत्र माझी फिरकी घेतंय की काय
"हो." यंत्राच्या चेहेर्‍यावर मगाचचाच निरागस यांत्रिक भाव होता.
" माझ्या तोंडून नीट शब्द फुटत नव्हता.
"हो, पण त्यात बरीच व्हरायटी आहे". यंत्राने विजयी मुद्रेनं सांगितलं.
मी त्या कागदाकडे नजर टाकली. तिथे ब्रेडचे २० प्रकार लिहिले होते. आणखीही काही अपरिचित मंडळी होती. पण खायचा असा काही पदार्थ दिसेना
चित्रसंकल्पना : मेघना भुस्कुटे/अमुक, रेखाटन : अमुक (मोठ्या चित्रासाठी चित्रावर क्लिक करा.)
"आहे ना व्हरायटी. पण ब्रेडची. त्याबरोबर काय खाऊ मी की तो ब्रेड त्या कॉकटेलमध्ये बुचकळून खाऊ म्हणतोस की तो ब्रेड त्या कॉकटेलमध्ये बुचकळून खाऊ म्हणतोस" माझा राग आता पोटातून बोलत होता.
 आयडिया वाईट नाही. हे बघा, ह्या फ्रेंच बगेटबरोबर जर तुम्ही मँगो मार्गारिटा घेतलीत ना, तर डिस्काउंट आहे इथे." यंत्राने निमिषार्धात जवाब दिला.
मला काय बोलावं ते सुचेना. भुकेल्या पोटी त्या यंत्राशी वाद घालण्यात काहीच अर्थ नव्हता. समोर असलेल्या कॉकटेलच्या शंभर आणि ब्रेडच्या वीस प्रकारांतून वाट काढून पोट भरता येईल असं काहीतरी शोधायचं होतं.
निकराचा प्रयत्न करावा, म्हणून मी तो कागद जिवाच्या करारानं बघायला लागलो. त्यात मला पुन्हा गोड पदार्थांचे ७ प्रकार, सॅलड्सचे ३-४ प्रकार, पास्त्याचे २-४ प्रकार... असले विदेशी भिडू दिसलेच. माझ्या देशी पोटाला काहीतरी चमचमीत आणि चविष्ट असं हवं होतं. पालापाचोळा खायचा तर इथे का येईन मी
सॅलड, पास्ता इत्यादी झाडाझुडपांना बाजूला सारून मी शेवटी अस्सल भारतीय पदार्थ शोधला. "असं कर, हा एक चमचमीत ढोकळा आण."
यंत्राने पुन्हा ते झेपेल इतकंच स्मित केलं. "तो प्रतीकात्मक आहे. मागे देशात नवे पंतप्रधान आले नाहीत का त्या निमित्तानं आणलेली खाद्ययोजना होती ती. आता नाही मिळणार तो. कधीच संपला. लिहायचं राहिलं वाटतं त्या निमित्तानं आणलेली खाद्ययोजना होती ती. आता नाही मिळणार तो. कधीच संपला. लिहायचं राहिलं वाटतं
त्यातले "लिहायचं राहिलं वाटतं ” हे शेवटले तीन शब्द हुबेहूब लक्ष्मीकांत बेर्डे स्टायलीत उच्चारलेले ऐकताच माझा पारा आणखी चढला.
पुन्हा मी त्या कागदात डोळे खुपसले. त्या मेन्यूशी फुली-गोळा खेळता खेळता मला अजून एक पदार्थ सापडला. पराठा चला, काहीतरी आहे इथे
"बरं हा पराठा आण."
"तुम्हांला चपात्या आवडतात का
"हो, आवडतात की. पण आता मला पराठा हवाय."
"सॉरी, चपात्या आवडत असतील, तर नाही घेऊ शकत तुम्ही हा पराठा." यंत्राला बहुतेक वेड लागलं होतं. आता चपात्यांचा काय संबंध
" मी आता भुकेला निव्वळ शरण गेलो होतो.
"कारण तो पराठा म्हणजे ‘चपात्यांचा कंटाळा आल्यावर खायचा पदार्थ’१ आहे." यंत्राच्या डोळ्यांत काही वेडसरपणा वगैरे दिसतो का, ते एकदा चेक केलं मी. त्याची काही सर्किट्स नक्की उडलेली होती.
 निरुपायाने मग मी कागदाच्या मागच्या बाजूला नजर वळवली आणि अहो आश्चर्यम् तिथे ‘बटाटेवडा’, ‘भरलं पापलेट’ वगैरे ओळखीची मंडळी दिसली. मला गहिवरून आलं आणि माझे डोळे लकाकले
पण यंत्राने माझी बुभुक्षित नजर हेरली असावी. ते विजेच्या चपळाईनं उत्तरलं- "तो आमचा जुना मेन्यू आहे, रेस्टोरंट चालू झालं तेव्हाचा. त्यातलं काही सध्या उपलब्ध नाही इथे. सॉरी
"मग इथे काय मिळतं नक्की काही मिळतं तरी का नक्की काही मिळतं तरी का" माझा संताप अनाठायी नव्हता, हे तुम्हांलाही पटेल.
"लिहिलंय की ते मेन्यूत.” यंत्र कमालीच्या सरळ आवाजात बोललं.
मला अचानक उलगडा झाला, की ह्या हाटेलात वेटर का नाहीय. आता बघा, कुठला शहाणा माणूस अशा ठिकाणी वेटरचं काम करील एक तर मुदलात काही खायलाच मि़ळत नाही. त्यात जे मि़ळतंय, त्यांतलेही चांगलेचुंगले पदार्थ उपलब्ध नाहीत, असं सांगितल्यावर वेटरचा जीव धोक्यात नाही जाणार एक तर मुदलात काही खायलाच मि़ळत नाही. त्यात जे मि़ळतंय, त्यांतलेही चांगलेचुंगले पदार्थ उपलब्ध नाहीत, असं सांगितल्यावर वेटरचा जीव धोक्यात नाही जाणार आणि जिवाला धोका असेल अशा परिस्थितीत कुठला मनुष्य तयार होईल काम करायला आणि जिवाला धोका असेल अशा परिस्थितीत कुठला मनुष्य तयार होईल काम करायला म्हणून मग त्यांनी हे काम यंत्राला दिलं असणार. कारण असला मेन्यू ग्राहकांच्या गळी उतरवणं हे माणसांच्या आवाक्याबाहेरचंच होतं.
पुन्हा हाटेलातच नोकरी दिली म्हण़जे त्या वेटरला तिथेच खायला घालावं लागलं असतं. त्याला कोण शहाणा माणूस तयार होणार कारण खायला काही नव्हतंच कारण खायला काही नव्हतंच
"तुमच्या मॅनेजरला बोलवा." मी टेबलावर हात आपटला. बाजूची जाडजूड पुस्तकं त्या आवाजानं थरथरली. चर्चोत्सुक भांडणद्वयीसुद्धा माना वर करून बघायला लागली.
"तुमची खात्री आहे का तुम्हांला त्यांच्याशी बोलायचंय अशी म्यानेजरबाई थोड्या वि़क्षिप्त आहेत म्हणून म्हटलं." यंत्राच्या आवाजात थोडी सहानुभूती होती. म्यानेजर त्यालाही ओरडली असावी. बिच्चारं.
 त्यांची जबाबदारी आहे हाटेल नीट चालवायची.”
“आता काय सांगू तुम्हांला बरीच मोठी कहाणी आहे. २०११ साली जेव्हा -”
"बरं बरं, असू दे. मग तुमच्या आचाऱ्यालाच बोलवा. मला बोलायचंय त्याच्याशी." मी शेवटला उपाय म्हणून फर्मान सोडलं.
"आचारी नाहीय आमच्याकडे." यंत्र.
"मग जेवण बनवतं कोण" नाही म्हटलं तरी मला धक्का बसला होता. जेवायला पदार्थ नाहीत, बनवायला आचारी नाही, असं हाटेल असतं
"त्याचं काय आहे, आम्ही पाककृती ऑनलाईन वाचतो आणि मीच बनवतो त्या. जे काही ऑनलाईन मिळतं, त्यातूनच निवडतो आम्ही आमचे पदार्थ. आता तिथेच काही मिळत नाही, तर आम्ही तरी काय करणार सांगा." यंत्राच्या डोळयांत मला खिन्नता दिसली की काय न पिताच मला चढली होती बहुतेक.
 कुठे बघता तुम्ही हे पदार्थ" आता मलाही कुतूहल आवरेना.
सखेद चेहर्‍यानं यंत्रानं उत्तर दिलं, "ऐसी अ़क्षरे पाककृती विभाग."
[१] = हाच तो पराठा
हायबरनेशनमधून बाहेर आलेलं गरीब, बिचारं अस्वल सायबरनेशनमध्ये पोहोचलं ... आणि हसवून हसवून माणसांची शिकार करायला लागलं आहे.
सांगोवांगीच्या गोष्टी म्हणजे विदा नव्हे.
 आम्हालाही हसवून वेडा करणार तू
लव्ह अ‍ॅड लेट लव्ह
 आवरा त्याला. अशानं 'ऐसी'वरच्या एकाही विभागाची टवाळकी उरायची नाही.
आणि जर अस्वल चुकूनमाकून 'ललित' विभागाच्या वाटेला गेलं, तर विचार करा - काय आफत ओढवेल...
तुन्द हैं शोले, सुर्ख है आहन
चवीने खाणार त्याला पाकृ देणार
अस्वला, तू आमच्या उच्चभ्रू हाटेलातून ढीस "सगळं खायचं" असं लहानपणी कोणी शिकवलं नाही वाटतं तुला "सगळं खायचं" असं लहानपणी कोणी शिकवलं नाही वाटतं तुला आणि काय रे मेन्यूकार्डावर खास तुझ्यासाठी मधापासून बनलेली दारू होती तीपण पाहिली नाहीस होय आणि काय रे मेन्यूकार्डावर खास तुझ्यासाठी मधापासून बनलेली दारू होती तीपण पाहिली नाहीस होय म्हणतात ना, अस्वलाला पावाची चव काय
हाण तेजायला अस्वल रॉक्स
 अमुकचे रेखाचित्रही एक नंबर
माहिष्मती साम्राज्यं अस्माकं अजेयं
 कसली रेवडी उडवलीय भन्नाट _/\_
 बिच्चारं अस्वल. चेहर्यावरचा भाव बघा त्याच्या
अरेच्चा , खरचं की. त्या
अरेच्चा , खरचं की. त्या निमित्याने मी ऐसीचा पाव(क)कृती विभाग पाहिला. मस्त लेख. रेखाटनही अप्रतिम.
), मान गये. उच्च प्रतीचा विनोद फक्त हुच्च लोकांनाच आवडतो.
जॉनी वॉकर (जन्म : ११ नोव्हेंबर १९२६)
जन्मदिवस : शिखांचे महाराजा रणजीत सिंग (१७८०), भौतिकशास्त्रज्ञ जेम्स क्लर्क मॅक्सवेल (१८३१), लेखक रॉबर्ट लुईस स्टीव्हन्सन (१८५०), लेखक, विधिज्ञ, पुणे विद्यापीठाचे पहिले कुलगुरू बॅ. मुकुंद रामराव जयकर (१८७३), के जीवनसत्त्व शोधणारा नोबेलविजेता एडवर्ड डॉईजी (१८९३), लेखक, विचारवंत व 'नवी क्षितिजे'चे संस्थापक संपादक विश्वास रघुनाथ पाटील (१९२८), अभिनेत्री जीन सेबर्ग (१९३८), लेखक हुमायूँ अहमद (१९४८), सन मायक्रोसिस्टम्सचा सहसंस्थापक स्कॉट मकनीली (१९५४), अभिनेत्री व्हूपी गोल्डबर्ग (१९५५), अभिनेत्री जुही चावला (१९६७), लेखिका अयान हिरसी अली (१९६९)
मृत्युदिवस : चित्रकार लुदोव्हिको काराच्ची (१६१९), संगीतकार रोसिनी (१८६८), चित्रकार कामिय पिसारो (१९०३), लेखक हेक्टर ह्यू मन्रो उर्फ साकी (१९१६), सिनेदिग्दर्शक व्हित्तोरिओ द सिका (१९७४)
१६८१ : संभाजींनी औरंगजेबाविरोधात बंड करून त्याचा मुलगा अकबर याची महाराष्ट्रात भेट घेतली.
१९५६ : अलाबामा राज्यातील बसमध्ये गौर-कृष्णवर्णीयांसाठी वेगळे राखीव विभाग ठेवण्याची तरतूद बेकायदेशीर असल्याचा अमेरिकन सर्वोच्च न्यायालयाचा निवाडा. अमेरिकेतील कृष्णवर्णीयांच्या समान हक्कांसाठीच्या लढ्यातील हा एक महत्त्वाचा टप्पा होता.
१९७१ : बालभारतीने 'किशोर' मासिकाचा अंक प्रायोगिक पातळीवर प्रथम प्रकाशित केला. जाने. ७२ पासून नियमित प्रकाशन.
१९९५ : सौदी अरेबियाच्या रियाध शहरात दहशतवाद्यांनी घडवून आणलेल्या ट्रक-बॉम्बस्फोटात पाच अमेरिकन व दोन भारतीय ठार.
२००१ : अमेरिकन फौजांनी तालिबानकडून काबूलचा ताबा मिळवला.
दिवाळी अंक - २०१५
भा. रा. भागवत विशेषांक
सध्या कोण कोण आलेले आहे
सध्या 5 सदस्य आलेले आहेत.
नवीन संकेताक्षरासाठी विनंती करा.
ऐशा रसां ऐसे रसिक...
ऐसीअक्षरे संस्थळाची उद्दिष्टे - मार्गदर्शक तत्त्वे - धोरणे


social media - Marathi News: Latest & Breaking Marathi News Online

महासुगरण - झटपट रेसिपी
महासुगरण - झटपट रेसिपी
...म्हणुन ढिंच्यॅक पूजाने बिग बॉसमध्ये जाण्यास दिला नकार
‘प्रिया वॉरियर’चा आणखी एक व्हिडीओ व्हायरल...
2.0 सिनेमाचा टिजर रिलीज, प्रेक्षकांना पुन्हा पाहता येणार चिट्टी रोबोट
Friendship Day : सोशल मीडियावर हे संदेश व्हायरल...
अभिनेत्री सुष्मिता सेन आहे अजूनही ‘मिस युनिव्हर्स’ कारण...
इंजिनशिवाय एक्स्प्रेस धावली 10 किलोमीटरपर्यंत
 तुमचं अंकाउटही होणार वेरिफाइड...
ऑनलाइन मैत्री पडली महागात...
कारगिल दिनानिमित्त सोशल मीडियावर शूर सैनिकांना श्रद्धांजली
किकी चॅलेंजचा डान्स करणाऱ्या तरूणांना न्यायालयाने सुनावली ‘ही’ शिक्षा...
गुगलने साजरा केला धुळवडीचा आनंदोत्सव
गुगलने स्त्री शक्तीचा केला सन्मान, डुडलच्या माध्यमातून मानवंदना
जयंत पाटलांचा राग पाहून बॉलिवुडचा बादशाह शाहरुख घाबरला;अलिबाग जेट्टीवरचा हायव्होल्टेज ड्रामा
जयंत पाटलांचा राग पाहून बॉलिवुडचा बादशाह शाहरुख ही हादरला
ट्विटर लाइट अॅप आता भारतातही उपलब्ध...
तुकाराम मुढेंच्या समर्थनार्थ आंदोलन...
दिशाचा हा व्हिडिओ पाहून टायगरही होईल थक्क
पाहा ‘तैमुर’चा हा डान्स व्हिडिओ...
प्रियंकाच्या भन्नाट आइडियाने बदलला सोनालीचा लुक
प्रिया वॉरीयरचे रेकॉर्डब्रेक फॉलोअर्स, सर्वांना टाकले मागे
महासुगरण - झटपट रेसिपी


श्री राम प्रसन्न! | Saamana (सामना)

