डुंगोबा ते किल्ले निवती..! | Maayboli

मायबोलीचे मोबाईल अ‍ॅप (अँड्रोईड + आयओएस) सर्वांसाठी उपलब्ध आहे.
You are here: मुख्यपृष्ठ /डुंगोबा ते किल्ले निवती..
डुंगोबा ते किल्ले निवती..
ध्यानी मनी नसताना जेव्हा ट्रेक होतो त्याची मजा काही औरच.. पण अंगारकी चतुर्थीचा उपवास, फॉर्मल कपडे व सोबतीला बायको ती पण साडीमध्ये  जात होतो फिरायला पण घडला खरे तर ट्रेकच  जात होतो फिरायला पण घडला खरे तर ट्रेकच  निमित्त होते ते किल्ले निवतीची सफर...
कोकणात गावी जाणे झाले की त्यानिमित्ताने एक तरी पर्यटन स्थळ बघून घ्यायचे हे समिकरण अलीकडेच दोनेक वर्षापुर्वी ठरवलेले.. एकतर जाणं कमी त्यात मोठी सुट्टी गणपतीला घ्यायची असते सो या सगळ्यात अख्खा कोकण पहायचा कधी हा प्रश्नच आहे.. त्यात कोकणातला एकेक कोपरा मनाला भुरळ पाडतो नि खरच आयुष्य कमी पडेल इतका या कोकणचा आवाका.. लोक कुठे कुठे नि कसे म्हणून राहतात.. डोंगराच्या कुशीत, सड्यावर, नदीकाठी, समुद्रकिनारी, दाट जंगलात.. हे सगळ सगळ पहायच आहे.. अनुभवायचे आहे.. मग ते पर्यटन स्थळ असो की साधं गाव असो..
डिसेंबर नुकताच उजाडला होता.. आईला गावाहून आणायचे निमित्त झाले नि तीन दिवसासाठी मी आणि बायको कोकणभेटीला निघालो.. त्यात एक दिवस किल्ले निवतीला फिरून यायचे हे आधीच ठरवलेले  म्हणावी तशी थंडी अजुन काही सुरु झाली नव्हती.. अंगारकी चतुर्थीचा दिवस..
माझा एकुलता एक उपवासाचा दिवस नि बायकोचा देखील उपवास.. कुडाळ एसटी स्थानकावरुन सकाळी ८.३० वाजता सुटणारी किल्ले निवतीची एसटी पकडण्यासाठी सकळीच घर सोडले.. स्थानकाबाहेरच्या हॉटेलात साबुदाणा वडा घाईघाइतच खाल्ला नि अगदी वेळेवर स्थानकात पोचलो.. म्हणून बायकोला बाहेरच थांब सांगून एसटी कधी येईल विचारायला चौकशी केंद्रावर गेलो तर कळले एसटी बाहेर आहे निघायच्या तयारीत.. हे ऐकताच मी बाहेर धूम ठोकली तर एसटी खरच उभी होती पण बायको गायब  इकडे तिकडे बघितले पण ही दिसलीच नाही.. हिला फोनेपर्यंत निवतीची एसटी मला कट मारून गेली पण  इकडे तिकडे बघितले पण ही दिसलीच नाही.. हिला फोनेपर्यंत निवतीची एसटी मला कट मारून गेली पण  एसटी गेली नि आमच्या सौ. एका दुकानातून उपवासी चिवड़ा घेऊन बाहेर येताना दिसल्या  एसटी गेली नि आमच्या सौ. एका दुकानातून उपवासी चिवड़ा घेऊन बाहेर येताना दिसल्या  शॉट  दिवसाची सुरवात या पहिल्या ठिणगीने झाली हे सांगायला नकोच..
मागे आम्ही दोघेच दुधसागरला जातानासुद्धा अशीच ट्रेन समोरून गेली होती.. आता पुन्हा चौकशी केंद्र गाठले तर कळले थेट साडे दहाला एसटी.. काही फायदा नव्हता.. सगळाच उशीर होणार होता.. आम्हाला सहाच्या आत पुन्हा घरी पोचायचे होते.. नि वाट पाहणे कधीही त्रासदायक  आम्ही काय करायचे या विवंचनेत असताना बाजूला उभे असलेले मास्तर म्हणाले की तुम्हाला किल्ले निवती ला जायचे असेल तर श्रीरामवाडी ची एसटी पकड़ा.. तिकडून एक डोंगर चढून जावे लागेल.. समुद्र छान दिसतो.. पुढे डुंगोबा चे देऊळ लागेल मग पालिकडेच किल्ले निवती आहे..इति माहिती ऐकताना डोळ्यासमोर आपसुकच चित्र उभे राहीले की डोंगरावर मंदीर असेल.. शांत परिसर.. लाटांची गूंज ऐकू येईल.. मंदिरातल्या कट्यावर बसून समुद्र न्याहाळता येईल.. विश्रांती घेऊन मग पलीकडे किनाऱ्यावर जिथे डोंगराची सोंड उतरत असेल तिथून किल्ले निवती  आम्ही काय करायचे या विवंचनेत असताना बाजूला उभे असलेले मास्तर म्हणाले की तुम्हाला किल्ले निवती ला जायचे असेल तर श्रीरामवाडी ची एसटी पकड़ा.. तिकडून एक डोंगर चढून जावे लागेल.. समुद्र छान दिसतो.. पुढे डुंगोबा चे देऊळ लागेल मग पालिकडेच किल्ले निवती आहे..इति माहिती ऐकताना डोळ्यासमोर आपसुकच चित्र उभे राहीले की डोंगरावर मंदीर असेल.. शांत परिसर.. लाटांची गूंज ऐकू येईल.. मंदिरातल्या कट्यावर बसून समुद्र न्याहाळता येईल.. विश्रांती घेऊन मग पलीकडे किनाऱ्यावर जिथे डोंगराची सोंड उतरत असेल तिथून किल्ले निवती  वाह  काल्पनिक चित्रातून बाहेर पड़त लगेच डन डना डन केले