– सिनेमा / नाटक
 तुमच्या खात्यात लॉग इन करा
परवलीचा शब्द परत मिळवा
परवलीचा शब्द तुम्हाला पाठविला जाईल
शिक्षकाच्या बेदम मारहाणीमुळे विद्यार्थ्याला अर्धांगवायूचा झटका
विधान परिषदेचे पहिले विरोधी पक्षनेते माधवराव गायकवाड यांचे निधन
डॉ. दाभोलकर हत्या प्रकरण कलमांमध्ये वाढ करण्यासाठी मुदतवाढ द्यावी
मुंबई-पुणे एक्सप्रेस-वेवर तेल गळती, वाहनं घसरली
तनुश्रीने महिला रेसलरला पैसे दिले होते, आता मीच तिला धरून आपटेन
LIVE: थेट अयोध्येतून संजय राऊत यांची पत्रकार परिषद
राफेल प्रकरणी ‘दसॉल्ट एव्हिएशन’च्या सीईओंचा मोठा दावा, राहुल गांधींचे आरोप फेटाळले
 महिला सहकाऱ्याची न्यायालयात साक्ष
‘सीबीआय’मधील वादळ; ‘सीव्हीसी’चा अहवाल सर्वोच्च न्यायालयात
स्पायडरमॅन, हल्कच्या जन्मदात्याचे निधन
किम जोंगने ट्रम्पंना गंडवले; उत्तर कोरियाचे 13 छुपे आण्विक तळ सुरूच
हिंदुस्थानातील फेक न्यूजचा प्रसार हा राष्ट्रभक्तीच्या मोहिमेचा एक भाग
जपानची चालकरहित बुलेट ट्रेन अतिसुसाट
धूळफेक करत उत्तर कोरियाची अण्वस्त्र मोहीम सुरुच; 16 मिसाइल केंद्रांची स्थापना
शालेय बुद्धिबळः कृती, ऋत्विक, कियारा, कार्तिक विजेते
…म्हणून फलंदाजीला येण्याआधीच हिंदुस्थानच्या बिनबाद 10 धावा
ऑस्ट्रेलिया दौरा आमच्यासाठी अग्निपरीक्षाच
वृद्धिमान साहा डिसेंबरमध्ये पुनरागमनाच्या तयारीत
तरुणांना लग्नासाठी प्रोत्साहन देणार महेद्र सिंग धोनी
आजचा अग्रलेख : आम्ही का घसरलो
– सिनेमा / नाटक
‘टिळक आणि आगरकर’, ‘वाजे पाऊल आपुले’ नव्या ढंगात
‘आणि डॉ. काशिनाथ घाणेकर’ला प्राइम टाइम शो द्या, शिवसेना चित्रपट सेनेची…
माझ्या बायकोचा प्रियकरचं दुसरं पोस्टर प्रदर्शित
‘फाईट’ चित्रपटाचा अॅक्शनपॅक टीझर प्रदर्शित
रात्री झोपताना केस मोकळे ठेवता
नियमित आरोग्य नियमित चक्र
दिवसा गाऊन घातल्यास २ हजार रूपये दंड, विचित्र आदेशामुळे महिला वैतागल्या
विक्रीचं लक्ष्य न गाठल्याने कर्मचाऱ्यांना मूत्र प्यायची शिक्षा
दात किडक्याने मित्राच्या मुलीशी केलं लग्न, स्थानिकांनी हाकलून दिलं
हिने केला भूताशी संभोग…’भूताचे बाळ’ लवकरच येणार असा केला दावा
चिमुरड्यांना ठार मारून त्यांचे रक्त प्यायचे होते, शाळकरी मुलींचा अघोरी कट…
रोखठोक : सर्वात उंच पुतळ्याचे अर्थकारण
भूतानमधील सत्ताबदल आणि हिंदुस्थान
तुमने कहा, हमने लिखा
येत्या रविवारी रामनवमी. त्यानिमित्ताने मुंबईतील काही निवडक राममंदिरांचा परामर्श…
आदर्श पुत्र, आदर्श पती, आदर्श पिता, आदर्श राजा, आदर्श योद्धा, कर्तव्यदक्ष प्रजापालक, मातृभक्त आणि मर्यादापुरुषोत्तम श्रीराम… हिंदू धर्मीयांच्या या लाडक्या दैवताचा जन्म चैत्र शुद्ध नवमीला झाला. श्रीरामाचे जीवन, त्याची कर्तव्यनिष्ठा, संयम, शौर्य, औदार्य, सारंच काही वंदनीय आणि आचरणीय…यासाठी दरवर्षी ‘रामनवमी’ साजरी केली जाते.
दोन प्रहरि का ग शिरी सूर्य थांबला
राम जन्मला का ग सखी राम जन्मला…
चैत्र शुद्ध नवमी हा चैत्रातील नवरात्राचा नववा दिवस. या दिवशी दुपारी १२ वाजता सूर्य डोक्यावर आल्यावर रामजन्माचा सोहळा होतो. मठात मंदिरात रामनामाचा महिमा समाजाला समजावा यासाठी भजन, कीर्तन, पारायण, गीतरामायणाचे कार्यक्रम उत्साहाने साजरे केले जातात.
काही प्रसिद्ध राम मंदिरे
ठाणे-बदलापूर रोडवर असलेल्या राम-मारुती मंदिराचे वैशिष्टय़ असे की, अतिशय रेखीव मूर्तींचे या मंदिरात दर्शन होते. येथेही दरवर्षी रामजन्मोत्सव वेगवेगळ्या कार्यक्रमांचे आयोजन करून साजरा केला जातो. या कार्यक्रमाचे आयोजन येथील स्थानिक नागरिकच करतात.
जोगेश्वरी-गेरेगाव येथील राममंदिरही प्रसिद्ध आहे. येथे दरवर्षी श्रीरामजन्मोत्सव भक्तांच्या उपस्थितीत उत्साहपूर्ण वातावरणात साजरा केला जातो. सकाळी आरती, दुपारी रामजन्म आणि त्यानंतर रात्रीपर्यंत अनेक धार्मिक उपक्रम भक्तांसाठी या दिवशी साजरे केले जातात.
वडाळा राम मंदिराची स्थापना १९५७ साली श्रीमद् द्वारकानाथ स्वामी यांनी केली आहे. या मंदिराला ५०० वर्षांची पंरपरा लाभली आहे. मठाची स्थापना करणाऱ्या स्वामीजींनी गोव्यात पर्तगाळी जिवोत्तम मठाचीही स्थापना केली आहे. या मंदिराचे आताचे गुरुजी श्रीमद् विद्याधीराज स्वामीजी आणि त्यांचे शिष्य विद्याधीश स्वामी या मंदिराचे कार्य पाहतात. रामजन्मोत्सवानिमित्त सकाळी वाजता देवत्व प्रार्थना, रथ वास्तू हवन, दुपारी १.५०वाजता राम जन्मोत्सव, महामंगलारती, रथयात्रा, रात्री पूजा असा भरगच्च कार्यक्रम आहे.
परळ भोईवाडय़ातील शंकर तानाजी घाडीबुवा मार्गावरील भोईवाडा राम मंदिर. या मंदिराचे साईबाबांच्या पालखीचे आयोजन केले जाते. श्री स्वामी समर्थ सेवा या संस्थेतर्फे या मंदिरातील सर्व सेवा केल्या जातात. रामनवमीचा उत्सवाबरोबरच येथे आध्यात्मिक बालसंस्कारवर्गाचे आयोजनही केले जाते.
ठाकूरद्वार येथील राम मंदिर ही पाठारे प्रभू समाजाची वास्तू आहे. या मंदिरात सुमारे ३५६ देव आहेत. येथील ‘गोरा राम मंदिर’ आणि ‘काळा राम मंदिर’ प्रसिद्ध आहेत. दुपारी रामजन्मोत्सव आणि त्यानंतर दर्शन, सायंकाळी आरती आणि पुन्हा भक्त मंडळींना दर्शनाचा लाभ घेता येईल. गोरा राम देवळाचं वैशिष्टय़ म्हणजे राम-सीता आणि लक्ष्मण यांच्या नितांत सुंदर संगमरवरी मूर्ती मुख्य रस्त्यावरूनही दिसतात. गोरा राम मंदिराप्रमाणेच काळा राम मंदिरातही या दिवशी भाविक मोठय़ा संख्येने दर्शनासाठी येतात. काळ्या रामाची मूर्ती काळ्या रंगाची असून गोऱ्या रामाच्या मूर्तीप्रमाणेच आकर्षक आहे.
दादर येथील भवानी शंकर रोड, पाध्येवाडी येथील राम मंदिर पुरातन आहे. रामनवमीनिमित्त चैत्र नवरात्र उत्सव साजरा होणार आहे. २४ मार्च रोजी श्रीराम जीवनावर आधारित नृत्याचा कार्यक्रम आणि २५ मार्च रोजी भजन, कीर्तन, श्रीरामाची महाआरती आणि ‘श्री राम रंगी रंगले’ होणार आहे.
सामनाचे यूट्युब चॅनल सबस्क्राइब करा
पुढीलमाझा आवडता बाप्पा – नीलेश परब
संबंधित बातम्या या पब्लिशरकडून आणखी
निरागस नात्याची घट्ट वीण…
देव नवसाला पावतो का
तनुश्रीने महिला रेसलरला पैसे दिले होते, आता मीच तिला धरून आपटेन
शिक्षकाच्या बेदम मारहाणीमुळे विद्यार्थ्याला अर्धांगवायूचा झटका
विधान परिषदेचे पहिले विरोधी पक्षनेते माधवराव गायकवाड यांचे निधन
 महिला सहकाऱ्याची न्यायालयात साक्ष
‘सीबीआय’मधील वादळ; ‘सीव्हीसी’चा अहवाल सर्वोच्च न्यायालयात
डॉ. दाभोलकर हत्या प्रकरण कलमांमध्ये वाढ करण्यासाठी मुदतवाढ द्यावी
शिवसेनेच्या सहकार्यानेच राममंदिर होणार उद्धव ठाकरे यांच्या अयोध्या दौऱ्याची जय्यत तयारी...
किम जोंगने ट्रम्पंना गंडवले; उत्तर कोरियाचे 13 छुपे आण्विक तळ सुरूच
छत्तीसगडमध्ये निवडणूक हिंसाचार; चकमकीत पाच कमांडो जखमी
शालेय बुद्धिबळः कृती, ऋत्विक, कियारा, कार्तिक विजेते
ऑस्ट्रेलिया दौरा आमच्यासाठी अग्निपरीक्षाच
वृद्धिमान साहा डिसेंबरमध्ये पुनरागमनाच्या तयारीत
जागतिक तापमानवाढीचा परिणाम; एसीची मागणी पाचपट वाढली
विद्यार्थीही ग्राहक मंचाकडे दाद मागू शकतो परीक्षेस परवानगी नाकारणाऱ्या विद्यार्थ्याला दिलासा
भाजपला शेतकऱ्यांबद्दल आस्था नाही; शरद पवार यांची टीका
मुंबई | ठाणे | कोकण | पुणे
नाशिक | संभाजीनगर | नागपूर
देश | विदेश | क्रीडा
सामना भवन, दैनिक सामना मार्ग, प्रभादेवी,
मुंबई – ४०० ०२५
टेलीफोन: (०२२) ६६८८ ५५५५


आपली आधुनिकता - पार्थ चटर्जी | ऐसीअक्षरे

आपली आधुनिकता - पार्थ चटर्जी
आपली आधुनिकता - पार्थ चटर्जी
(श्रीज्ञान हालदार ह्याच्या स्मृतीनिमित्त ३ सप्टेंबर १९९४ रोजी कलकत्त्यात पार्थ चटर्जी[१] यांनी बंगाली भाषेत दिलेलं व्याख्यान. इंग्रजी भाषांतर १९९७ मध्ये लेखकाने प्रसिद्ध केले. त्याचा 'धनुष' यांनी केलेला अनुवाद.)
आजच्या व्याख्यानासंदर्भातल्या काही नेहमीपेक्षा निराळ्या गोष्टी नोंदवून आपण सुरुवात करू. सर्वप्रथम, माझ्याही नकळत, मी ज्ञान, प्राचीनत्व आणि अलंकृत भाषा - जे सामान्यपणे अशा व्याख्यानांसाठी पात्रतेचे निकष असतात - त्यांवर पात्र ठरू लागलोय; हे लक्षात येऊन मी फारच चकित झालोय. दुसरी गोष्ट म्हणजे, श्रीज्ञान हालदार, जो माझा विद्यार्थी आणि जेमतेम लहान भाऊ शोभावा अशा वयाचा होता, त्याच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ, हे व्याख्यान आयोजित केलंय, हीदेखील एक असामान्यच बाब आहे. माझ्या स्मृतीप्रीत्यर्थ जर श्रीज्ञान हे व्याख्यान देत असता तर निश्चितच ती गोष्ट निसर्गनियमांनुसार आणि सामाजिक संकेतांना अनुसरून ठरली असती. प्रदीर्घ आणि दुर्धर आजाराला तोंड देत असतानाही आपल्या लहानशा पण वादळी आयुष्यात, श्रीज्ञान खोल वैचारिक जिज्ञासा आणि आपल्या तत्त्वांवर दृढ निष्ठा ठेवून जगल्याचे व्यापक पुरावे मागे ठेवून गेलाय. त्या तुलनेत माझी भाषा आणि विचार दोन्हीही तोकडे आहेत. ह्यात काही असामान्य असेल असं नव्हे, पण श्रीज्ञानच्या स्मृतीनिमित्त असलेल्या व्याख्यानाची सुरवात करण्याआधी, स्वतःच्या मर्यादा मान्य करून ती करावी असं मला वाटतं.
आपल्या आधुनिकतेची संकल्पना साकारताना
माझा विषय 'आधुनिकता' आहे पण विशेषतः ‘आपली’ आधुनिकता. हे विभाजन करताना मला मुख्यतः असं म्हणायचं आहे की अशा अनेक आधुनिकता असू शकतात ज्या आपल्या नव्हेत. थोड्या वेगळ्या शब्दांत सांगायचं तर, आपल्या आधुनिकतेची काही खास अशी वैशिष्ट्ये आहेत. असं म्हणता येईल की इतर लोक ज्याला आधुनिक मानतात ते आपल्याला अस्वीकारार्ह वाटू शकेल आणि आपण आपल्या आधुनिकतेत जी मूल्ये जोपासतो ती कदाचित इतरांच्या दृष्टीने अजिबात आधुनिक ठरणार नाहीत. ह्या फरकांबद्दल आपण आनंद मानावा की शरमिंदे व्हावं, ह्या प्रश्नाकडे आपण नंतर येऊ. आपण आधुनिक कसे झालो किंवा ह्या आधुनिकतेची बीजं कशात आहेत तिथून आपण सुरुवात करूया.
१८७३ साली, राजनारायण बसू यांनी, ‘ते दिवस आणि हे दिवस’ ह्या पुस्तकात, इंग्रजी शिक्षणाच्या प्रस्थापनेपूर्वीच्या आणि नंतरच्या परिस्थितीची तुलना करून पाहण्याचा प्रयत्न केला. मॉडर्न म्हणण्यासाठी आधुनिक हा शब्द आज आपण बंगाली भाषेत वापरतो; तो एकोणिसाव्या शतकात प्रचलित नव्हता. तेव्हा प्रचलित असलेला शब्द होता: ‘नव्य’ (नवा). हे जे नवीन होतं, ते अगदी घनिष्टपणे इंग्रजी शिक्षण आणि (पाश्चात्त्य) विचार ह्याच्याशी निगडीत होतं. त्या काळी दुसरा शब्द जो बराच चलनात होता तो म्हणजे उन्नती. एकोणिसाव्या शतकातल्या युरोपीय संकल्पना डेवलपमेंट किंवा प्रोग्रेस ह्या अर्थानं उन्नती हा शब्द प्रचलित होता, ज्यासाठी आपण आज प्रगती हा शब्द वापरतो.
हे सांगण्याची आवश्यकता असू नये की राजनारायण बसू ह्यांचं शिक्षण ह्या नव्या पद्धतीत झालेलं होतं. ते एक समाजसुधारक होते आणि नव्या विचारांचा पुरस्कार करीत होते. 'ते दिवस' आणि 'हे दिवस' अशी तुलना करताना त्यांनीसात विषयांसंदर्भात काय बदल घडले, याबद्दल त्यांचे विचार सादर केले. आरोग्य, शिक्षण, उदरनिर्वाह, सद्गुणांची संकल्पना, सार्वजनिक जीवन, राज्यव्यवस्था, आणि धर्म ह्या सात विषयांसंदर्भात त्यांनी ही तुलना केली. ह्या सात विषयांवरील बसूंच्या चर्चेत अनेक परिचित संदर्भ पुन्हा पुन्हा प्रकट होतात - उदाहरणार्थ, ’त्या’ काळचे लोक साधे, सरळमार्गी, दयाशील, स्नेहशील आणि धर्मभीरू असत आणि हल्ली धर्म केवळ सणवार, दिखाऊपणा यापुरता मर्यादित झालाय; शिवाय लोक धूर्त, स्वार्थी आणि कृतघ्न झालेत.
"हल्ली लोकांशी बोलून त्यांच्या मनातले खरे भाव कळतच नाहीत. पूर्वी, घरी आलेला पाहुणा आणखी काही काळ राहावा अशी लोकांची इच्छा असे. त्या काळी लोक उत्तम आदरातिथ्य करता यावं यासाठी आपली चीजवस्तू गहाण टाकायलासुद्धा तयार असत. हल्ली पाहुणे मंडळींना कधी एकदा इथून निघतोय, असं होऊन जातं." असे आपल्या सामाजिकतेत झालेले अनेक बदल राजनारायण टिपतात.
पण 'त्या' आणि 'ह्या' दिवसांची तुलना करताना राजनारायण सर्वाधिक वेळ 'शरीर' ह्या विषयाला देतात. मला ह्या विषयावर थोडं सविस्तर बोलायचं आहे, कारण ही आपल्या आधुनिकतेतली एक कुतूहलजनक जागा आहे.
"कुणालाही विचाराल तर तो सांगेल की माझे वडील आणि आजोबा शरीराने फार सुदृढ होते. त्या काळच्या पुरुषांच्या तुलनेत हल्लीचे लोक फारच दुबळे आणि अशक्त झालेत. शंभर वर्षांपूर्वीचे लोक जर कुठल्या कारणाने परत आले, तर आपण किती खुरटे झालोत हे पाहून ते फारच आश्चर्यचकित होतील. आमच्या लहानपणी आम्ही डाकूंना पळवून लावणाऱ्या बायकांच्या गोष्टी ऐकायचो. हल्ली स्त्रिया तर सोडाच, पण पुरुषांच्या धैर्याच्या गोष्टीसुद्धा कानावर पडत नाहीत. साध्या कोल्ह्यालादेखील पळवून लावणं ह्या हल्लीच्या मंडळींना जमणार नाही."
थोडक्यात म्हणजे, लोक - आणि राजनारायण यांचा रोख उच्चभ्रू, भद्र वर्गाकडे आहे - हल्ली दुबळे, रुग्णाईत आणि अल्पायुषी झालेत.
एक क्षणभर थांबून बसूंना काय अभिप्रेत आहे याचा विचार करूया. जर 'हे दिवस' म्हणताना आपल्याला आधुनिक काळ आणि इंग्रजी राज्यापासून सुरू झालेली आधुनिक संस्कृती अभिप्रेत असेल तर लोकांचं आरोग्य खालावणं, हा ह्या नव्या संस्कृतीचा परिणाम म्हणावा का नैतिकता, धार्मिक जीवन, सामाजिकता इत्यादी गोष्टींबद्दल निकृष्ट होत जाण्याच्या चर्चेला काही जागा दिसते; पण शरीर आणि आरोग्य ह्या अत्यंत भौतिक गोष्टींबद्दल विचार करताना कुणाला आजकालचे लोक पूर्वीच्या युगातल्या लोकांपेक्षा दुबळे किंवा खुरटे झालेत; असं का वाटावं
[हे व्याख्यान ऐकताना] जर माझे इतिहासकार मित्र पेंगत नसले तर ते लगेच आपल्याला सांगतील की १८७३ मध्ये अजूनही ब्रिटीश भारतात आधुनिक वैद्यकाची विद्या आणि आरोग्यसुविधा केवळ युरोपीय समुदाय आणि लष्करापुरती सीमित होती आणि अजूनही बहुसंख्य लोकांपर्यंत ह्या सुविधा पोहोचलेल्या नव्हत्या. मग १८७३ मध्ये राजनारायण ह्यांच्याकडून आधुनिक वैद्यक विसाव्या शतकात आश्चर्यकारक प्रगती करेल, असं भविष्य वर्तवण्याची अपेक्षा कशी करता येईल
हाच जर आक्षेप असेल तर आपण आणखी काही उदाहरणे पाहूया. प्रख्यात 'अमृत बझार पत्रिके'चे संस्थापक मोतीलाल घोष १९१२ सालच्या 'ऑल इंडिया सॅनिटरी कॉन्फरन्स'मध्ये भाषण करताना म्हणतात की साठ वर्षांपूर्वी, त्यांच्या लहानपणी, म्हणजे राजनारायण बसूंच्या भाषेत 'ह्या' दिवसांत[२], बंगालमधल्या जशोर जिल्ह्याचा ग्रामीण भाग हा जवळपास पूर्णपणे आजारमुक्त प्रदेश होता. योग्य पथ्य पाळून बरे होणारे बारीक तापासारखे आजार वगळले तर इतर कुठलेही आजार नव्हते. विषमज्वर बराच दुर्मीळ आजार होता आणि कॉलराचं तर नावही लोकांनी ऐकलेलं नव्हतं. देवीचा आजार अधूनमधून डोकं वर काढत असे, पण स्थानिक देशी वैदू त्यांच्या पारंपरिक लसी वापरून हे रोगी विनासायास बरे करीत असत. शुद्ध पिण्याच्या पाण्याची कुठलीही कमतरता नव्हती. भरपूर भोजन मिळत असे आणि मुख्यतः निरनिराळे खेळ खेळत आपला दिवस व्यतीत करणाऱ्या निरोगी, आनंदी आणि सशक्त लोकांनी गाव फुललेलं असे. मी आणखी नजीकच्या भूतकाळातलीही उदाहरणे देतो. १९८२ मध्ये कम्युनिस्ट नेत्या मणिकुंतला सेन, बारिसाल इथल्या आपल्या बालपणाच्या स्मृतींविषयी लिहितात, "त्या विचारांनीच माझ्या डोळ्यात अश्रू येतात. हे अल्ला, तू आम्हांला ही तंत्रज्ञानाची संस्कृती का दिलीस आमचा डाळभात, दूध आणि मासे ह्यांवर आम्ही किती सुखी होतो. आता मी ऐकते की सगळ्या बारिसाल मध्ये हल्ली हिल्सा मासा मिळत नाही आमचा डाळभात, दूध आणि मासे ह्यांवर आम्ही किती सुखी होतो. आता मी ऐकते की सगळ्या बारिसाल मध्ये हल्ली हिल्सा मासा मिळत नाही" आणखी नजीकच्या काळात कल्याणी दत्त १९९३ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या त्यांच्या 'थोड़ बोड़ी खाड़ा'[३] ह्या पुस्तकात लहानपणी माजघरात पाहिलेल्या खाण्यापिण्याच्या इतक्या गोष्टी सांगतात की राजनारायण बसूंच्या ’त्या’ काळातले लोक अलीकडच्या, ५०-६० वर्षांपूर्वीच्या उत्तर कलकत्त्यातदेखील सुखरूप होते की काय, असे वाटू लागते. दत्त सांगतात की भरपेट जेवण झाल्यानंतर मुखशुद्धी म्हणून लोक ३०/४० आंबे खात असत.
आणखीही बरीच उदाहरणे देता येतील. खरं तर मी राजनारायण बसूंच्या शब्दांना नवीन साज लेऊन, जर ते कुण्या समकालीन लेखकाचे मत आहे असं तुम्हाला सांगितलं असतं तर तुमच्यापैकी कुणालाही शंका आली नसती, कारण आपण सगळेच आपल्यापेक्षा आपल्या पूर्वीच्या पिढ्या कशा सुदृढ आणि सशक्त होत्या, अशी चर्चा करत असतोच.
प्रश्न असा आहे: ह्या सर्वथैव अवास्तविक कल्पनेला आपण गेली शंभर-एक वर्षे का कवटाळून बसलो आहोत का असं काहीतरी आहे की आपल्या आधुनिक होण्याच्या ऐतिहासिक प्रक्रियेबद्दल लोकसंख्याशास्त्राच्या सांख्यिकीय भाषेत न सांगता येणारं काहीतरी आपल्याला म्हणायचं आहे का असं काहीतरी आहे की आपल्या आधुनिक होण्याच्या ऐतिहासिक प्रक्रियेबद्दल लोकसंख्याशास्त्राच्या सांख्यिकीय भाषेत न सांगता येणारं काहीतरी आपल्याला म्हणायचं आहे आपण पुन्हा राजनारायण बसू 'ह्या' काळातल्या लोकांचं आरोग्य खालावण्याची नेमकी कोणती कारणे सांगतात ते जरा बघू या.
राजनारायण पहिलं कारण देतात ते पर्यावरणीय बदलाचं.
"पूर्वी लोक हवापालटासाठी कलकत्त्याहून त्रिवेणी, शांतीपुर आणि इतर गावी जात असत. हल्ली मलेरियासारख्या हवेच्या प्रदूषणामुळे ('दूषित हवा' म्हणजे मिआस्मा. त्या काळी मलेरियाची शास्त्रीय व्याख्या ह्याच भाषेत सांगितली जाई.) ह्या गावांचं आरोग्य धोक्यात आलंय. अनेकानेक कारणांमुळे असं दिसतं की भारतात मोठ्या प्रमाणावर पर्यावरणीय बदल होत आहेत आणि ह्या बदलांचा लोकांच्या शारीरिक क्षमतेवर परिणाम न झाला तरच नवल".
दुसरं कारण म्हणजे अन्न: सकस अन्नाची कमतरता, कृत्रिम आणि अनुचित अन्नाचं सेवन आणि मद्यपानाचा अतिरेक.
"पूर्वी लोकांचा आहार केवढाला असे, ह्याच्या कित्येक गोष्टी आम्ही लहानपणी पाहिल्या आणि ऐकलेल्या आहेत. हल्लीचे लोक इतका आहार घेऊ शकत नाहीत".
तिसरं कारण म्हणजे श्रम: अतिरिक्त श्रम, अवेळी श्रम आणि व्यायामाचा अभाव.
"ह्यात काहीही शंका नाही की इंग्रजी राज्य आल्यापासून श्रमिकांची गरज मोठ्या प्रमाणावर वाढली. आपण इंग्रजांप्रमाणे श्रम करू शकत नाही; तरीही इंग्रज आमच्याकडून तशी अपेक्षा करतात. इंग्रजी श्रमपद्धती ह्या देशानुरूप नाही. आपल्या मालकांनी आपल्यावर लादलेलं 'दहा ते चार' असं कामाचं वेळापत्रक ह्या देशाच्या परिस्थितीला धरून नाही."
चौथं कारण म्हणजे जीवनपद्धतीत झालेले बदल: पूर्वी लोकांच्या गरजा मर्यादित होत्या, त्यामुळे त्यांना आनंदी राहणं शक्य होतं. आज आपल्या काळज्या आणि चिंता ह्यांना काही मर्यादाच उरलेली नाही.
"युरोपीय संस्कृती आपल्या देशात शिरली आणि तिच्यासोबत आल्या युरोपीय इच्छा, युरोपीय गरजा आणि युरोपीय चैनी. मात्र ह्या इच्छा आणि गरजा ह्यांची पूर्तता करण्याचं युरोपीय माध्यम - कारखाने आणि व्यापार - ते मात्र अजूनही स्वीकारलं जात नाही".
इथे राजनारायण दोन वृद्धांची तुलना करतात: एक देशी (व्हर्न्याक्युलर) वृद्ध आणि एक इंग्रजाळलेला (अँग्लिसाईज्ड) वृद्ध.
"इंग्रजाळलेला म्हातारा अकालीच म्हातारा झाला. देशी म्हातारा अजून झुंजूमुंजू असतानाच जागा होतो. अंथरुणावर पडल्या पडल्याच तो भजन म्हणतो: त्यानं त्याचं चित्त किती प्रसन्न होतं अंथरुणावरून उठून मग तो प्रातःस्नान करतो; किती आरोग्यदायी सवय अंथरुणावरून उठून मग तो प्रातःस्नान करतो; किती आरोग्यदायी सवय आंघोळ संपवून तो बागेत जाऊन फुलं वेचतो; त्या फुलांचा सुगंध शरीराला किती पोषक असतो आंघोळ संपवून तो बागेत जाऊन फुलं वेचतो; त्या फुलांचा सुगंध शरीराला किती पोषक असतो फुलं वेचून झाल्यावर तो पूजा करतो; ह्यानं त्याचं मन शांत होतं आणि त्याचं शरीर आणि आत्मा दोघांनाही बळ मिळतं. दुसऱ्या बाजूला तो इंग्रजाळलेला म्हातारा रात्री उशिरापर्यंत जेवण करतो आणि दारू पिऊन उशिरा झोपतो. त्यानं कधीही सूर्योदय पहिला नाही आणि सकाळची शुद्ध हवा आपल्या श्वासात भरून घेतली नाही. सकाळी बऱ्याच उशिरा उठूनही, तो मोठ्या कष्टाने त्याचे डोळे उघडतो. रात्रीच्या मद्याचा अंमल अजून उतरलेला नाही, शरीर गळपटून गेलेलं आणि ही तर पुढच्या अनेक विपदांची निव्वळ सुरुवात असते फुलं वेचून झाल्यावर तो पूजा करतो; ह्यानं त्याचं मन शांत होतं आणि त्याचं शरीर आणि आत्मा दोघांनाही बळ मिळतं. दुसऱ्या बाजूला तो इंग्रजाळलेला म्हातारा रात्री उशिरापर्यंत जेवण करतो आणि दारू पिऊन उशिरा झोपतो. त्यानं कधीही सूर्योदय पहिला नाही आणि सकाळची शुद्ध हवा आपल्या श्वासात भरून घेतली नाही. सकाळी बऱ्याच उशिरा उठूनही, तो मोठ्या कष्टाने त्याचे डोळे उघडतो. रात्रीच्या मद्याचा अंमल अजून उतरलेला नाही, शरीर गळपटून गेलेलं आणि ही तर पुढच्या अनेक विपदांची निव्वळ सुरुवात असते अशा प्रकारे, इंग्रजी जेवण, इंग्रजी मद्य आणि इतर अनेक इंग्रजी चालीरीतींच्या आहारी गेलेलं ह्या अँग्लिसाईज्ड म्हाताऱ्याचं शरीर अनेकानेक रोगांचं माहेरघर बनतं".
राजनारायण स्वतःच मान्य करतात की ह्या दृष्टांतात निश्चितच अतिशयोक्ती आहे. तरीही 'त्या' दिवसांपासून 'ह्या' दिवसांपर्यंतच्या संक्रमणात आरोग्य खालावण्याची जी कारणं राजनारायण सांगतात, त्यात एक तक्रार सतत आढळते : आधुनिक बनण्याच्या प्रक्रियेत आपण स्वीकारलेली सगळीच साधनं आपल्या अनुरूप नाहीत. इंग्रजांच्या आधुनिकतेचं अविचारी अनुकरण करून आपण पर्यावरणाचा नाश, अपुरं अन्न, अतिश्रमाने होणारे आजार आणि बेशिस्त आणि अनियमित आयुष्य अशी संकटं ओढवून घेत आहोत. इंग्रजी चालीरीतींच्या अविचारी अनुकरणाचे अनेक दृष्टांत राजनारायण देतात; पुरेशा सकस अन्नाच्या अभावाचे हे उदाहरण पहा -
"दोन बंगाली बाबू एकदा विल्सन हॉटेलात जेवायला गेले होते. त्यातल्या एकाला गोमांसाची फार चटक होती. त्यानं वेटरला विचारलं, "वील हैं". वेटर उत्तरला, "नहीं है खुदावंत…." मग त्यानं विचारलं, "बीफ स्टेक". वेटर उत्तरला, "नहीं है खुदावंत…." मग त्यानं विचारलं, "बीफ स्टेक", त्यावर तो वेटर पुन्हा उत्तरला, "वो भी नही हैं, सर". पुन्हा त्या भद्रगृहस्थाने विचारलं, "फिर ऑक्स टंग", त्यावर तो वेटर पुन्हा उत्तरला, "वो भी नही हैं, सर". पुन्हा त्या भद्रगृहस्थाने विचारलं, "फिर ऑक्स टंग" ह्यावर तो वेटर म्हणाला, "नही, सर". त्यावर त्या बाबूनं पुन्हा विचारलं, "कम से कम, काफ फूट जेली" ह्यावर तो वेटर म्हणाला, "नही, सर". त्यावर त्या बाबूनं पुन्हा विचारलं, "कम से कम, काफ फूट जेली" त्यावर तो वेटर पुन्हा नम्रतेने नाही म्हणाला. शेवटी त्या गोमांसप्रेमी बाबूने विचारले की "क्या आप के यहां गाय का कुछ भी नही मिलता" त्यावर तो वेटर पुन्हा नम्रतेने नाही म्हणाला. शेवटी त्या गोमांसप्रेमी बाबूने विचारले की "क्या आप के यहां गाय का कुछ भी नही मिलता" हे ऐकून गोमांसाची फारशी आवड नसणारा दुसरा बाबू किंचित वैतागून वेटरला म्हणाला, "अगर आप के पास गाय का कुछ भी नही हैं, तो इनके लिये थोडा गोबर क्यों नही लाते" हे ऐकून गोमांसाची फारशी आवड नसणारा दुसरा बाबू किंचित वैतागून वेटरला म्हणाला, "अगर आप के पास गाय का कुछ भी नही हैं, तो इनके लिये थोडा गोबर क्यों नही लाते
ह्या गोष्टीचं मर्म जे राजनारायण ह्यांना अभिप्रेत आहे ते म्हणजे गोमांस हे शरीरात अतिरिक्त उष्णता निर्माण करतं आणि ते ह्या देशाच्या वातावरणाला अनुकूल नाही. दुसऱ्या बाजूला, दूध - जे ह्या देशाच्या पर्यावरणाला पूरक आणि पौष्टिक अन्न आहे - त्याची कमतरता निर्माण झाली आहे: इंग्रज कारभारी, मुसलमान आणि काही गोमांसप्रेमी बंगाली बाबू ह्यांनी 'गाई खाऊन टाकल्या आणि म्हणून दूध महाग झालं'.
राजनारायण यांची अनेक उदाहरणं आणि विश्लेषण, आज आपल्याला हास्यास्पद वाटेल. पण त्यांच्या सिद्धांताचा जो मुख्य मुद्दा : आधुनिकता ही देश, काळ, पर्यावरण आणि सामाजिक चालीरीती ह्या घटकांच्या निरपेक्ष असू नये, ह्यात काहीच हास्यास्पद वाटण्यासारखं नाही. निरनिराळ्या देशांच्या विशिष्ट परिस्थिती आणि चालीरीती-अनुरूप आधुनिकतेची रूपं बदलतील. खरं म्हणजे, राजनारायण यांचा मुद्दा किंचित ताणून, आपण असं म्हणू शकतो की खरी आधुनिकता विशिष्ट स्थळकाळानुरूप आधुनिकतेचं विशिष्ट रूप साकारण्यातून व्यक्त होते; म्हणजे विवेकी साक्षेपानं आधुनिकतेची आपल्याला पूरक असणारी साधनं ओळखायला हवीत किंवा नवी निर्माण करायला हवीत. किंवा, थोडं निराळ्या शब्दात सांगायचं तर, आधुनिकतेची वैश्विक आणि सर्वमान्य अशी काही व्याख्या असलीच तर ती आहे: सार्वत्रिक आधुनिकता आपल्याला विवेक आणि तर्काची पद्धत शिकवून, आपण आपल्या विशिष्ट परिस्थितीला अनुरूप असं आधुनिकतेचं रूप साकारावं यासाठी आपल्याला सक्षम करते.
पाश्चिमात्य आधुनिकता तिच्या स्वतःच्या शब्दात
' ह्याचा निर्णय करताना विवेक आणि तर्क कसा वापरावा पाश्चात्त्य जगाने स्वतः या प्रश्नाची चिकित्सा कशी केली आहे, ते पाहूया. १७८४ मध्ये इमॅन्युअल कांट[४] ने ’औफक्लारूंग’वर, म्हणजे आपण इंग्रजीत ज्याला एन्लाईटनमेंट (मराठीत समानार्थी संज्ञा 'प्रबोधन') म्हणतो, एक निबंध लिहिला[५]. कांटच्या मते एन्लाईटंड होणं म्हणजे प्रगल्भ होणं, प्रौढ होणं, इतरांच्या अधिकारांतर्गत जगण्यापासून स्वतंत्र होणं आणि स्वतःच्या कृत्यांची जबाबदारी पत्करणं. जेव्हा माणूस स्वतंत्र असत नाही, तेव्हा स्वतःची विवेकबुद्धी न वापरता, तो त्याला जसं सांगितलं जाईल तसं वागतो. त्याला स्वतः जगाचं ज्ञान करून घेण्याची गरज भासत नाही कारण त्याच्या धर्मग्रंथात सगळंच लिहिलेलं असतं. योग्य-अयोग्य असा तरतमभाव करण्याचा प्रयत्न न करता तो धार्मिक प्रथा आणि परंपरेनुसार वागतो. आपण काय खावं आणि काय खाऊ नये, हेही त्याने त्याच्या डॉक्टरवर सोडलेलं असतं. इतिहासातल्या सगळ्या काळांत, बहुसंख्य माणसं ह्या अर्थानं अपरिपक्व असतात, आणि जगाचं पालकत्व पत्करलेल्या माणसांना हेच हवं असतं. बहुसंख्य माणसांनी स्वतःची विवेकबुद्धी न वापरता त्यांच्यावर अवलंबून राहावं हेच त्यांच्या सोयीचं असतं. ही स्वतःच्या विवेकावर आधारित स्वावलंबनाची गरज ही ह्या आधुनिक युगातच पहिल्यांदा व्यापक प्रमाणावर ओळखली गेली. आपण स्वतःच स्वतःवर घातलेल्या बेड्या तोडण्याची प्राथमिक अट स्वातंत्र्य आहे - विशेषतः नागरी स्वातंत्र्य - ह्या मुद्द्यावर एकवाक्यता होणे, हेही ह्याच काळात पहिल्यांदा घडलं. ह्याचा अर्थ असा नाही की, ह्या काळातले सर्व लोक मुक्त झालेत किंवा आपण एका एन्लाईटंड काळात जगत आहोत, पण आपला काळ हा प्रबोधनाचा काळ आहे असं आपल्याला निश्चित म्हणता येईल.
कांटच्या ह्या निबंधाचं अतिशय रोचक वाचन फ्रेंच तत्त्वज्ञ मिशेल फुको[६] ह्यानं केलंय. कांटच्या प्रबोधनाच्या ह्या चर्चेत नेमकं अभिनव असं काय आहे फुको म्हणतो, एखादा तत्त्वज्ञ स्वतःला स्वतःच्या काळाचं अपत्य म्हणून पाहत होता ही गोष्ट पहिल्यांदाच घडत होती. तत्त्वज्ञान पहिल्यांदाच स्वतःच्या काळाशी संवाद साधत होतं. फुकोचा निष्कर्ष असा आहे की कांटचा काळ विशेष अनुकूल असल्यानेच त्याचं तत्त्वज्ञान आकार घेऊ शकलं. थोड्या वेगळ्या शब्दांत सांगायचं तर, असं पहिल्यांदाच घडत होतं की एक तत्त्वज्ञ आपल्या काळाच्या जाणिवेला तात्त्विक अध्ययनाचा विषय बनवत होता; पहिल्यांदाच कुणीतरी स्वतःच्या काळातले ज्ञानसाधनेसाठी पूरक असलेले सामाजिक घटक तपासत होता.
ह्या आजच्या काळाची अशी कोणती व्यवच्छेदक वैशिष्ट्ये कांट नोंदवतो फुको दाखवून देतो की इथे नव्या विचाराचं निराळेपण ठळकपणे दिसून येतं. ह्या काळाच्या वैशिष्ट्यांविषयी लिहिताना कांट जुन्या काळाच्या शवावर उभं राहून नव्या काळाच्या आगमनाचा उद्घोष करणाऱ्या कुठल्या युगप्रवर्तक घटनेचा उल्लेख करत नाही; किंवा तो हा काळ उद्याच्या क्रांतिकारक पर्वाची सुरुवात आहे, असंही सांगत नाही. किंवा हा काळ अजून उदय न झालेल्या काळाकडे जातानाचं संक्रमणपर्व आहे असंही कांट म्हणत नाही. वर्तमानाला अशा पद्धतीने ऐतिहासिक विकासाच्या भाषेत (म्हणजे एका युगाकडून दुसऱ्याकडे जाण्याच्या भाषेत) पाहणे हे कांटपूर्वीच्या युरोपीय विचाराचं, अगदी ग्रीकांच्या काळापासून एक ठळक लक्षण राहिलं आहे आणि ही पद्धत कांटनंतरही वापरात आहेच. कांटने वर्तमानाची वैशिष्ट्ये जाणून घेताना लावलेले सगळे निकष नकारात्मक आहेत हे त्याच्या मांडणीचं वेगळेपण आहे. प्रबोधनाचा अर्थ एक सुटका (किंवा मुक्ती): शिक्षकाच्या अधिकारांतर्गत जगण्यापासून सुटका, अवलंबित्वापासून सुटका. कांट इथे प्रबोधनाचं मूळ काय किंवा त्याचा उद्गम आणि ऐतिहासिक विकास ह्याची चर्चा करत नाही किंवा प्रबोधनाचं इतिहासदत्त कार्य काय; हाही त्याच्या पुढचा प्रश्न नाही. त्याचा विषय केवळ हा काळ त्याच्या स्वतःच्या संदर्भात आणि त्याला पूर्वीच्या काळापेक्षा निराळे रूप देणाऱ्या त्याच्या व्यवच्छेदक लक्षणांच्या संदर्भात पाहणे हाच आहे. वर्तमानाच्या ह्या अनन्यसाधारण वैशिष्ट्यांच्या आधारे प्रबोधनाची किंवा अधिक नेमकं म्हणायचं झालं तर, आधुनिकतेची व्याख्या करण्याचा कांटचा प्रयत्न आहे.
ह्या विधानाला अधोरेखित करून क्षणभर बाजूला ठेवू: मी त्याच्याकडे परत येईनच. आता कांटच्या निबंधातल्या आणखी काही रोचक बाबींकडे वळूया. स्वायत्तता आणि स्वावलंबत्व ही आता सर्वमान्य प्रमाणे आहेत असं आपण मान्य करू. असंही मान्य करू की अभिव्यक्ती आणि विचाराचं स्वातंत्र्य ही स्वावलंबित्वाची पूर्वअट आहे. पण विचारांच्या स्वातंत्र्याचा अर्थ असा नव्हे की रोजच्या जगण्यातल्या प्रत्येक कृतीसंदर्भात आणि दिवसाच्या प्रत्येक क्षणी लोक त्यांच्या मर्जीने काहीही करण्यास स्वतंत्र आहेत. अशी इच्छा करणंसुद्धा सामाजिक नियमनाची गरज नाकारणं आणि अराजकतेला आमंत्रण देणारं ठरेल. अर्थातच, प्रबोधनाच्या तत्त्वज्ञांना हे म्हणायचं नव्हतं. त्यामुळे व्यक्तीच्या स्वायत्ततेची आणि विचारस्वातंत्र्याची मागणी करताना त्यांना ह्या स्वातंत्र्याच्या मर्यादा सांगून, जिथे समाजमान्य पद्धतीने सामाजिक नियमन करणं गरजेचं आहे असे वैयक्तिक आणि सामाजिक जीवनातले भाग स्पष्ट करणं आवश्यक होतं. आपल्या 'प्रबोधन म्हणजे काय' ह्या निबंधात कांटदेखील ह्या नियमनाच्या जागा दाखवून देतो.
सामाजिक नियमनाचा आवाका निश्चित करताना, कांट विवेकाच्या वापराची दोन क्षेत्रांत विभागणी करतो. एकाला तो नाव देतो सार्वजनिक : जिथे सार्वजनिक विषयांची चर्चा होते, परंतु जिथे व्यक्तिगत किंवा विशिष्ट गटाच्या हितांकरिता विवेकाचा वापर अभिप्रेत नाही. दुसरं क्षेत्र म्हणजे खाजगी: ज्यात व्यक्तिगत आणि विशिष्ट समूहाच्या उद्देशांचा विचार होतो. पहिल्या क्षेत्रात, विचारांचं आणि अभिव्यक्तीचं स्वातंत्र्य अपरिहार्यपणे महत्त्वाचं आहे, पण दुसऱ्या क्षेत्रात मात्र ते अजिबातच आवश्यक नाही. हा मुद्दा अधिक स्पष्ट करताना, कांट सांगतो की सरकारच्या आर्थिक धोरणांची 'सार्वजनिक' चर्चा होताना त्या विषयातल्या तज्ज्ञ व्यक्तींना अभिव्यक्तीस्वातंत्र्य मिळायलाच हवं; पण एक खाजगी व्यक्ती या नात्यानं, सरकारची आर्थिक धोरणे मला पटत नाहीत म्हणून मला कर न भरण्याचं स्वातंत्र्य असायला हवं; असं मी म्हणू शकत नाही. सैन्याची संघटना किंवा युद्धविषयक धोरणाची सार्वजनिक चर्चा होत असताना, एक साधा सैनिकसुद्धा त्यात सहभागी होऊ शकतो पण रणांगणावर मात्र त्याचं कर्तव्य स्वतःची खाजगी मते बाजूला ठेवून दिलेल्या आज्ञा पाळणं, हेच असतं. धर्मविषयक सार्वजनिक चर्चेत, एका धर्मपंथाचा सदस्य म्हणून मी त्या पंथाच्या धारणा आणि कर्मकांडं ह्यांवर सार्वजनिक चर्चेत टीका करू शकतो, पण माझ्या वैयक्तिक मर्यादेत मात्र मी त्या धर्ममताचा प्रचारक ह्या नात्यानं धर्मपीठानं स्वीकृत केलेली तत्त्वं आणि आचरणाचे नियम ह्यांचं पालन आणि प्रसार करायला हवा. 'खाजगी' क्षेत्रात कुठलंही विचारस्वातंत्र्य असू शकत नाही.
नंतरच्या काळात झालेल्या चर्चांमध्ये, खाजगी आणि सार्वजनिक ह्या संकल्पना ज्या अर्थानं कांटने वापरल्या तो अर्थ फारसा प्रचलित झाला नाही. उलट उदारमतवादी सामाजिक तत्त्वज्ञानात खाजगी क्षेत्रात विचार, मत आणि सदसद्विवेकबुद्धी स्वातंत्र्यावर कुठलेही निर्बंध असू नयेत आणि सार्वजनिक क्षेत्रात सामाजिक व्यवहारांत मात्र काही समाजमान्य नियम आणि निर्बंध पाळले जायला हवेत, ह्यावर साधारणपणे एकमत आहे. पण कांटनं केलेलं सार्वजनिक आणि खाजगी असं विभाजन कितीही निराळं असलं तरी त्याचा मुद्दा समजणे, आपल्याला फारसं अवघड असू नये. कांटच्या मते जेव्हा माझ्या कृत्यांचा संबंध मुख्यतः सार्वजनिक विषयांशी निगडित असतो, जेव्हा मी एका सामाजिक संघाचा किंवा संरचनेचा घटक म्हणून कृती करत असतो; सामाजिक चक्राचा केवळ एक आरा असतो; तेव्हा समाजमान्य नियम आणि कायद्याच्या चौकटींचं पालन करणं माझं कर्तव्य असतं. पण विवेकाच्या उपयोजनासाठी, खाजगी किंवा विशिष्ट हेतूंनी प्रेरित नसलेला, मुक्त आणि सार्वत्रिक (युनिव्हर्सल) असाही एक जीवनाचा भाग असतो. विचारस्वातंत्र्यासाठी, कला आणि विज्ञानाच्या संवर्धनासाठी योग्य अशी ती जागा असते - म्हणजेच वेगळ्या शब्दात सांगायचं तर, प्रबोधनासाठीची योग्य जागा.
इथं हे स्पष्ट करायला हवं की ह्या सार्वत्रिक मुक्त विचारक्षेत्रात - ज्याला कांट सार्वजनिक म्हणतो - व्यक्ती स्वतंत्र कर्ता असते. विचारस्वातंत्र्य ही खऱ्या प्रबोधनाची पूर्वअट आहे. ज्ञानाच्या शोधात असणाऱ्या आणि स्वतःच्या मर्यादित सामाजिक वर्तुळाहून उंचावण्याचा प्रयत्न करत एका सार्वत्रिक चर्चाविश्वात सामील होऊ पाहणाऱ्या व्यक्तीचं विचार आणि मतस्वातंत्र्य अबाधित असणं आवश्यकच ठरतं. ह्या मतांच्या अभिव्यक्तीच्या परिणामांची संपूर्ण जबाबदारी जशी त्या व्यक्तीने स्वीकारायला हवी, त्याच प्रकारे तिला स्वतःची स्वतंत्र मते आणि श्रद्धा असण्याचा परिपूर्ण अधिकार असायला हवा. मात्र ह्यात कसलीही शंका नाही की इथे कांट त्याच लोकांच्या अभिव्यक्तीस्वातंत्र्याच्या हक्काचं संरक्षण करतोय, जे ज्ञानसाधनेची आणि विवेकाच्या वापरासाठी आवश्यक असणारी पात्रता बाळगून आहेत आणि जे हे स्वातंत्र्य जबाबदारीने वापरतील. कांटच्या निबंधाची चर्चा करताना, फुको ह्या मुद्द्याचा विचार करत नाही. ह्या थीमचं फुकोच्या स्वतःच्या विचारातले महत्त्व लक्षात घेता, खरं तर त्याने ही चर्चा करायला बराच वाव होता. ती थीम आहे: आधुनिक काळातले विशेषज्ञ आणि त्यांच्या सर्वव्यापी अधिकारांचा उदय.
शिक्षणाचं सार्वत्रिकीकरण होत असताना आणि सर्वांना शिक्षण आणि ज्ञानक्षेत्रात अनिर्बंध प्रवेश असावा, ह्या विचाराला सार्वजनिक सहमती मिळत असतानाच, विशेषज्ञांच्या सार्वभौमत्वाचा उदय होताना दिसतो. एका बाजूला आपण म्हणतो की, शिक्षणाच्या अधिकारांपासून किंवा ज्ञानाच्या वापरापासून धर्माधारित किंवा इतर सामाजिक पूर्वग्रहांधारित कुणाही व्यक्ती किंवा सामाजिक गटाला वंचित ठेवणे अयोग्य आहे, आणि दुसरीकडे आपण ह्याही गोष्टीवर जोर देतो की अमुक एका व्यक्तीचं मत इतरांपेक्षा अधिक स्वीकारार्ह आहे, कारण ती व्यक्ती संबंधित क्षेत्रातली तज्ज्ञ आहे. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचं तर प्रबोधनाची व्याख्या करताना, आपण विवेकाचं अधिष्ठान अनिर्बंध आणि सर्व क्षेत्रांना लागू केलं आणि त्याचवेळी कुठल्या विषयावर बोलण्याचा कुणाला अधिकार आहे ते स्पष्ट करणारी अधिकारांच्या विभागणीची एक गुंतागुंतीची संरचनासुद्धा तयार केली. ह्या अधिकारांचे मापदंड म्हणून आपण परीक्षा, पदव्या, उपाध्या अशा अनेक सन्मानचिन्हांचं वितरण केलं. अगदी जन्मापासून, खरं तर जन्माच्याही पूर्वी पासून, ते अगदी मरेपर्यंत आणि मरणानंतरही, आपल्या दैनंदिन आयुष्यात मार्गदर्शक म्हणून ज्यांना आपण स्वीकारलेलं असतं असे किती निरनिराळ्या तऱ्हेचे तज्ज्ञ लोक आपल्या आसपास असतात; ते नुसते आठवून पहा. कित्येक क्षेत्रात, तज्ज्ञांच्या सल्ल्याशिवाय वागणं बेकायदेशीर आहे. जर माझ्या जवळ, वैद्यकीय पदवी अथवा परवाना नसेल तर, एखाद्या फार्मसीच्या दुकानात जाऊन मी असं म्हणू शकत नाही की, "मला आशा आहे की तुम्हाला ज्ञानाच्या सार्वत्रिक अधिकाराची जाणीव असेलच. मी बरीचशी वैद्यकीय पुस्तकं वाचली आहेत आणि मला वाटते की मला ह्या अमुक एका औषधाची गरज आहे". शिक्षणाचा अधिकार सार्वत्रिक असलेल्या देशांत सरकारमान्य शाळांमध्ये आपल्या मुलांना पाठवणे बंधनकारक असतं; मी माझ्या मुलांना घरीच शिकवेन असा आग्रह धरता येत नाही. कोण कुठल्या विषयात तज्ज्ञ आहे ते ठरवण्याची पद्धतही व्यवस्थित सुनिश्चित झालेली आहे. आजच्या व्याख्यानाचंच उदाहरण घ्यायचं झालं, तर मी इतिहास, सामाजिक तत्त्वज्ञान आणि संबंधित विषयांवर बोलतोय आणि ह्या विषयात रुची असल्यामुळे म्हणा किंवा नुसत्या सौजन्याने म्हणा, तुम्ही मला ऐकायला आला आहात. जर मी असं म्हटलं असतं की मी रेडिओ लहरी परावर्तित करण्याऱ्या वातावरणातल्या थराबद्दल किंवा डीएनए परमाणू\बद्दल बोलणार आहे तर मला निश्चितपणे रिकाम्या खुर्च्यांशी बोलावं लागलं असतं आणि माझे काही हितचिंतक मानसोपचार तज्ज्ञाकडे धावले असते.
गेल्या काही वर्षांत ज्ञानविषयक व्यवहार आणि सत्तेची तंत्रे ह्यांच्यातल्या परस्परसंबंधांच्या आकलनाकरिता मिशेल फुकोच्या लिखाणाने एक नवा आणि मार्मिक दृष्टिकोन आपल्याला दिला आहे, हे नव्यानं सांगण्याची आवश्यकता असू नये. 'प्रबोधन म्हणजे काय' ह्या प्रश्नाचं २०० वर्षांपूर्वी कांटने दिलेलं उत्तर प्रथमदर्शनी, अत्यंत सामान्य आणि चिरपरिचित भासणाऱ्या आधुनिक सामाजिक तत्त्वज्ञानाचं प्राथमिक विधान वाटू शकेल. तरीही, आज आपल्याला त्यात पूर्वी दुर्लक्षित राहिलेल्या, सार्वत्रिक (युनिवर्सल) चर्चाविश्वात भाग घेण्याच्या प्रक्रियेतील असमानता, विशेषज्ञांचे वाढते अधिकार आणि ज्ञानाच्या साधनांचा सत्तेची साधने म्हणून होणारा वापर ह्या मुद्द्याचं विश्लेषण आढळतं. प्रबोधनकालीन पाश्चिमात्य तत्त्वज्ञांच्या लिखाणात आधुनिकतेबद्दल लिहिताना - ती विवेकाचं आणि सार्वत्रिक उत्थानाचं युग आणेल - असा जो दुर्दम्य आणि भाबडा उत्साह उतू जाताना आपल्याला दिसतो, ते लिखाण जागतिक इतिहासातल्या गेल्या दोनशे वर्षांतल्या बीभत्सतांचे साक्षीदार म्हणून किमान आपल्या दृष्टीने - महान विचारवंत इमॅन्युअल कांटची माफी मागून मी म्हणेन - अजिबातच प्रगल्भ दिसत नाही. आज आपले आधुनिकतेच्या दाव्यांबद्दलचे संशय खुलेपणाने समोर येताना दिसतात.
पण ज्या प्रश्नाने आपण ह्या चर्चेची सुरुवात केली होती त्याचं समाधानकारक उत्तर अजूनही मी दिलेलं नाही. शंभर वर्षांहून अधिक काळ आपल्या आधुनिकतेचे सर्वात महत्त्वाचे प्रणेते प्रगतीपेक्षाही सामाजिक अवनतीविषयी उच्चरवात का बरं बोलतात आरोग्य, शिक्षण, सामाजिकता किंवा नीतिमूल्यांत झालेल्या घसरणीबाबत बोलताना राजनारायण बसूंना कुठलीही उत्तर-आधुनिक विसंगती अभिप्रेत नव्हती हे निश्चित. आपण आधुनिक होत जाण्याच्या प्रक्रियेतच असं काहीतरी असलं पाहिजे ज्यामुळे आजही, आधुनिकतेचा स्वीकार करत असतानाही, तिच्या मूल्यांविषयी आणि परिणामांविषयी आपले संशय फिटत नाहीत.
माझा मुद्दा असा की - आपल्या आधुनिकतेचा इतिहास वसाहतवादाच्या इतिहासात घट्टपणे गुंफला गेला असल्याकारणानं, वंश किंवा राष्ट्रीयत्व ह्यांच्या निरपेक्ष, विवेकाच्या मुक्त चिंतनाचं क्षेत्र अस्तित्वात असतं; ह्यावर आपली नि:संशयी श्रद्धा बसू शकली नाही. कुठल्या का कारणानं असेना, सुरुवातीपासूनच आधुनिक ज्ञानपद्धती आणि आधुनिक सत्तेची रियासत ह्यांत काहीतरी साटंलोटं आहे; आपण नेहमीच ह्या सार्वत्रिक आधुनिकतेचे केवळ ग्राहकच राहू; तिचे निर्माते म्हणून आपल्याला कधीच गांभीर्याने घेतलं जाणार नाही; असा काहीसा विचक्षण अदमास आपल्याला आला होता. मुख्यतः ह्या कारणाने, शंभर वर्षांहूनही अधिक काळ ही सार्वत्रिक आधुनिकता आणि आपण किमान आपल्या संदर्भात तिचे निर्माते होऊ शकण्याच्या असंभाव्य कल्पनेकडे, आपण डोळेझाक करण्याचा प्रयत्न केला.
आपल्या इतिहासातलं एक उदाहरण घेऊ. हिंदू कॉलेजच्या माजी विद्यार्थ्यांनी - ज्यातले अनेक जण हेन्री देराझिओ ह्या मुक्त बुद्धिवादाचा पुरस्कार करणाऱ्या विचारवंताच्या प्रेरणेनं १८२० च्या दशकात सुरू झालेल्या ‘यंग बेंगाल’ ह्या मूलगाम्यांच्या (रॅडिकल) सुप्रसिद्ध वर्तुळाचेही सदस्य होते - १८३८ मध्ये कलकत्त्यात सुरू केलेली 'सोसायटी फॉर द ऍक्विझिशन ऑफ जनरल नॉलेज' ही संस्था, आधुनिक ज्ञानाच्या साधनेला वाहिलेल्या ज्या संस्था आपल्याकडे सुरू झाल्या, त्यातल्या सुरुवातीच्या संस्थांपैकी एक होती. १८४३ साली हिंदू कॉलेजातच होत असलेल्या ह्या संस्थेच्या एक बैठकीत, 'ईस्ट इंडिया कंपनीचे गुन्हेगारीविषयक सद्यकालीन कायदे आणि पोलिस' ह्या विषयावर एक पेपर वाचला जात असताना, हिंदू कॉलेजातले इंग्रजी साहित्याचे एक नावाजलेले शिक्षक डी. एल. रिचर्ड्सन, रागारागाने उठले आणि रिपोर्ट सांगतो त्याप्रमाणे, त्यांनी पुढील तक्रार केली:
"शहराच्या मध्यवर्ती भागात, सरकारने ज्ञानसाधनेसाठी निर्माण केलेल्या ह्या वास्तूत उभं राहून, ह्या देशाच्या राज्यकर्त्यांना शोषणकर्ते आणि डाकू संबोधणे, हे त्यांच्या मते देशद्रोही कृत्य होतं. जर सरकारला भारतीय नेटिव्हांचा बौद्धिक विकास व्हावा अशी तळमळ नसती तर हे कॉलेज मुळात अस्तित्वातच आलं नसतं. अशा जागेचं रूपांतर सरकारविरोधी अड्ड्यात व्हावं, यासाठी ते परवानगी देऊ शकत नाहीत आणि अशा बैठकींना ह्या जागेनं दरवाजे बंद करायला हवेत."
ह्यावर, हिंदू कॉलेजचे माजी विद्यार्थी आणि त्या बैठकीचे अध्यक्ष असलेल्या ताराचंद चक्रवर्तींनी रिचर्ड्सन यांची खरडपट्टी काढली:
"माझ्या मते, तुमचं वर्तन ह्या सोसायटीला अपमानास्पद आहे. तुम्ही तुमचे शब्द मागे घेणार नसाल आणि माफी मागणार नसाल, तर आम्हाला हे प्रकरण हिंदू कॉलेजच्या कमिटी पुढे न्यावं लागेल आणि गरज पडली तर खुद्द सरकारदरबारीही आम्ही दाद मागू. ह्या सार्वजनिक जागेचा वापर करण्याची परवानगी कॉलेजच्या कमिटी कडून आम्हाला मिळाली आहे. त्यात तुमचे कसलेही वैयक्तिक उपकार नाहीत. ह्या प्रसंगी तुम्ही केवळ एक श्रोते म्हणून उपस्थित आहात आणि ह्या सोसायटीच्या सभासदाला त्याचं मत व्यक्त करण्यात व्यत्यय आणण्याचा तुम्हांला कुठलाही अधिकार नाही."
नवशिक्षित बंगाली वर्गात रुजू लागलेल्या राष्ट्रवादी जाणिवेचं सुरुवातीचं उदाहरण म्हणून हा प्रसंग रूढ इतिहासात साधारणपणे सांगितला जातो. ह्या निरीक्षणात काहीच तथ्य नाही असं नव्हे; पण ते नवशिक्षित भारतीयाने त्याच्या इंग्रज गुरूला धैर्याने तोंड देणे ह्या उघड नाट्यात नाही. ह्या घटनेचं नेमकं मर्म कशात आहे ते 'सरकारचं क्षेत्र' आणि 'ह्या सोसायटीचं क्षेत्र' ह्यांना एकमेकांपासून निराळं पाहण्यात आहे; आणि, जोवर आवश्यक ते नियम आणि प्रक्रिया पाळल्या जात आहेत, तोवर ह्या सोसायटीच्या सभासदांना त्यांचं मत - मग ते सरकारवर टीका करणारं असलं तरीही - व्यक्त करण्याचा संपूर्ण हक्क आहे, ह्या मागणीत आहे. आपण असं म्हणू शकतो की आपल्या आधुनिकतेच्या ह्या संस्थापक क्षणांत, रंग किंवा आपल्या राष्ट्रीयत्वाचा राजकीय दर्जा ह्यांपलीकडे मुक्त चर्चेचं एक सार्वजनिक क्षेत्र असू शकतं; आणि जर आपण चर्चेशी संबंधित विषयांत आपल्या क्षमतेचे पुरेसे पुरावे सिद्ध करू शकलो तर आपलं मत व्यक्त करता येण्याचा अनिर्बंधित हक्क आपल्याला प्राप्त होऊ शकतो, ह्यावर मनापासून विश्वास ठेवायला आपण तयार होतो.
भ्रमनिरास व्हायला अर्थातच फार वेळ लागला नाही. एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आधुनिक ज्ञानसाधनेसाठी 'राष्ट्रीय' सोसायट्या स्थापन होऊ लागलेल्या दिसतात. पूर्वीच्या लर्नेड सोसायट्यांमध्ये भारतीय आणि युरोपीय असे दोन्ही लोक असत. ह्या नव्या सोसायट्या मात्र केवळ भारतीयांसाठी होत्या आणि त्यांचा मुख्य उद्देश भारतीयांमध्ये, शक्य झालंच तर भारतीय भाषांमधून, आधुनिक विज्ञान आणि कलांचा प्रसार आणि संवर्धन करणे हा होता. वेगळ्या शब्दांत म्हणायचं तर, आधुनिक विचारांचं राष्ट्रीयीकरण करण्यासाठी, सार्वत्रिक/युनिव्हर्सल चर्चाविश्वापासून भिन्न अशा अवकाशात जिथे हे चर्चाविश्व आधुनिक तरीही राष्ट्रीय असेल; ह्या संस्था कार्यरत होत्या.
आजही ह्या प्रकल्पाचा पाठपुरावा केला जातोय. अर्थात त्याचं यश निरनिराळ्या क्षेत्रात निरनिराळं आहे. पण हा प्रकल्प शक्यतेच्या कोटीत का गणला गेला आणि त्या शक्यता नेमक्या कोणत्या परिस्थितीने नियंत्रित होत होत्या, हे आपण जोवर स्पष्ट करत नाही; तोवर आपल्या आधुनिकतेच्या वैशिष्ट्यांविषयी जो प्रश्न मी ह्या व्याख्यानाच्या सुरुवातीला विचारलाय त्याचं उत्तर आपल्याला देता येणार नाही. आधुनिक ज्ञानक्षेत्रातल्या कुठल्याही शाखेच्या उपयोजनेच्या/व्यवहारांच्या आपल्या अनुभवाचं उदाहरण घेऊ. मी हे व्याख्यान आपलं शरीर आणि आरोग्य ह्या विषयांच्या चर्चेनं सुरू केलंय, त्यामुळे त्या विषयाला धरून, आपला आधुनिक वैद्यकाशी नेमका कसा परिचय झाला त्याची गोष्ट पाहूया.
इंग्रजी भाषा न जाणणाऱ्या भारतीय विद्यार्थ्यांना इंग्रजीच्या माध्यमिक वर्गांत बसावं न लागता त्यांना पाश्चात्त्य वैद्यक शिकता यावं यासाठी १८५१ साली, 'कलकत्ता मेडिकल कॉलेज'मध्ये बंगाली विभाग सुरू करण्यात आला. वैद्यकीची सनद किंवा डॉक्टरांचा मदतनीस बनण्यासाठीचे कोर्सेस फारच यशस्वी झाले. पहिल्या वर्षी २२ विद्यार्थ्यांसह सुरू झालेल्या विभागाने १८६४ मध्ये इंग्रजी विभागाला मागे टाकलं. १८७२ मध्ये तर इंग्रजी विभागात शिकत असलेल्या ४४५ विद्यार्थ्यांच्या तुलनेत बंगाली विभागात ७७२ विद्यार्थी शिकत होते. १८६७ ते १९०० ह्या काळात, मुख्यतः विद्यार्थ्यांकडून मागणी असल्याने, जवळपास ७०० वैद्यकीय पुस्तकं बंगालीत प्रकाशित झाली.
पण हे कोर्सेस लोकप्रिय असतानाच, १८७० च्या सुमारास, व्हर्न्याक्युलर विभागात दिल्या जाणाऱ्या शिक्षणाच्या दर्जाबद्दल तक्रारी ऐकू यायला सुरुवात झाली. ह्या विद्यार्थ्यांना इंग्रजी येत नसल्यामुळे सार्वजनिक हॉस्पिटलांत युरोपीय डॉक्टरांचे मदतनीस म्हणून काम करण्यास ते अपात्र आहेत, असा प्रचार सुरू झाला. हा तो काळ होता जेव्हा बंगालमध्ये नुकतीच हॉस्पिटलांची व्यवस्था आकाराला येत होती आणि 'जनरल मेडिकल कौन्सिल ऑफ लंडन' ह्या संस्थेच्या देखरेखीखाली ह्या व्यवस्थेचं व्यावसायिक नियंत्रण केलं जात होतं. विसावं शतक उजाडण्याच्या सुमाराला हॉस्पिटलं, मेडिकल कौन्सिल्स, औषधांची पेटंट्सं ह्या माध्यमांतून भारतात आधुनिक वैद्यकाचं संस्थात्मीकरण होत असताना, मेडिकल कॉलेजमधला बंगाली विभाग अचानक अस्तंगत झाला. १९१६ सालापासून आपल्या देशातलं वैद्यकीय शिक्षण हे केवळ इंग्रजीतूनच दिलं जातं.
पण आपली गोष्ट इथेच संपत नाही. गंमतीची गोष्ट म्हणजे, नेमक्या ह्याच काळात राष्ट्रवादी प्रेरणेतून आयुर्वेद आणि युनानी ह्यांसारख्या देशी वैद्यकव्यवस्थांना एक नवा शास्त्रीय आकार देण्याचे पद्धतशीर प्रयत्न होत होते. ही संघटना ज्या चळवळीचं प्रतिनिधित्व करत होती, तिचा प्रयत्न मुख्यतः वैद्यकाच्या जुन्या अभिजात आणि नवीन ग्रंथांची संशोधित प्रत सिद्ध करणे; पारंपरिक पद्धतीने वैद्याच्या घरात उमेदवारी करून वैद्यकी शिकण्याच्या जुन्या प्रथेऐवजी व्याख्यानं, क्रमिक पाठ्यपुस्तकं, अभ्यासक्रम, परीक्षा आणि पदवी अशी रचना असणाऱ्या कॉलेजांच्या माध्यमातून वैद्यकी शिकवण्याची औपचारिक पद्धत रूढ करणे; औषधांना प्रमाणित करणे आणि औषध उत्पादकांना ह्या औषधांचं व्यावसायिक उत्पादन करण्यास प्रोत्साहन देणे अशा अनेक माध्यमांतून आयुर्वेदिक चिकित्सापद्धतींच्या ज्ञानाची नवी संरचना उभी करण्याचा होता. आयुर्वेदिक शिक्षणाचा अभ्यासक्रम ठरवताना आधुनिक पाश्चात्त्य वैद्यक पद्धतीचा कुठल्या स्वरूपात आणि किती मर्यादेत स्वीकार करावा, ह्यावर ह्या चळवळीत अनेक चर्चा झाल्या, पण अगदी शुद्धतेचा आग्रह धरणारे लोकही हे आज मान्य करतात की इतर वैद्यकीय पद्धतींची उपकरणं किंवा तंत्रं ह्यांचा समावेश आयुर्वेदिक शिक्षणात व्हायला हवा. कारण एका वैद्यकपद्धतीनं दुसऱ्या वैद्यकपद्धतीपासून शिकणं हे विज्ञानाच्या मूलभूत सिद्धांताशी नैतिकदृष्ट्या सुसंगतच आहे; अर्थात, शास्त्रीय सत्याची सार्वत्रिकताच कुणी नाकारणार नसेल तर.
इथे आयुर्वेदिक पद्धतीसाठी एका नवीन अवकाशाची निर्मिती करत असताना विज्ञानाच्या सार्वत्रिकतेचा आधार घेतला जाताना दिसतो; ह्या पद्धतीची व्याख्या एका 'शुद्ध' परंपरेच्या तत्त्वानुसार होते आणि तरीही एक आधुनिक वैज्ञानिक आणि व्यावसायिक क्षेत्र म्हणून तिची पुनर्रचनादेखील शक्य होते. सांस्कृतिक फरकांनी ज्ञानाची क्षेत्रं अनेक कप्प्यांमध्ये विभागली गेली आहेत, असा इथे दावा केला जात नाहीये; किंवा "भारतीय आजारांसाठी" आयुर्वेदिक पद्धत ही अधिक उपयुक्त पद्धत आहे, असंही सुचवलं जात नाहीये. एका समान ज्ञानक्षेत्रात एक पर्यायी वैज्ञानिक पद्धत असल्याचा हा दावा आहे.
अर्थातच साहित्य आणि कलेच्या संदर्भात आपण अशा प्रकारचे, पर्यायी आधुनिकता निर्माण करण्याचे अनेक प्रयत्न पाहिले आहेत. खरं तर, राष्ट्रवादाचा मूळ सांस्कृतिक प्रकल्प हाच आहे असंही आपण म्हणू शकतो: एका सुस्पष्ट राष्ट्रीय आधुनिकतेची निर्मिती करणं. ह्या आधुनिकतेचे घटक कुठले आणि आधुनिकतेपासून भेद दर्शवणारी चिन्हं कोणती, हे निश्चित करण्याचे कुठलेही सार्वत्रिक नियम अर्थातच नाहीत. निरनिराळ्या क्षेत्रांत अनेकानेक प्रयोग झालेत, अजूनही होत आहेत. माझा मुद्दा हा होता की धर्म, साहित्य, संस्कृती अशा सांस्कृतिक मानल्या गेलेल्या क्षेत्रांपुरते हे प्रयत्न सीमित नाहीत. विज्ञानासारख्या युनिवर्सल तर्काधारित क्षेत्रातही हे वेगळी आधुनिकता शोधण्याचे प्रयत्न झालेत. आपल्याला लक्षात ठेवायला हवं की 'रॉयल सोसायटी'चे फेलो असणाऱ्या, प्रफुल्ल चंद्र रेंसारख्या प्रथितयश शास्त्रज्ञालासुद्धा हिंदू रसायनशास्त्राचा इतिहास लिहावासा वाटला; तर जगदीशचंद्र बोस (हेसुद्धा ह्या सोसायटीचे फेलो होते) यांचा असा विश्वास होता की त्यांच्या कारकिर्दीच्या उत्तरार्धात त्यांनी केलेलं संशोधन हे त्यांना भारतीय तत्त्वज्ञानामुळे प्राप्त झालेल्या अंतर्ज्ञानाने प्रेरित झालं होतं. विशेषतः त्यांना असं वाटत असे की त्यांना वैज्ञानिक संशोधनाचं असं क्षेत्र सापडलं आहे जे खास भारतीय शास्त्रज्ञांसाठी पूरक आहे. जगदीशबाबूंच्या ह्या संशोधनाला वैज्ञानिकांमध्ये फारसा पाठिंबा मिळाला नाही. पण मला असं वाटतं की जगदीशचंद्रांना ह्या दिशेने विचार करायला उद्युक्त करणारी गोष्ट कोणती असावी, हे जर आपण समजू शकलो तर आपल्या आधुनिकतेला चालना देणारी प्रमुख शक्ती कुठली ह्याचा आपल्याला अंदाज येऊ शकेल.
जागतिकीकरणाच्या काळातला सद्यकालीन इतिहास
जेव्हा केव्हा मी प्रबोधनाचा विचार करतो, तेव्हा मला कमलकुमार मजुमदार ह्यांच्या 'अन्तर्जलि यात्रा' ह्या कादंबरीतल्या सुरुवातीच्या अविस्मरणीय अशा ओळींची आठवण येते:
"प्रकाश दिसू लागतो, हळूहळू. आकाश शीतल, गर्द जांभळं आहे; एखाद्या डाळिंबाच्या रंगासारखं. आता काही क्षणांतच, आरक्त लालिमा सर्वत्र पसरेल आणि आपल्याला, ह्या पृथ्वीवरच्या सामान्य मर्त्य मानवांना, पुन्हा एकदा फुलांच्या उबेचा आशीर्वाद प्राप्त होईल. हळूहळू, प्रकाश दिसू लागतो".
आधुनिकता हे पहिलं असं सामाजिक तत्त्वज्ञान आहे, ज्याच्या उच्चारानं बहुतेक सामान्य जनांच्या मनात स्वातंत्र्य आणि स्वराज्याची स्वप्नं तरळू लागतात. आधुनिक समाजातली सत्तेची रचना आता राज्यप्रमुखाच्या शब्दांद्वारा नव्हे तर विवेकाच्या सूचनेनुसार, प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःच्या वर्तणुकीवर घातलेल्या शिस्तीतून सत्ता राबवते; आणि तरीही विवेकाच्या वस्त्रांनी सत्तासंबंधांचा झगा कितीही कौशल्याने विणला असला तरीही, स्वायत्ततेच्या आकांक्षा अजूनही सत्तेविरुद्ध लढत आहेत; सत्तेला प्रतिकार केला जातोय. आपण हे ही विसरता कामा नये की एक काळ होता, जेव्हा भारताला वसाहतीच्या जोखडात ठेवलं जावं ह्याचं समर्थन करण्यासाठी वापरण्यात येणारा आधुनिकता हा सर्वाधिक प्रभावशाली असा युक्तिवाद होता: आपल्याला सांगितलं गेलं की परकीय सत्तेचा अंमल आवश्यक आहे कारण सर्वात प्रथम, भारतीयांनी आधुनिक व्हायला हवं, आणि हे आधुनिकतेचंच तर्कशास्त्र होतं, ज्यामुळे एक दिवस आपल्याला वसाहतवाद असमर्थनीय असल्याचा शोध लागला. विवेकाचं ओझं, स्वातंत्र्याची स्वप्नं, सत्तेची आकांक्षा, सत्तेचा प्रतिकार - हे सगळेच आधुनिकतेचे घटक आहेत. सत्तेच्या जाळ्यापासून स्वतंत्र अशी आधुनिकतेची कुठलीही आश्वासित भूमी नाही. पर्यायानं कुणीच आधुनिकतेच्या बाजूने किंवा विरोधात असत नाही; आपण फक्त तिच्याशी जुळवून घेण्याची तंत्रं विकसित करू शकतो. काही वेळा ही तंत्रं उपयुक्त ठरतात, बऱ्याचदा विध्वंसक; तर काही वेळा ती सहिष्णू असतात. मात्र बहुतेकदा ही तंत्रे उग्र आणि हिंसक असतात. मी पूर्वी म्हटलं तसं, आपल्याला जे काही आधुनिक आणि विवेकाचं अधिष्ठान असणारं आहे ते संपूर्णपणे योग्यच असणार, ह्या आपल्या सरळमार्गी श्रद्धेचा त्याग बऱ्याच पूर्वी करावा लागला आहे.
कमलकुमारांच्या कादंबरीच्या अखेरीस अवनतीला लागलेला हिंदू समाज जणू नियतीच्या अदृष्ट आणि अपरिवर्तनीय प्रेरणांनी आलेल्या महापुरात लोटला जातो. जे जे जिवंत, सुंदर, दयाळू आणि उदार होतं ते सगळं ह्यात नष्ट होतं. एक अस्पृश्य तिला वाचवू शकत नाही कारण जे पवित्र आणि शुद्ध आहे त्याला स्पर्श करण्याची त्याला परवानगी नव्हती.
"केवळ एक डोळा, जणू एखाद्या विषारी वनस्पतीचं प्रतिबिंब बनल्यागत, त्या आपल्या पहिल्या सुखाच्या चवीच्या प्रतीक्षेत असलेल्या नववधूकडे पाहत होता. डोळा लाकडाचा होता, कारण तो बोटीच्या एका बाजूला रंगवलेला होता; पण तो कुंकवाच्या रंगात रंगवला होता आणि बोटीवर आदळणाऱ्या लाटांचं पाणी त्याला लागत होत. लाकडाचा तो डोळा आपले अश्रू गाळत होता. कुठेतरी, म्हणूनच, अजूनही ओढीची एक जाणीव शिल्लक होती".
ही ओढ हीच आपल्या आधुनिकतेला चालना देणारी गोष्ट आहे. जर आपण ह्या ओढीला एक मागासलेली वृत्ती म्हणून किंवा एखाद्या प्रतिकाराची आयुधं म्हणून पाहू गेलो तर हे आपल्या स्वतःवरच अन्याय केल्यासारखं होईल. उलटपक्षी आपल्या भूतकाळाच्या ओढीमुळेच आपल्याला आपला वर्तमानकाळ बदलावासा वाटतो; ते आपलं कर्तव्य वाटतं.
आधुनिकता आपल्यासाठी एखाद्या सुपर मार्केटमध्ये मांडून ठेवलेल्या पाश्चात्त्य वस्तुंसारखी आहे: पैसे द्या आणि तुम्हाला हवी ती वस्तू घ्या. तिथे कुणालाही असं वाटत नाही की आपण ह्या आधुनिकतेचे निर्माते आहोत. आपल्या वर्तमानासंदर्भातलं कडवट सत्य आपण ताबेदार असणे आणि स्वतःचे निर्माते स्वतः बनण्यास अक्षम असणं आहे. पण तरीसुद्धा आपल्या आधुनिक होण्याच्या इच्छेतूनच, आपण आपली स्वतंत्रतेची आणि सृजनशीलतेची आकांक्षा आपल्या भूतकाळात कल्पू लागतो. पण ह्या भूतकाळाला एक काल्पनिक भूतकाळ म्हणण्याची काहीच गरज नाही कारण सगळेच भूतकाळ काल्पनिक असतात. अपूर्णता आणि कमतरता ह्या वैशिष्ट्यांनी समृद्ध असलेल्या ‘ह्या’ दिवसांचा विरोधाभास दाखवण्यासाठी आपण सौंदर्य, समृद्धी आणि निरोगी सामाजिक सहजीवन ह्या वैशिष्ट्यांनी नटलेल्या आणि मुख्य म्हणजे आपली स्वतःची निर्मिती असलेल्या ‘त्या’ दिवसांचं चित्र उभं करतो. 'ते दिवस' आपल्या दृष्टीने, खराखुरा ऐतिहासिक काळ नसतो; आपल्या आजच्या वर्तमानानं निर्माण केलेल्या फरकाला अधोरेखित करण्यासाठी आपण त्या दिवसांचं चित्र रेखाटतो. लक्षात घेण्याजोगी गोष्ट हीच की पाश्चात्त्य आधुनिकतेच्या संस्थापनेच्या क्षणी बोलताना, कांट वर्तमानाला भूतकाळापासून मुक्ती/सुटकेच्या स्वरूपात पाहतो; तर आपल्यासाठी वर्तमानच अशी जागा आहे जिथून सुटका मिळावी असं आपल्याला वाटतं. ह्यामुळे आधुनिकतेशी जुळवून घेण्याची आपली तऱ्हा, ऐतिहासिकदृष्ट्या उत्क्रांत असलेल्या पाश्चिमात्य आधुनिकतांपेक्षा मूलभूतरीत्या वेगळी होऊन जाते.
आपली आधुनिकता ही पूर्वी पारतंत्र्यात असलेल्या लोकांची आधुनिकता आहे. ज्या ऐतिहासिक प्रक्रियांनी आपल्याला आधुनिक मूल्यं शिकवली त्याच प्रक्रियांनी आपल्याला आधुनिकतेचे दास बनवलं. त्यामुळे आधुनिकतेविषयी आपला दृष्टिकोन संदिग्धच असणं साहजिक आहे. राजनारायण बसूंपासून ते थेट आजच्या लेखकांपर्यंत, गेल्या दीडशे वर्षांत आपण आपल्या आधुनिक होण्याच्या अनुभवाचं ज्या प्रकारे वर्णन केलंय, त्यात ही संदिग्धता स्पष्टपणे व्यक्त झालेली दिसते. पण ह्या संदिग्धतेच्या मुळाशी आधुनिक व्हावं किंवा होऊ नये, अशा प्रकारची कुठलीही अनिश्चितता नाही. किंबहुना आपल्याला माहीत आहे की आपल्या आधुनिकतेचे स्वरूप घडवण्यासाठी, काही वेळा आपल्याला इतरांनी प्रस्थापित केलेल्या आधुनिकतांना नाकारण्याचं धैर्य दाखवावं लागेल; जे ह्या संदिग्धतेचं खरं कारण आहे. राष्ट्रवादाच्या युगात, असे [आपल्या आधुनिकतेच्या निर्मितीचे] अनेक प्रयत्न झाले ज्यात धैर्य आणि कल्पकता दिसून येते. अर्थातच ते सगळेच सारख्याच प्रमाणात यशस्वी झाले नाहीत. आज जागतिकीकरणाच्या युगात, कदाचित ते धैर्य एकवटण्याची गरज पुन्हा निर्माण झाली आहे. कदाचित आता पुन्हा आपल्याला आपल्या आधुनिकतेतले ‘ते दिवस’ आणि ‘हे दिवस’ असा विचार करण्याची वेळ आली आहे.
१ १- पार्थ चटर्जी हे भारतीय इतिहासाचे आणि राष्ट्रवादाचे अत्यंत नावाजलेले विश्लेषक आहेत. भारतीय इतिहासलेखनात क्रांतिकारी ठरलेल्या 'सबाल्टर्न स्टडीज्'च्या संस्थापक सदस्यांमध्येही त्यांचा समावेश होतो. ते न्यूयॉर्क येथील कोलंबिया विद्यापीठात मानववंशशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणून आणि कलकत्त्यात 'सेंटर फॉर स्टडीज इन सोशल सायन्सेस' या संस्थेचे मानद प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत. १९९७ ते २००७ ह्या दरम्यान ते ह्या संस्थेचे डायरेक्टर होते. या खेरीज ते बंगाली भाषेतले प्रख्यात कवी, नाटककार आणि नटदेखील आहेत. मीरा नायर ह्यांच्या 'द नेमसेक' ह्या चित्रपटात त्यांनी एका "रिफॉर्म्ड हिंदू"ची भूमिका केली आहे. त्यांची काही निवडक पुस्तकं: Nationalist Thought and the Colonial World (1986); The Nation and its Fragments: Colonial and Post-colonial Histories(1993); A Princely Impostor The Strange and Universal History of the Kumar of Bhawal (2003); The Black Hole of Empire: History of a Global Practice of Power (2012). प्रस्तुत अनुवाद त्यांच्या मूळ बंगाली व्याख्यानाच्या इंग्रजी रूपांतरणाचा शक्यतो शब्दश: अनुवाद आहे. अनुवादाला आनंदाने परवानगी दिल्याबद्दल मी प्राध्यापक चटर्जींचा अतिशय आभारी आहे. हा अनुवाद मूळ बंगाली संहितेशी ताडून पाहण्यात मला माझी मैत्रीण तानिया भट्टाचार्य हिची खूप मदत झाली, तिचेही मी आभार मानतो. प्राची देशपांडेनी मूळ बंगाली संहिता वाचून मराठी अनुवादासंदर्भात काही अतिशय मौलिक सूचना केल्या. त्यांचेही आभार. (नोट: इंग्रजी लेख 'Our Modernity' गुगलवरून सहज उपलब्ध होऊ शकेल. पण त्यानं माझ्या अनुवादाच्या भीषण मर्यादा उघड होतील त्यामुळे कृपया तो वाचू नका.)
२ २ - हा फरक लक्षणीय आहे. राजनारायण बसू १८७० च्या दशकात 'पूर्वीचे दिवस' आणि 'हे दिवस' असा फरक करत आहेत आणि १८७० च्या दशकातला काळ त्यांच्या दृष्टीनं निकृष्ट होत जाण्याचा काळ आहे; तर मोतीलाल घोष १९१२ साली पूर्वीचा काळ, म्हणजे बसूंचे "हे" निकृष्ट होत जाण्याचे दिवस किती रम्य होते त्याचं वर्णन करताहेत. चटर्जींचा मुद्दा असा की काळाच्या ह्या व्याख्या स्थिर राहत नाहीत, बदलत जातात.
३ ३ - या वाक्प्रचाराचा अर्थ रोज त्याच तीन गोष्टी खाणं - "तेच तेच"
४ ४ - इमॅन्युअल कांट (१७२४-१८०४) हा एक अत्यंत प्रख्यात जर्मन तत्त्वज्ञ होऊन गेला. त्याला आधुनिक तत्त्वज्ञानाचा जनक मानलं जातं. नीतिशास्त्र (एथिक्स), ज्ञानप्रमाणशास्त्र (एपिस्टेमॉलॉजी), सौंदर्यशास्त्र (ऍस्थेटिक्स), अधिभौतिकशास्त्र (मेटाफिजिक्स) इतकंच नाही तर भूगोल (जॉग्रफी), इतिहास (हिस्ट्री), राजकीय तत्त्वज्ञान (पॉलिटिकल फिलॉसॉफी) आणि ईश्वरशास्त्र (थिऑलॉजी) अशा अनेक ज्ञानशाखांवर कांटच्या विचारांचा खोल प्रभाव पडला.
६ ६ - मिशेल फुको (१९२६-१९८४) हा विसाव्या शतकातला फार महत्त्वाचा विचारवंत - तत्त्वज्ञ, भाषाशास्त्रज्ञ, समीक्षक, विचारांचा इतिहासकार आणि आधुनिक समाजातल्या सत्तेच्या स्वरूपाचा मार्मिक टीकाकार - होऊन गेला. फुकोमुळे आधुनिक चर्चाविश्वाची (डिस्कोर्स) संकल्पना आमूलाग्र बदलली. मनोरुग्ण, गुन्हेगार आणि समलैंगिक किंवा सामाजिक रूढींच्या परिघावर वावरणाऱ्या इतर व्यक्तींबाबत विश्लेषण करताना फुको यांनी आधुनिक ज्ञानव्यवस्था आणि सत्तासंबंधांचे लागेबांधे स्पष्टपणे उकलून दाखवले. कांटच्या निबंधाच त्यांनी केलेलं वाचन इथे मिळेल: http://foucault.info/documents/whatisenlightenment/foucault.whatisenligh...
बाप रे, अर्ध्या धाग्यात धाप
बाप रे, अर्ध्या धाग्यात धाप लागली.
अनुवाद सहज-प्रवाही झाला आहे मात्र. धापबीप विषयामुळे. सावकाशीनं वाचते आहे..
तुन्द हैं शोले, सुर्ख है आहन
अनुवाद अतिशय आवडला. एकदम
अनुवाद अतिशय आवडला. एकदम माहितीसंपृक्त तर आहेच, शिवाय निष्कर्षही मस्ताड आहेत.
अतिअवांतरः मूळ बंगाली संहिता कुठे मिळेल मिळाल्यास वाचायला आवडेल. आगाऊच धन्यवाद.
माहिष्मती साम्राज्यं अस्माकं अजेयं
लेख वाचून प्रतिक्रिया देण्यापेक्षा पुन्हा एकदा वाचावा असं ठरवलं. तोपर्यंत ही फक्त पोच.
सांगोवांगीच्या गोष्टी म्हणजे विदा नव्हे.
देशी परंपरेतून वैज्ञानिक नव्यता हवीच,पण काही बाबतीत अशक्यप्राय
> नेमक्या ह्याच काळात राष्ट्रवादी प्रेरणेतून आयुर्वेद आणि युनानी ह्यांसारख्या
> देशी वैद्यकव्यवस्थांना एक नवा शास्त्रीय आकार देण्याचे पद्धतशीर प्रयत्न
देशी परंपरेतील वैज्ञानिक (वा प्राग्-वैज्ञानिक) शाखांची पार्श्वभूमी ठेवून विचारस्वातंत्र्य, संशोधन करून आधुनिकता निर्माण करावी, हे धोरण पटण्यासारखे आहे. काही बाबतीत ते शक्यही असू शकेल. उदाहरणार्थ भाषाविज्ञान. कदाचित न्याय-नव्यन्याय परंपरा. आणि गणित. न्याय (तर्कशास्त्र) आणि गणित यांच्या बाबतीत मात्र स्वतंत्र संशोधनाचे धुमारे म्हणण्यापेक्षा सध्याच्या ज्ञान-स्थितीशी पूलबांधणी ठरेल, असे वाटते. पण तरी उपयोगी ठरेल. (उदाहरणार्थ नव्यन्यायाच्या तर्कशास्त्रात मुळातच quantifier logic चालू होते, आणि propositional logic हे दुय्यम - हे माझे विधान सैल आहे, ते असो.)
परंतु वैद्यक, भौतिकशास्त्र (पदार्थविज्ञान) यांच्याबाबतीत असे करणे अशक्यप्राय आहे. भारतीय पारंपरिक शास्त्रे याबाबतीत युरोपियन पारंपरिक शास्त्रांपेक्षा चौकटीत, मूलभूत वर्णनांत फारशी वेगळी नाहीत :
भौतिक+पदार्थविज्ञान - आकाशात असलेले पृथ्वी-आप-तेज-वायू यांचे अणू
वैद्यक - तीन (किंवा चार) दोषांचा समतोल साधणे; धमन्यांमधून पुढे जाऊन दर स्पंदनात मागे येणारे रक्त, वगैरे
याच ठिकाणून विचारस्वातंत्र्याचे धुमारे फुटावेत, चुकीची दुरुस्ती करत ती सुधारत, काही योग्य दुरुस्त्या करत आज ही विज्ञाने अन्य चौकटीवर आलेली आहेत. थिजलेल्या भारतीय परंपरेतून पुन्हा तेच मौलिक प्रयोग करून (म्हणजे कोळसा जाळून पृथ्वी आणि तेज तत्त्वांच्या अणूंच्या वस्तुमानाचे गुणोत्तर काढणे, अन्य काही ज्वलने करून वेगळे गुणोत्तर मिळवणे, "पृथ्वी"चे अणू हे हे तत्त्व बाद करून अन्य मूलद्रव्ये असल्याचे प्रतिपादन करणे) हे आता अशक्यप्राय आहे. कारण त्या चुका, सुधार आणि हळूहळू-झालेले-बदल वापरणारी नवी वैज्ञानिक चौकट ही अभियांत्रिकीत वापरली जात आहे. आपले रोजचे जिणे त्यावर अवलंबून आहे.
हीच बाब जीवशास्त्र आणि वैद्यकाबद्दल. उदानवायु आणि प्राणवायु हे दोन्ही "वायु"चे उपप्रकार आहेत, हे मानण्यात बोजडपणा आहे, तसे केल्यामुळे अनेक व्याधी (त्यांच्या कारणात वा निराकरणात काहीएक संबंध नाही) त्या एकत्र येतात. त्या चौकटीने अडचण होते.१ त्याच प्रमाणे विवक्षित पदार्थांनी काही लोकांच्या अंगावर पित्त येते, तर अन्य लोकांचा कफ वाढतो, त्या दुखण्यांचे निराकरण एकाच औषधाने होते. अशा वेळी ती वस्तू पित्तज वा कफज आहे, आणि त्यावर औषध पित्तशामक किंवा कफशामक हवे असे दोन दोष मानणे उपचाराकरिता बोजड आहे. कारणही एक, निराकरणही एक, तर व्याधी/प्रक्रिया एक मानणे अधिक सुटसुटीत.२ अशा वैद्यकीय अनुभवांचे संकलन करत करत त्रिदोष-पंचवायु वगैरे चौकट हळूहळू बदलत न्यायची म्हणजे खूप वेळ लागेल. तोवर बरेच रुग्ण वेदनेत राहातील, मृत्यू पावतील.
१श्वासोच्छ्वास संस्था आणि स्नायू-मज्जा संस्था या शरिरातील अन्य संस्थांसारख्याच एकमेकांना जोडलेल्या आहेत, शरिराच्या एका "वायु" उपसंस्थेच्या उपसंस्था नाहीत अशी प्रगती करणे
अर्थात लेखकाचे मत वेगळे नाही :
> सांस्कृतिक फरकांनी ज्ञानाची क्षेत्रं अनेक कप्प्यांमध्ये विभागली गेली आहेत,
> असा इथे दावा केला जात नाहीये; किंवा "भारतीय आजारांसाठी" आयुर्वेदिक
> पद्धत ही अधिक उपयुक्त पद्धत आहे, असंही सुचवलं जात नाहीये. एका
> समान ज्ञानक्षेत्रात एक पर्यायी वैज्ञानिक पद्धत असल्याचा हा दावा आहे.
अशा विज्ञानांच्या बाबतीत, मला वाटते, की "ही आधुनिकता आपल्या विचारस्वातंत्र्यामुळे मिळालेली नाही, परदेशाकडून लादलेली आहे" अशी आत्मग्लानी होत असेल, तर आत्मग्लानीचे निवारण अन्य प्रकारे केले पाहिजे. वाटल्यास काही बाबतीत तरी "मानवांपैकी कोणीही घेतलेली वैचारिक झेप म्हणजे आम्हीच (मानवांनी) घेतलेली झेप आहे, ही प्रगत आधुनिकता त्यामुळे आमची/आपलीच आहे," असे पटणे अगदीच कठिण नसावे. परंपरेशी पूलबांधणी आणि (नफा होत असताना तरी) मानवतेशी "तत्रापि जातम् इदं च मम" नाते सांगणे, या दोन्ही विचारधारा समांतर अंगीकारता येतील.
वैद्यकातले डीटेल्स सोडले तर थोड्याफार फरकाने असेच म्हणायचे होते.
माहिष्मती साम्राज्यं अस्माकं अजेयं
थोडे गुंतागुंतीचे भाषण आहे, साधारणपणे अशा भाषणांमागे संस्कृतीचा आणि पारंपारिकतेचा छुपा अजेंडा असतो, इथे भाषणात आलेली नावे, अभिव्यक्तीस्वातंत्र्याची केलेली पाठराखण पण त्याच वेळेस औषधे, देशी वृद्ध आणि गोमांस-भक्षणा संबंधी दिलेली उदाहरणे ही 'सनातन-टिपिकल' आहेत. ह्या उदाहरणांना आणि त्यामागच्या विचारांना 'सामाजिक चालीरीती'(व इतर) च्या नावाखाली चालवले जाणे म्हणजे विवेक न वापरणेच होय.
अवांतर - ह्या लेखावर 'काही' प्रतिक्रीया कशा आल्या नाहीत ह्या विचारत पडलो आहे.
मी साहेब, माफ करा, अजिबात
मी साहेब, माफ करा, अजिबात सहमत नाही, आणि धनन्जय रावान्शी ही थोडा मतभेद आहे. पण सविस्तर नन्तर लिहितो.
संपुर्ण लेखातील सर्वात कठीण पॅराग्राफ
तर जगदीशचंद्र बोस (हेसुद्धा ह्या सोसायटीचे फेलो होते) यांचा असा विश्वास होता की त्यांच्या कारकिर्दीच्या उत्तरार्धात त्यांनी केलेलं संशोधन हे त्यांना भारतीय तत्त्वज्ञानामुळे प्राप्त झालेल्या अंतर्ज्ञानाने प्रेरित झालं होतं. विशेषतः त्यांना असं वाटत असे की त्यांना वैज्ञानिक संशोधनाचं असं क्षेत्र सापडलं आहे जे खास भारतीय शास्त्रज्ञांसाठी पूरक आहे. जगदीशबाबूंच्या ह्या संशोधनाला वैज्ञानिकांमध्ये फारसा पाठिंबा मिळाला नाही. पण मला असं वाटतं की जगदीशचंद्रांना ह्या दिशेने विचार करायला उद्युक्त करणारी गोष्ट कोणती असावी, हे जर आपण समजू शकलो तर आपल्या आधुनिकतेला चालना देणारी प्रमुख शक्ती कुठली ह्याचा आपल्याला अंदाज येऊ शकेल.
असे कसे शक्य आहे  खास भारतीय शास्त्रज्ञांसाठी पुरक असे संशोधनाचे क्षेत्र कसे असु शकते  खास भारतीय शास्त्रज्ञांसाठी पुरक असे संशोधनाचे क्षेत्र कसे असु शकते  म्हण़जे एखादी ज्ञानशाखा एक्सक्लुझीवली एखाद्या विशीष्ट भौगोलिक क्षेत्रासाठी राखीव विशेष कशी असु शकते
त्याहुन अनाकलनीय भाग म्हणजे भारतीय तत्वज्ञान जी सर्वस्वी वेगळा विषय आहे त्याने प्राप्त झालेल्या इनसाइट्स मुळे संशोधन प्रेरीत कसे होते
कुणी उलगडा करेल का
की आपला जुनाच परीचयाचा सनातन प्रचार आहे
धागा वाचला. विषय अवजड आहे, हे
धागा वाचला. विषय अवजड आहे, हे आहेच. पण एका लेखकाबद्दल बोलणार्‍या दुसर्‍या लेखकाच्या मजकुराचं तिसर्‍या लेखकानं केलेलं भाषांतर, आणि त्यात चौथ्या-पाचव्या-सहाव्या लेखकांचे संदर्भ असा ढाचा असल्यामुळेही थोडा वेळ लागला असावा.
आता धागा समजल्यासारखा वाटतो आहे म्हटल्यावर प्रतिक्रियाही वाचल्या. पण धनंजयशी असहमती असण्याचं कारण कळलं नाही. त्यावर लिहीन असं धनुष म्हणाला आहे. त्याला लिहिण्याची आठवण करावी, हेही हा धागा वर काढण्याचं प्रयोजन. तर - लिहिता काय
तुन्द हैं शोले, सुर्ख है आहन
लिहायच राहून गेलय खर.भारतीय
लिहायच राहून गेलय खर.भारतीय विमानाची चर्चा रंगलेली असताना तर हया विषयावर लिहायला अजून मजा येईल. लिहीतो लवकरच.
विषय आणि भाषा दोन्ही अवजड
विषय आणि भाषा दोन्ही अवजड वाटले (ऑलरेडी दोनदा वाचून झाला आहे).
कांट वर्तमानाला भूतकाळापासून मुक्ती/सुटकेच्या स्वरूपात पाहतो; तर आपल्यासाठी वर्तमानच अशी जागा आहे जिथून सुटका मिळावी असं आपल्याला वाटतं.
हे वाक्य मात्र फारच पटले आणि ज्या भारतीयांनी स्वत:च्या आधुनिकतेचा स्वतंत्र विचार केला आहे अशांनाही असेच वाटते (पण विरुद्ध दिशेने) असे मला वाटते.
जॉनी वॉकर (जन्म : ११ नोव्हेंबर १९२६)
जन्मदिवस : शिखांचे महाराजा रणजीत सिंग (१७८०), भौतिकशास्त्रज्ञ जेम्स क्लर्क मॅक्सवेल (१८३१), लेखक रॉबर्ट लुईस स्टीव्हन्सन (१८५०), लेखक, विधिज्ञ, पुणे विद्यापीठाचे पहिले कुलगुरू बॅ. मुकुंद रामराव जयकर (१८७३), के जीवनसत्त्व शोधणारा नोबेलविजेता एडवर्ड डॉईजी (१८९३), लेखक, विचारवंत व 'नवी क्षितिजे'चे संस्थापक संपादक विश्वास रघुनाथ पाटील (१९२८), अभिनेत्री जीन सेबर्ग (१९३८), लेखक हुमायूँ अहमद (१९४८), सन मायक्रोसिस्टम्सचा सहसंस्थापक स्कॉट मकनीली (१९५४), अभिनेत्री व्हूपी गोल्डबर्ग (१९५५), अभिनेत्री जुही चावला (१९६७), लेखिका अयान हिरसी अली (१९६९)
मृत्युदिवस : चित्रकार लुदोव्हिको काराच्ची (१६१९), संगीतकार रोसिनी (१८६८), चित्रकार कामिय पिसारो (१९०३), लेखक हेक्टर ह्यू मन्रो उर्फ साकी (१९१६), सिनेदिग्दर्शक व्हित्तोरिओ द सिका (१९७४)
१६८१ : संभाजींनी औरंगजेबाविरोधात बंड करून त्याचा मुलगा अकबर याची महाराष्ट्रात भेट घेतली.
१९५६ : अलाबामा राज्यातील बसमध्ये गौर-कृष्णवर्णीयांसाठी वेगळे राखीव विभाग ठेवण्याची तरतूद बेकायदेशीर असल्याचा अमेरिकन सर्वोच्च न्यायालयाचा निवाडा. अमेरिकेतील कृष्णवर्णीयांच्या समान हक्कांसाठीच्या लढ्यातील हा एक महत्त्वाचा टप्पा होता.
१९७१ : बालभारतीने 'किशोर' मासिकाचा अंक प्रायोगिक पातळीवर प्रथम प्रकाशित केला. जाने. ७२ पासून नियमित प्रकाशन.
१९९५ : सौदी अरेबियाच्या रियाध शहरात दहशतवाद्यांनी घडवून आणलेल्या ट्रक-बॉम्बस्फोटात पाच अमेरिकन व दोन भारतीय ठार.
२००१ : अमेरिकन फौजांनी तालिबानकडून काबूलचा ताबा मिळवला.
दिवाळी अंक - २०१५
भा. रा. भागवत विशेषांक
सध्या कोण कोण आलेले आहे
सध्या 8 सदस्य आलेले आहेत.
नवीन संकेताक्षरासाठी विनंती करा.
ऐशा रसां ऐसे रसिक...
ऐसीअक्षरे संस्थळाची उद्दिष्टे - मार्गदर्शक तत्त्वे - धोरणे


Diwali 2018 balipratipada and padawa importance in marathi | जाणून घ्या, बलिप्रतिपदेमागील आख्यायिका आणि पाडव्याची परंपरा

दिव्य मराठी विशेष मधुरिमा
मधुरिमा रसिक जोक्स हेल्थ-लाइफस्टाइल
जाणून घ्या, बलिप्रतिपदेमागील आख्यायिका आणि पाडव्याची परंपरा
बलिप्रतिपदा हा दिवाळीचा पुढचा दिवस. कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेपासून विक्रम संवताला सुरूवात होते.
कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा म्हणजे बलिप्रतिपदा. या दिवशी बली आणि त्याची पत्नी विंद्यावली यांचे चित्र काढून त्यांची पूजा केली जाते. या दिवशी गोवर्धन पूजाही करतात. या दिवसापासून विक्रमसंवत्सराचा प्रारंभ होत असल्याने व्यापार्‍यांचे नवे वर्षही देखील याच दिवशी सुरू होते. मंगल स्नान करून स्त्रिया आपल्या पतीला ओवाळतात. काही ठिकाणी रात्रीही ओवाळतात. दिवाळीतील महत्त्वाच्या दिवसांपैकी एक असा हा दिवस आहे. या दिवसानिमित्त अनेक कथा पुराणात प्रसिद्ध आहेत. पार्वतीने महादेवांना याच दिवशी द्युत खेळात हरवले म्हणून या दिवसाला द्युत प्रतिपदा असेही म्हणतात. तसेच असूराचा राजा बळी हा भक्त प्रल्हादाचा नातू आणि विरोचनाचा पुत्र होता. बळीराजा राक्षसकुळात जन्म घेऊनही चारित्र्यवान, विनयशील प्रजादक्ष राजा होता. दानशूरात अग्रेसर होता. त्याची शक्ती व संपत्ती इतकी वाढली की त्याने देवांचाही पराभव केला. लक्ष्मीला दासी केले. देवांचे स्वातंत्र्य हरवले. मग बळीराजाला हरवण्यासाठी विष्णूची निवड करण्यात आली. एकदा बळीराजा यज्ञ करीत होता. यज्ञानंतर दानधर्माची पद्धत होती.
भगवान विष्णूंनी वामनावतार धारण केला आणि बटूवेशात बळीराजा समोर उभे झाले. बळीने विचारले ‘काय पाहिजे’ बटू म्हणाला ‘मी मागेल ते तुला द्यावे लागेल, असे वचन दे’.बळी म्हणाला ‘मी वचन देतो, तुला हवे ते माग’.बटू म्हणाला ‘तिन्ही लोकांवर तुझे राज्य आहे. मला तीन पावले जमीन दे’.बळीराजा वचनपूर्ती करणारा राजा होता. वामन अवतारी विष्णूने प्रचंड रूप धारण केले, एक पाऊल स्वर्गात, दुसरे भू लोकावर आणि तिसरे बळी राज्याच्या डोक्यावर ठेवले. बळीराजा पाताळलोकात गेला. गविर्ष्ठ झाला तरीही सत्त्वशील, दानशूर बळीराजाला पाताळ लोकाचे राज्य बहाल केले आणि वर दिला कार्तिक प्रतिपदेला लोक तुझ्या दानशूरतेची, क्षमाशीलतेची पूजा करतील.
पाडवा हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी हा एक मुहूर्त आहे. आर्थिक हिशोबाच्या दृष्टीने व्यापारी लोक दिवाळीतील पाडवा ही नववर्षाची सुरुवात मानतात. लक्ष्मीप्राप्तीसाठी नव्या वह्यांचे पूजन करून व्यापारी लोक वर्षाचा प्रारंभ करतात.व्यापारी लोकांच्या जमा-खर्चाच्या कीर्द खतावणीच्या नवीन वह्या ह्या दिवशी सुरू होतोत. कीर्द खतावणीच्या नवीन वह्या सुरू करण्यापूर्वी वह्यांना हळद-कुंकू, गंध, फूल, अक्षता वाहून पूजा करतात. घरोघरी सायंकाळी पाटाभोवती रांगोळी काढून पत्नी पतीला औक्षण करते व पती पत्नीला ऒवाळणी घालतो.
सर्व देवी-देवतांसोबतच कुळदेवी आणि कुळदेवाचे पूजन विसरू नये
यमदेव आणि शनिदेव आहेत सूर्यदेवाचे पुत्र, आणखी कोणकोण आहेत यांच्या कुटुंबात
अर्घ्य देण्याचा विधी : तांब्याच्या कलशात पाण्यामध्ये टाकावेत तांदूळ आणि लाल फुलंही


Graduate and Engineering Physics – विक्रम आणि वेताळ पदार्थविज्ञानाच्या जंगलात

विक्रम आणि वेताळ पदार्थविज्ञानाच्या जंगलात
पदार्थविज्ञानातील(Physics) रटाळ वाटणाऱ्या गोष्टींमधली खरी गंमत आणि अंदर की बात..
१२ वी नंतरचं Physics
गोष्टींची पूर्ण यादी (Complete Story List)
बाह्य बळाने ढकलल्यावर विरोध करणारी व पुन्हा सावरणारी बळे Restoring Forces, Tensile Forces, Elasticity, Inertia, Friction
वळताना रस्ता असा तिरका का होतो
पदार्थात तेज द्रव्यामुळे होणारे भौतिक बदल व उष्णताक्षयमान Entropy and 2nd law of thermodynamics
वायुची स्थायूवरील कुरघोडी | उदाहरण: चेंडूचे ‘स्विंग’ होणे Swing Bowling, Gas-Solid collision, Bernoulli’s Principle
घर्षण – थांबवून ठेवणारा, नियंत्रण करणारा, अपघात टाळणारा वाहतूक पोलीस (Friction – The Traffic Police) Friction, Coefficient of Friction
आधीच विज्ञानात उल्हास..त्यात घुसलं मॅथ्स (Relation between Physics and Mathematics)
हे पदार्थविज्ञान शिकायचं तरी कशाला
आधीच विज्ञानात उल्हास..त्यात घुसलं मॅथ्स (Relation between Physics and Mathematics)
पदार्थविज्ञानात इतके नियम आणि अटी का असतात (Importance of Laws and Conditions in Physics)
हे पदार्थविज्ञान शिकायचं तरी कशाला
स्वत: विषयी थोडेसे…ब्लॉगविषयी बरेचसे
पदार्थधर्मसंग्रह – प्रशस्तपाद ऋषी
हा ब्लॉग कोणासाठी आहे
डोंगरे सर तुम्हाला भेटायचं होतं
विक्रम आणि वेताळ पदार्थविज्ञानाच्या जंगलात © 2018. All Rights Reserved.


Task Force to eradicate malnutrition कुपोषण निर्मूलनासाठी टास्क फोर्स - पंकजा मुंडे | eSakal

कुपोषण निर्मूलनासाठी टास्क फोर्स - पंकजा मुंडे
शुक्रवार, 16 डिसेंबर 2016
मुंबई - राज्यातील विविध भागांमध्ये कुपोषणांची असलेली गंभीर समस्या सोडवण्यासाठी स्वतंत्र टास्क फोर्स स्थापन करणार असल्याची माहिती महिला व बालविकास मंत्री पंकजा मुंडे यांनी आज विधानसभेत दिली. अतुल भातखळकर यांच्यासह अनेक आमदारांनी विधानसभेत ही लक्षवेधी सूचना मांडली होती. यावर उत्तर देताना मुंडे म्हणाल्या, की कुपोषण निर्मूलन करण्यासाठी आदिवासी, महिला व बालविकास व आरोग्य विभागांनी एकत्र काम करणे गरजेचे आहे. यासाठी महिनाभरातच टास्क फोर्स स्थापन करण्यात येणार आहे. गेल्या वर्षी कुपोषणामुळे सुमारे 18 हजार बालकांचा मृत्यू झाला आहे. एप्रिल ते ऑगस्ट 2016 या कालावधीत 8 हजार बालके दगावली आहेत.
मुंबई - राज्यातील विविध भागांमध्ये कुपोषणांची असलेली गंभीर समस्या सोडवण्यासाठी स्वतंत्र टास्क फोर्स स्थापन करणार असल्याची माहिती महिला व बालविकास मंत्री पंकजा मुंडे यांनी आज विधानसभेत दिली. अतुल भातखळकर यांच्यासह अनेक आमदारांनी विधानसभेत ही लक्षवेधी सूचना मांडली होती. यावर उत्तर देताना मुंडे म्हणाल्या, की कुपोषण निर्मूलन करण्यासाठी आदिवासी, महिला व बालविकास व आरोग्य विभागांनी एकत्र काम करणे गरजेचे आहे. यासाठी महिनाभरातच टास्क फोर्स स्थापन करण्यात येणार आहे. गेल्या वर्षी कुपोषणामुळे सुमारे 18 हजार बालकांचा मृत्यू झाला आहे. एप्रिल ते ऑगस्ट 2016 या कालावधीत 8 हजार बालके दगावली आहेत. राज्यपालांनी बैठक बोलावून चिंता व्यक्‍त केली होती.
#PMRDAIssue अनधिकृत बांधकामांना दिलासा
पुणे - पुणे महानगर क्षेत्र विकास प्राधिकरणाने (पीएमआरडीए) अनधिकृत बांधकामे नियमित करण्यासाठी आकारण्यात येणाऱ्या दंडाच्या रकमेत कपात केली आहे....
थंडीत घ्या आरोग्याची काळजी
पुणे- भल्या पहाटे हुडहुडी भरविणारी थंडी... दुपारी उन्हाचे चटके, तर रात्री पुन्हा थंडी, असा अनुभव पुणेकर सध्या घेत आहेत. यंदा दिवाळीपाठोपाठ थंडीचा...
अपंगांची आरोग्य विमा योजना बारगळली
मुंबई - केंद्र सरकारच्या सामाजिक न्याय विभागाच्या वतीने अपंगांसाठी सुरू झालेली स्वावलंबन आरोग्य विमा योजना बारगळली आहे. केंद्र सरकारने विमा...
विकासाच्या वेगाला हवे सुविधांचे लॅंडिंग
देशातील औद्योगिक क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणात परकी गुंतवणूक होण्यासाठी हवा आहे तो पायाभूत सुविधांचा विकास. त्यादृष्टीने व्यवसाय आणि उद्योगांच्या...
रस्त्यांवर थुंकणाऱ्या तीनशे जणांना दंड
पुणे - रस्त्यांवर थुंकणाऱ्यांना धडा शिकविण्यासाठी महापालिकेने कठोर पावले उचलली असून, तीनशे जणांवर दंडात्मक कारवाई केली. विशेष म्हणजे, अस्वच्छता...
परिस्थितीनुसार दावणीला आणि छावणीला चारा देणार - मुख्यमंत्री
बीड : राज्यात सरासरीच्या 70 टक्के पाऊस पडला असून बीड जिल्ह्यातील पावसाचे प्रमाण केवळ 50 टक्के आहे. मराठवाड्यात सर्वाधिक दुष्काळी परिस्थिती असलेल्या...
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
eSakal च्या बातम्यांसाठी सबस्क्राईब करा
eSakal च्या महत्वाच्या बातम्यांची आणि ब्रेकिंग न्यूजची नोटिफिकेशन्स तत्काळ मिळविण्यासाठी सबस्क्राईब करा.
* आपण नोटिफिकेशनसंबंधी हवे ते बदल ब्राऊजर सेटिंग्जमध्ये जाऊन कधीही करू शकता.


संत ज्ञानोबांच्या पालखीचे हरिनामाच्या जयघोषात पंढरपूरकडे प्रस्थान... - Marathi News: Latest & Breaking Marathi News Online

महासुगरण - झटपट रेसिपी
महासुगरण - झटपट रेसिपी
संत ज्ञानोबांच्या पालखीचे हरिनामाच्या जयघोषात पंढरपूरकडे प्रस्थान...
जय महाराष्ट्र न्यूज, पंढरपूर
आळंदीमध्ये सध्या टाळ मृदंग आणि हरिमनामाचा नाद घूमत आहे. आज शुक्रवारी श्री संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या प्रस्थान पालखी सोहळ्याचे मोठ्या जल्लोषात पंढरपूरकडे प्रस्थान झाले. सकाळपासूनच शासकीय पूजा अर्चना करण्‍यात आली असून दुपारी पालखीचे पंढरपूरकडे प्रस्थान झाले.
या पालखी सोहळ्यात सहभागी होण्यासाठी राज्याच्या कानाकोप-यातून लाखो भाविक मोठ्या संख्येने दाखल झाले. संत ज्ञानोबांच्या पालखीचा मुक्काम आज मौकींच्या आजोळ घरी म्हणजेचं गांधी वाडा येथे असून दुसऱ्या दिवशी पालखीचे प्रस्थान पुण्याकडे होते.
तुकोबाच्या प्रस्थानासाठी देहूमध्ये घूमला माऊलीचा गजर...
पुण्यनगरी देहूतून संततुकोबांच्या पालखीचं प्रस्थान...
आता टोकनद्वारे होणार विठुरायाचे दर्शन
आता टोकनद्वारे होणार विठुरायाचे दर्शन
विठुरायाच्या पंढरीत शिवसैनीकांचे आंदोलन
पोलीस अधिकाऱ्याच्या निष्काळजीपणामुळे बंदुकीतून गोळी सुटली अन्...
‘राज्यातील शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढू दे’ - चंद्रकांत पाटलांचे विठ्ठलाकडे साकडे
पंढरपूरमधील नगरसेवकावर प्राणघातक हल्ला, अज्ञातांकडून गोळीबार आणि कोयत्याने वार
महासुगरण - झटपट रेसिपी


kokan news ganesh visarjan in devrukh देवरुखात मनसैनिकांनी गणेशमूर्त्यांचे पुन्हा केले विसर्जन | eSakal

देवरुखात मनसैनिकांनी गणेशमूर्त्यांचे पुन्हा केले विसर्जन
शनिवार, 9 सप्टेंबर 2017
पर्यावरणपुरक गणेशोत्सव साजरा करा,शाडूच्या मातीच्या,कागदी लगध्याच्या गणेशमूर्ती वापरा असे वारंवार आवाहन करुनही पीओपी गणेशमूर्ती आणण्यात भाविक धन्यता मानतात.या गणेशमूर्ती पाण्यात विरघळत नसल्याने नदीपाञात त्या तशाच पडून रहातात.या मनापासुन पुजलेल्या गणेशमूर्तींचे विटंबना होते.
साडवली : देवरुख सप्तलिंगी नदीमधील निळकंठेश्वर,तसेच रामकुंड येथेभाविकांनी मोठमोठ्या गणेशमूर्तींचे विसर्जन केले होते.माञ पाण्याची पातळी कमी झाल्याने या न विरघळलेल्या पीओपीच्या गणेशमूर्ती वरती दिसु लागल्या हि बाब महाराष्र्ट नवनिर्माण सेनेच्या देवरुख शहर पदाधिकार्‍यांच्या लक्षात आली.या मनसैनिकांनी स्वखर्चाने या सर्व गणेशमूर्ती पाण्याबाहेर काढुन वाहनातून नेत बावनदीतील मोठ्या पाण्यात पुन्हा विसर्जित केल्या आहेत.
पर्यावरणपुरक गणेशोत्सव साजरा करा,शाडूच्या मातीच्या,कागदी लगध्याच्या गणेशमूर्ती वापरा असे वारंवार आवाहन करुनही पीओपी गणेशमूर्ती आणण्यात भाविक धन्यता मानतात.या गणेशमूर्ती पाण्यात विरघळत नसल्याने नदीपाञात त्या तशाच पडून रहातात.या मनापासुन पुजलेल्या गणेशमूर्तींचे विटंबना होते.
देवरुख शहरातील भाविकांनी गणेशविसर्जन केलेल्या निळकंठेश्वर नदी घाट तसेच रामकुंड गणेशघाटाजवळील पाण्याची पातळी कमी झाल्याने या सर्व मोठ्या मूर्ती पाण्याबाहेर पडलेल्या अवस्थेत मनसे पदाधिकार्‍यांना दिसून आल्या.
देवरुख मनसे शहर प्रमुख अनुराग कोचिरकर व पदाधिकारी,कार्यकर्तेयांनी एकञ येत स्वखर्चाने चारचाकी वाहने आणून या मोठ्या गणेशमूर्ती ६की.मी.दूर असलेल्या व पाण्याचा साठा मोठ्या प्रमाणात असलेल्या बावनदी पाञात नेवून पुन्हा त्या विसर्जित करुन एक सामाजिक बांधिलकी जपली आहे.
आपण श्रध्देने गणेशोत्सव साजरा करतो माञ गणरायांची मूर्ती विसर्जन केल्यानंतर त्याकडे दुर्लक्ष करतो व याच मूर्तींची पाण्याबाहेर पडून विटंबना होते ही बाब आपण लक्षातच घेत नाही.
देशात नरेंद्र, राज्यात देवेंद्र पुन्हा सत्तेत : गिरीश महाजन
जळगाव : देशात नरेंद्र मोदींसारखे कणखर, पोलादी पुरुषाचे नेतृत्व आहे. कॉंग्रेसकडे कोणतेही सक्षम नेतृत्व नाही, त्यामुळे आगामी लोकसभा निवडणुकीत मोदींना...
हा ‘आवाज’ दबलाच पाहिजे
दिवाळी म्हणजे प्रकाशाचा उत्सव. काळोख हटविणारा. पण अलीकडे अनेक सणांना अति उत्साही जनांच्या उपद्‌व्यापांमुळे गालबोट लागू लागले आहे. सण-उत्सवाच्या...
आता 'मेट्रो आकाशकंदील' कसबा पेठेतील हलता देखावा ठरतोय आकर्षण
पुणे : मेट्रोविषयी पुणेकरांमध्ये कमालीची उत्सुकता असल्याचे गणेशोत्सवातील देखाव्यांत दिसून आलेच होते...पण दिवाळीतही "मेट्रो'चे आकर्षण कमी झाले नाही....
कल्याण - कल्याण मधील जुना पत्रिपुल वाहतूकीसाठी बंद करण्यात आल्याने वाहतूक कोंडी होत आहे. यामुळे नागरिक बेजार झाले आहेत. गणेशोत्सवानंतर जुना...
शहरात रात्रीच्या वेळी पोलिसांची गस्त वाढणार
पुणे :"व्यापाऱ्यांना निर्भयपणे व्यवसाय करता यावा, यासाठी रात्रीच्या वेळी पोलिसांची गस्त वाढवून कायदा व सुव्यवस्था आणखी सक्षम करण्यात येईल,'' अशी...
चुणचुणीत रोशन शांत झाला... कायमचाच
उंड्री : रोशन त्याचे नाव. वडील ज्या सोसायटीचे सुरक्षारक्षक म्हणून काम करत होते, त्याच सोसायटीच्या गणेशोत्सव स्पर्धेत अवघ्या 13 वर्षांचा रोशन प्रथम...
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
eSakal च्या बातम्यांसाठी सबस्क्राईब करा
eSakal च्या महत्वाच्या बातम्यांची आणि ब्रेकिंग न्यूजची नोटिफिकेशन्स तत्काळ मिळविण्यासाठी सबस्क्राईब करा.
* आपण नोटिफिकेशनसंबंधी हवे ते बदल ब्राऊजर सेटिंग्जमध्ये जाऊन कधीही करू शकता.


About two weeks the word Dalit Reply दलित या शब्दाबाबत दोन आठवड्यांत उत्तर द्या | eSakal

दलित या शब्दाबाबत दोन आठवड्यांत उत्तर द्या
बुधवार, 18 जानेवारी 2017
नागपूर - दलित हा शब्द आक्षेपार्ह व असंवैधानिक असल्याचा दावा करणाऱ्या जनहित याचिकेवरून मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नागपूर खंडपीठाने मंगळवारी (ता. 17) केंद्राच्या सामाजिक न्याय व सक्षमीकरण विभागाला दोन आठवड्यात उत्तर सादर करण्याची तंबी दिली.
दलित असे संबोधित केल्याने संबंधितांच्या भावना दुखावतात. तसेच हा शब्द असंवैधानिक आणि आक्षेपार्ह आहे. यामुळे मुद्रित, दृकश्राव्य तसेच सोशल नेटवर्किंग साईट्‌सवर हा शब्द वापरण्यात येऊ नये, अशी विनंती करणारी ही याचिका आहे. अमरावतीमधील "भीमशक्ती'चे विदर्भ महासचिव पंकज लीलाधर मेश्राम असे याचिकाकर्त्याचे नाव आहे.
नागपूर - दलित हा शब्द आक्षेपार्ह व असंवैधानिक असल्याचा दावा करणाऱ्या जनहित याचिकेवरून मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नागपूर खंडपीठाने मंगळवारी (ता. 17) केंद्राच्या सामाजिक न्याय व सक्षमीकरण विभागाला दोन आठवड्यात उत्तर सादर करण्याची तंबी दिली.
दलित असे संबोधित केल्याने संबंधितांच्या भावना दुखावतात. तसेच हा शब्द असंवैधानिक आणि आक्षेपार्ह आहे. यामुळे मुद्रित, दृकश्राव्य तसेच सोशल नेटवर्किंग साईट्‌सवर हा शब्द वापरण्यात येऊ नये, अशी विनंती करणारी ही याचिका आहे. अमरावतीमधील "भीमशक्ती'चे विदर्भ महासचिव पंकज लीलाधर मेश्राम असे याचिकाकर्त्याचे नाव आहे.
आज याबाबत प्रसारण मंत्रालयाने शपथपत्र सादर केले. त्यात्त दलित शब्दाचा वापर करावा की नाही याचा निर्णय घेण्याची जबाबदारी सामाजिक न्याय व सक्षमीकरण विभागाची आहे, असे त्यात म्हटले आहे. त्यामुळे सामाजिक न्याय विभागाला प्रतिवादी करण्यात येऊन उत्तर मागण्यात आले आहे. प्रेस कौन्सिल ऑफ इंडिया आणि राज्य सरकारने याचिकेवर उत्तर सादर केलेले नाही.
दलित शब्दाचा उल्लेखच नाही
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी दलित हा शब्द आपत्तीजनक आहे. हा शब्द जनगणनेच्या वेळी संभ्रम निर्माण करतो. शेड्युल कास्ट कमिशनने 23 जानेवारी 2008 रोजी दलित शब्द असंवैधानिक आहे, असे स्पष्ट मत व्यक्‍त केले होते. सर्वोच्च न्यायालयानेसुद्धा स्वर्णसिंग, लतासिंग आणि अरुण मुगम या प्रकरणांत अशा शब्दांचा वापर असंवैधानिक असल्याचे म्हटले आहे, असे याचिकाकर्त्याचे म्हणणे आहे. या प्रकरणी ऍड. शैलेश नारनवरे यांनी याचिकाकर्त्यांतर्फे बाजू मांडली.
अमिताभ बच्चन यांचा नागपुरात महिनाभर मुक्काम
नागपूर - भारतीय चित्रपट सृष्टीचे महानायक अमिताभ बच्चन यांचा ‘झुंड’च्या चित्रीकरणासाठी जवळपास पंचवीस दिवस नागपुरात मुक्काम असणार आहे, यावर खुद्द...
'पुण्याचे नाव बदलून जिजापूर करा'
पुणे - पुणे शहर हे राष्ट्रमाता जिजाऊ मॉंसाहेब आणि छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या नावाने ओळखले जाते. त्यामुळे पुण्याचे नाव बदलून जिजापूर करण्यात...
विकासाच्या वेगाला हवे सुविधांचे लॅंडिंग
देशातील औद्योगिक क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणात परकी गुंतवणूक होण्यासाठी हवा आहे तो पायाभूत सुविधांचा विकास. त्यादृष्टीने व्यवसाय आणि उद्योगांच्या...
फॉरेंसिक ऑडिट रिपोर्टसाठी महिन्यांचा कालावधी द्यावा
पुणे - ठेवीदारांची कोट्यवधी रुपयांची फसवणूक केल्याप्रकरणी बांधकाम व्यावसायिक डी. एस. कुलकर्णी (डीएसके) यांच्यासह इतरांवर दाखल असलेल्या...
बिगर बॅंकिंग कंपन्यांवर रिझर्व्ह बॅंकेचा बडगा
मुंबई - बिगर बॅंकिंग वित्त क्षेत्रातील घडामोडींच्या पार्श्‍वभूमीवर रिझर्व्ह बॅंकेने कडक पावले उचलली आहेत. गैरप्रकार करणाऱ्या बिगर बॅंकिंग...
ब्रेक टेस्ट ट्रॅकच्या जागेचा प्रश्‍न मार्गी
सातारा - धनत्रयोदशीचा मुहूर्त साधत वर्ये (ता. सातारा) येथील गायरानातील दोन हेक्‍टर जागा उपप्रादेशिक परिवहन विभागाच्या नावावर करण्याचे आदेश...
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
eSakal च्या बातम्यांसाठी सबस्क्राईब करा
eSakal च्या महत्वाच्या बातम्यांची आणि ब्रेकिंग न्यूजची नोटिफिकेशन्स तत्काळ मिळविण्यासाठी सबस्क्राईब करा.
* आपण नोटिफिकेशनसंबंधी हवे ते बदल ब्राऊजर सेटिंग्जमध्ये जाऊन कधीही करू शकता.


रेशमाच्या रेघानी: गहूटाका, साखळी वगैरे

गहुटाक्यासाठी कापडावर खालील प्रमाणे डिझाइन काढा. आता फुलाच्या पाकळिच्या आतील टोकावर सुई कापडातुन वर काढा. आता परत सुई जिथून वर काढली तिथेच खाली तोचा पण पूर्ण्पणे खाली घालू नका. त्याच पाकळीच्या बाहेरील टोकातून सुई कापडातुन वर काढून दोरयाने सुईखालुन वेढा घ्या आणि सुई पूर्ण्पणे कापडाबाहेर काढा. पण दोरा ओढुन ना घेता थोडा सैल ठेवून टाका गव्हासारखा टपोरा दिसेल असा सैल ठेवा. आणि सुई त्या वेढ्यापलिकडे कापडात पूर्णपणे कापडातुन खाली घाला आणि अशाच प्रकारे सगळे फूल पूर्ण करा.
कापडावर एक सरळ रेघ डिझाइन म्हणून काढून घ्या. त्या रेघेच्या एका टोकातून सुई वर कढा आणि पहिला टाका गहुटाक्याप्रमाणे घालून घ्या. साखळीची दुसरीकडी म्हणजे पण एक गहुटाकच असतो पण शेवटी सुई कापडातुन खाली घालतो त्याऐवजी पुढचा गहुटाका घालत डिझाइन पूर्ण करायचे आहे आणि सगळ्यात शेवटी सुई कापडातुन खाली घालून गाठ घालायची आहे.
कापडावर एक रेघ डिझाइन म्हणून काढून घ्या. साखळीचा पहिला टाका घालून घ्या. पुढचा टाका आता ह्या पहिल्या टाक्याच्या शेजारीच घालावायाचा आहे. त्यासाठी सुई परत पहिल्यMदा जिथे वर काढली होती त्याशेजारीच परत खाली तोचा आणि पहिल्या साखळीच्या शेजारी परत कापडातुन बाहेर काढा. आता परत सुईभोवती दोरयाचा वेढा घ्या. दोन गहुटाके शेजारी काढल्याप्रमाणे दिसेल. आता पुढचा टाका ह्या दुसर्या कडीच्या डोक्यावर घालून त्याशेजारचा पहलिया साखळीच्या डोक्यावर घालत घालत डिझाइन पूर्ण करायचे आहे.
यासाठी एक सरळ रेघ डिझाइन म्हणून काढून घ्या. आता साखळीचा पहिला टाका घालताना डिझाईन्च्या रेघेवार सुई वर ना काढता थोडी त्या रेघेच्या डाव्या बाजूला काढावी आणि नेहेमीप्रमाणे साखळिची कडी पूर्ण करावी. दुसरी कडी घालताना सुई रेघेच्या उजवीकडे काढून पूर्वीप्रमाणेच कडी पूर्ण करावी. असेच एकदा डाविकडे एकदा उजवीकडे करत नागमोडी साखळी पूर्ण करावी.
Labels: गहूटाका, साखळी वगैरे
मिनोती, अजून सुरुवात आहे म्हणून एक सुचना- यात प्रतिसादांमध्ये जे पण शंका/प्रश्न विचारले जातील, त्यांना तू जी उत्तरे/स्पष्टीकरणं देशील ती प्रतिक्रियेच्या पानावर न देता, मुख्य पानावरच (पाहिजे तर त्या त्या प्रश्नाचा सन्दर्भ देऊन) दे. म्हणजे सगळं एकत्र राहील.
प्रोजेक्ट १: टेबल मॅट
साडी, ड्रेस, टेबक्लॉथ सारखे मोठे काम करताना --
मधे ब्लॉगवर एका मुलीने मला विचारले की मला साडीवर भरतकाम करायचे आहे कोणते डिझाईन घेऊ, कोणते टाके घेऊ असे विचारले. बरेच दिवस विचार केला यावर आ...
Hat Ready अलिकडे एका मैत्रिणीला तिच्या वाढदिवसाला काय द्यावे असा विचार चालला होता. अगदी ड्रेस, पुस्तक, मिक्सर, स्वेटर इत्यादी प्रकार शोधु...
Motif on a dress या वर्षात मी बरेच उद्योग हातात घेतले आणि पूर्ण देखिल केले. भारतभेटीत कोणी केलेल्या साड्या, ड्रेसेस वगैरे पाहिले आणि लगेच...
नविन वर्ष कलेच्या आनंदाचे भरभराटीचे जावो
प्रोजेक्ट १ - टेबल मॅट
अजुन थोडे नमन ...
|| श्री गणेशाय नम: ||


दिवाळी अंक २०१४ | ऐसीअक्षरे

विशेषांक ऋणनिर्देश ऐसीअक्षरे 41 गुरुवार, 06/11/2014 - 11:50
विशेषांक दोनशे त्रेसष्ठ आदूबाळ 19 गुरुवार, 06/11/2014 - 06:13
विशेषांक चळवळी : अशाश्वतांच्या तलवारी राजेश घासकडवी 18 शुक्रवार, 09/01/2015 - 23:51
विशेषांक 'शिस'पेन्सिलीची कुळकथा प्रभाकर नानावटी 9 सोमवार, 20/10/2014 - 22:51
विशेषांक चळवळी यशस्वी का होतात, का फसतात आनंद करंदीकर 22 शुक्रवार, 18/08/2017 - 13:16
विशेषांक अॅडम आणि इव्ह अवलक्षणी 18 सोमवार, 27/10/2014 - 12:47
विशेषांक शिनुमा : श्री फारएण्डराये देखियले फारएण्ड 53 बुधवार, 13/01/2016 - 20:35
विशेषांक “कामगारांचं हित कामगार चळवळीने पाहिलं नाही.” - राजीव सानेंची मुलाखत प्रकाश घाटपांडे 14 सोमवार, 20/10/2014 - 11:47
विशेषांक चौकट चीजपफ 10 शुक्रवार, 17/10/2014 - 22:29
विशेषांक अमेरिकेतील चळवळी : धागे उभे-आडवे, आडवे-तिडवे धनंजय 16 शुक्रवार, 24/10/2014 - 09:16
विशेषांक मिनिमॅलिझमचं एक वैयक्तिक स्त्रीवादी परीक्षण फूलनामशिरोमणी 25 गुरुवार, 30/10/2014 - 00:42
विशेषांक विष्णुध्वज नावाचा लोहस्तंभ अरविंद कोल्हटकर 9 रविवार, 19/10/2014 - 09:41
विशेषांक चळवळ : व्यक्ती आणि समष्टी मुग्धा कर्णिक 28 शुक्रवार, 30/01/2015 - 09:26
विशेषांक 'एक नंबर'ची गोष्ट ३_१४ विक्षिप्त अदिती 35 शुक्रवार, 20/11/2015 - 20:45
विशेषांक विषय (कादंबरीचा) - 17 सोमवार, 27/10/2014 - 10:51
विशेषांक अक्षरांचे संख्याशास्त्र आणि मराठीची तदानुषंगिक थट्टा जयदीप चिपलकट्टी 27 शुक्रवार, 24/10/2014 - 04:26
विशेषांक छान सुट्टं सुट्टं वंकू कुमार 5 शुक्रवार, 17/10/2014 - 01:25
विशेषांक "अब्राह्मणी प्रबोधनाला पर्याय नाही" - प्रा. प्रतिमा परदेशी ऐसीअक्षरे 145 बुधवार, 29/10/2014 - 16:21
विशेषांक प्रश्न उरतो इच्छाशक्तीचा नंदा खरे 12 सोमवार, 20/10/2014 - 20:17
विशेषांक ग्रंथोपजीविये लोकी इये शशिकांत सावंत 8 सोमवार, 20/10/2014 - 23:00
विशेषांक कुठे नेऊन ठेवली सामाजिक जाणीव हेमंत कर्णिक 7 गुरुवार, 23/10/2014 - 22:14
विशेषांक जेवणं : एक आद्य शत्रू अस्वल 17 बुधवार, 05/11/2014 - 22:45
विशेषांक दैत्यपटांतील रूपके अमोल 16 रविवार, 23/11/2014 - 10:28
विशेषांक पॅरिसच्या (स्वातंत्र्य)देवता चिंतातुर जंतू 14 शनिवार, 18/10/2014 - 13:42
विशेषांक कूपमंडुक झंपुराव तंबुवाले 13 रविवार, 26/10/2014 - 16:32
विशेषांक मराठी अभ्यासकेंद्र : संस्थेचा परिचय आणि एका कार्यकर्त्याचं मनोगत दीपक पवार 3 रविवार, 19/10/2014 - 20:17
विशेषांक व्हर्चुअल मयतरीची फेसाळ चळवळ उसंत सखू 18 शनिवार, 08/11/2014 - 21:56
विशेषांक मला बी प्रेम करू द्या की रं - आदित्य जोशी मस्त कलंदर 130 शुक्रवार, 07/09/2018 - 10:26
विशेषांक मल्लिकाचा किस प्रणव सखदेव 11 बुधवार, 22/10/2014 - 13:04
विशेषांक समाजवादी चळवळ – एक टिपण सान्दीपनी 1 रविवार, 19/10/2014 - 12:06
विशेषांक पुरुष: एक वाट चुकलेला मित्र अवधूत परळकर 10 रविवार, 15/03/2015 - 16:40
विशेषांक डावा आदर्शवाद आणि खुली बाजारपेठ मिलिंद मुरुगकर 5 रविवार, 19/10/2014 - 12:08
विशेषांक 'मोदी हा संघाचा नाईलाज आहे' - सुरेश द्वादशीवार कल्पना जोशी 39 शुक्रवार, 02/01/2015 - 08:41
विशेषांक फिल्म न्वार: कथा हाच निकष मिलिंद 3 गुरुवार, 23/10/2014 - 22:09
विशेषांक यत्र यत्र बात्रा तत्र तत्र हनी सिंग श्रीरंजन आवटे 6 मंगळवार, 28/10/2014 - 14:58
विशेषांक ऐसी मिष्टान्ने रसिके ... अस्वल 10 सोमवार, 27/10/2014 - 12:54
विशेषांक आपली आधुनिकता - पार्थ चटर्जी धनुष 11 गुरुवार, 08/01/2015 - 02:53
विशेषांक एस्केपिंग महत्त्वाकांक्षा उत्पल 53 शनिवार, 01/11/2014 - 09:31
विशेषांक 'क्रमांक एकचा प्रयत्न मराठी माणसाने केला नाही.' - गिरीश कुबेर ऐसीअक्षरे 12 शुक्रवार, 05/12/2014 - 17:19
विशेषांक चळवळ (सदाशिव पेठी) परिकथेतील राजकुमार 14 सोमवार, 27/10/2014 - 12:39
विशेषांक नांगी गळू लागलेले फुलपाखरू संजीव खांडेकर 7 रविवार, 09/11/2014 - 00:48
विशेषांक जनआंदोलनं - साधीसरळ गुंतागुंत सुनील तांबे 3 मंगळवार, 28/10/2014 - 10:43
विशेषांक लाकूडतोड्याची गोष्ट संजीव खांडेकर 25 रविवार, 09/11/2014 - 00:36
विशेषांक प्रयोग-परिवार, एक प्रयोगशील चळवळ रुची 15 मंगळवार, 25/11/2014 - 05:35
विशेषांक न्यूरॉन - कुत्रं नव्हे, मित्र राजेश घासकडवी 28 रविवार, 25/10/2015 - 04:15
जॉनी वॉकर (जन्म : ११ नोव्हेंबर १९२६)
जन्मदिवस : शिखांचे महाराजा रणजीत सिंग (१७८०), भौतिकशास्त्रज्ञ जेम्स क्लर्क मॅक्सवेल (१८३१), लेखक रॉबर्ट लुईस स्टीव्हन्सन (१८५०), लेखक, विधिज्ञ, पुणे विद्यापीठाचे पहिले कुलगुरू बॅ. मुकुंद रामराव जयकर (१८७३), के जीवनसत्त्व शोधणारा नोबेलविजेता एडवर्ड डॉईजी (१८९३), लेखक, विचारवंत व 'नवी क्षितिजे'चे संस्थापक संपादक विश्वास रघुनाथ पाटील (१९२८), अभिनेत्री जीन सेबर्ग (१९३८), लेखक हुमायूँ अहमद (१९४८), सन मायक्रोसिस्टम्सचा सहसंस्थापक स्कॉट मकनीली (१९५४), अभिनेत्री व्हूपी गोल्डबर्ग (१९५५), अभिनेत्री जुही चावला (१९६७), लेखिका अयान हिरसी अली (१९६९)
मृत्युदिवस : चित्रकार लुदोव्हिको काराच्ची (१६१९), संगीतकार रोसिनी (१८६८), चित्रकार कामिय पिसारो (१९०३), लेखक हेक्टर ह्यू मन्रो उर्फ साकी (१९१६), सिनेदिग्दर्शक व्हित्तोरिओ द सिका (१९७४)
१६८१ : संभाजींनी औरंगजेबाविरोधात बंड करून त्याचा मुलगा अकबर याची महाराष्ट्रात भेट घेतली.
१९५६ : अलाबामा राज्यातील बसमध्ये गौर-कृष्णवर्णीयांसाठी वेगळे राखीव विभाग ठेवण्याची तरतूद बेकायदेशीर असल्याचा अमेरिकन सर्वोच्च न्यायालयाचा निवाडा. अमेरिकेतील कृष्णवर्णीयांच्या समान हक्कांसाठीच्या लढ्यातील हा एक महत्त्वाचा टप्पा होता.
१९७१ : बालभारतीने 'किशोर' मासिकाचा अंक प्रायोगिक पातळीवर प्रथम प्रकाशित केला. जाने. ७२ पासून नियमित प्रकाशन.
१९९५ : सौदी अरेबियाच्या रियाध शहरात दहशतवाद्यांनी घडवून आणलेल्या ट्रक-बॉम्बस्फोटात पाच अमेरिकन व दोन भारतीय ठार.
२००१ : अमेरिकन फौजांनी तालिबानकडून काबूलचा ताबा मिळवला.
दिवाळी अंक - २०१५
भा. रा. भागवत विशेषांक
सध्या कोण कोण आलेले आहे
सध्या 7 सदस्य आलेले आहेत.
नवीन संकेताक्षरासाठी विनंती करा.
ऐशा रसां ऐसे रसिक...
ऐसीअक्षरे संस्थळाची उद्दिष्टे - मार्गदर्शक तत्त्वे - धोरणे


Criminalization of 100 people in Mumbai, 50 sellers of 'excessive' fireworks | फटाके उडवणाऱ्या ‘अतिउत्साही’ 100 जणांवर, 50 विक्रेत्यांवर मुंबईमध्ये गुन्हे

दिव्य मराठी विशेष मधुरिमा
मधुरिमा रसिक जोक्स हेल्थ-लाइफस्टाइल
फटाके उडवणाऱ्या ‘अतिउत्साही’ 100 जणांवर, 50 विक्रेत्यांवर मुंबईमध्ये गुन्हे
नागपूर शहरातही 63 जणांवर गुन्हे दाखल
मुंबई - दिवाळीत फक्त रात्री ८ ते १० या वेळेतच फटाके फोडण्याबाबत सर्वोच्च न्यायालयाने दिलेल्या आदेशाचे उल्लंघन केल्याप्रकरणी मुंबई पोलिसांनी शंभराहून अधिक व्यक्तींवर गुन्हे दाखल केले अाहेत. ५३ फटाके विक्रेत्यांवरही नियमभंगाचे गुन्हे दाखल करण्यात आले आहेत. सर्वोच्च न्यायालयाने बंदी घातलेल्या फटाक्यांची विक्री केल्याप्रकरणी हे गुन्हे दाखल करण्यात आले आहेत. यापैकी सर्वाधिक गुन्हे लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी नोंदवण्यात आले आहेत. दरम्यान, नागपुरातही अशाच प्रकारे ६३ जणांवर गुन्हे दाखल झाले अाहेत.
ध्वनी तसेच वायू प्रदूषणावर नियंत्रण आणण्यासाठी दिवाळीसह अन्य सणांदरम्यान तसेच विवाहासारख्या समारंभातही रात्री आठ ते दहा या वेळेतच फटाके फोडावेत असा निर्णय नुकताच सर्वोच्च न्यायालयाने दिला आहे. त्या अनुषंगाने मुंबई पोलिसांनी दिवाळीच्या चार दिवसांदरम्यान धडक कारवाई करत सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशाचे उल्लंघन करणाऱ्या तब्बल शंभर जणांवर गुन्हे दाखल केले आहेत. यापैकी बहुतांश गुन्हे न्यायालयाने ठरवून दिलेल्या वेळेच्या मर्यादेबाहेरील वेळेत फटाके वाजवल्याने नोंदवण्यात आले आहेत. भादंविच्या कलम १८८, ११०, ११७ आणि कलम ३४ नुसार हे गुन्हे नोंदवण्यात आले आहेत.
न्यायालयाच्या आदेशानंतरही मोठ्या आवाजाचे आणि घातक रसायनांचा वापर असलेल्या फटाक्यांची विक्री केल्याप्रकरणी ५३ फटाके विक्रेत्यांविरोधातही गुन्हे नोंदवण्यात आल्याची माहिती मुंबई पोलिस दलाचे प्रवक्ते, उपायुक्त मंजुनाथ सिंगे यांनी दिली. मध्य मुंबईत म्हणजेच माटुंगा, शीव, अँटॉप हिल यासारख्या पोलिस ठाण्यात सर्वाधिक गुन्ह्यांची नोंद झाली आहे.
मोठ्या आवाजाच्या फटाक्यांवर बंदी नावालाच
सर्वोच्च न्यायालयाने मोठा आवाज करणाऱ्या आणि घातक रसायनांचा वापर असलेल्या फटाक्यांच्या उत्पादन आणि विक्रीवरही बंदी घातली आहे. मात्र, मोठ्या आवाजाच्या फटाक्यांची न्यायालयाने नेमकी व्याख्या न केल्याने अनेक ठिकाणी सुतळी बॉम्बसारख्या मोठ्या आवाजाच्या फटाक्यांची सर्रास विक्री केली जात असल्याचे चित्र होते. तसेच प्रत्येक ठिकाणी जाऊन फटाक्यांच्या आवाजाची पातळी मोजणे पोलिसांना शक्य नव्हते. त्यामुळे बंदी कागदावरच राहिली.
मुंबईतील मरीन ड्राइव्ह, विविध चौपाट्या, मोकळी मैदाने अशा ठिकाणी फटाक्यांची आतषबाजी करण्यासाठी मुंबईकर माेठ्या संख्येने गोळा होत असतात. ही बाब लक्षात घेत अशा गर्दीच्या ठिकाणी मुंबई पोलिसांनी रात्री दहानंतर ध्वनिक्षेपकाच्या साहाय्याने नागरिकांना फटाके न फोडण्याचे आवाहन केले. याचा योग्य तो परिणाम होऊन अनेक ठिकाणी रात्री दहानंतर शांतता असल्याचे दिसून आले.
शार्प शूटरने पाठीमागूनच अवनीवर गोळी झाडली: पोस्टमॉर्टेमच्या आधारे अधिकाऱ्याचा दावा
अयाेध्या दाैऱ्यातील भाषणाच्या तयारीसाठी उद्धव ठाकरेंना हिंदी भाषेची शिकवणी
मुंबईकरांना 40 एसी लाेकलची भेट देणार; रेल्वेमंत्र्यांची घोषणा