श्रीरामवाडीची एसटी बरोबर नऊच्या टोल्याला हजर  एक नवीन गाव पण पहायला मिळणार म्हणून जास्त उत्सुक होतो.. कोकणात सगळी गाव दिसायला तशी सारखीच पण तरीही हवीहवीशी.. प्रवासात नाही म्हटले तरी आड़ आलेल्या गावांमध्ये कमळांनी भरलेले पाटपरुळयामधले तलाव, कौलारु घरावर बसलेला सांड म्हणावा इतका मोठा धनेश पक्षी अस बरच काही दिसले.. आम्ही कुठल्या दिशेने जातोय हे माहीत नव्हते वा स्टॉप कधी येणार काही पत्ता नव्हता.. दीडतासात एका गावात उतरवले गेले.. पण चौकशी केल्यावर कळले शेवटच्या स्टॉप ला उतरायला हवे होते.. एक आजोबा होते ते म्हणाले शेवटच्या स्टॉपला वाट आहे.. डोंगर चढ़ावा लागेल.. पुढे डुंगोबा मंदिर आहे.. वाट अगदी सरळ नाही पण जाऊ शकाल.. इति.. मला मात्र शेवटचे वाक्य खटकले..म्हटल बघू पुढे पण चौकशी करू.. ऑटो ने 50 रुपयाच्या बोलीवर अर्धा एक किमी अंतरावर श्रीरामवाडीच्या शेवटच्या स्टॉप ला सोडले.. त्यानेही 'डुंगोबासाठी अस जा तस जा.. काही अडचण नाही.. प्रसिद्ध आहे.. बरीच लोक ये - जा करतात वगैरे' म्हटले नि आमच्या आशा अजुन पल्लवीत केल्या..
अकराच्या सुमारास वाटेला लागलो.. सुरवातीलाच चढण लागते.. जेमतेम चार माणस जाऊ शकतील अशी लाल मातीची पाऊलवाट.. दोन्ही बाजूला डौलदार वृक्ष.. माजलेले झाडीझुडुपांचे रान.. फुललेली आकर्षक रंगाची मोहक रानफुलं.. नि दुरवरून ऐकू येणारी लाटांची गूंज.. सगळ काही आल्हाददायक...
पंधरा-एक मिनिटांतच डावीकडचे रान मोकळे झाले व निवतीचा सुंदर समुद्र किनारा नजरेस पडला.. किल्ले निवती व निवती ही दोन वेगवेगळी गावं आहेत.. गफलत नसावी..  कुडाळवरून किल्ले निवती व नुसते निवती अश्या दोन्ही ठिकाणी जायला एसटी आहेत.. मुळात हे गाव उंचावर असल्यामुळे पटकन ऊंची गाठल्यासारखे वाटते.. आम्ही वरती चढून मोकळ्या माळरानावर आलो.. कोणाचीच जाग नव्हती वा कुठले घर दिसत नव्हते तेव्हा अंदाज बांधत उजवीकडे जाणाऱ्या वाटेकड़े वळालो.
काही अंतरावर एक चीरे वापरून बांधलेले कुंपण लागले.. बरोबर मध्ये ते कुंपण तुटलेले अर्ध्या अवस्थेत दिसले नि इथेच 'श्री डुंगेश्वर देवस्थान'चा छोटा फलक दिसला..  पण तो फलक दिशा सांगत नव्हता..  पण तो फलक दिशा सांगत नव्हता..  शिवाय फलकाच्या उजवीकडे नि डावीकडे जाणाऱ्या दोन वाटा यामुळे गोंधळ उडाला.. विस्तीर्ण अश्या या माळरानावर आम्ही दोघेच.. डावीकडची वाट निश्चित झाडीत लपलेल्या घराकडे जात असणार म्हणून आम्ही उजवीकडची वाट पकडली.. पुन्हा एकदा पाऊलवाट नि दोन्ही बाजूस झाडी सुरु.. सातभाई,कोतवाल, बुलबुल नि सूर्यपक्षी यांचीच काय ती वर्दळ.. डोईवर सूर्य तळपू लागलेला नि आम्ही कधी डुंगोबा ला पोचतोय असे झालेले.. म्हणजे किल्ले निवती चा मार्ग मोकळा..
थोड पाचेक मिनिट चाललो तेव्हा कुठे एकच घर लागले . कोणी दिसले नाही म्हणून तसेच पुढे गेलो तर पुन्हा वाटेला दोन फाटे फुटले.. परिसर भन्नाट शांत होता.. उगीच दुपारची चुकामुक नको म्हणून मागे येऊन घरात हाक दिली.. चुकीची वाट पकडल्याचे कळले नि माघारी फिरलो.. आता पुन्हा त्याच फलकाजवळ  त्या घरवाल्यांनी विजेचा खांब आहे तिकडून वाट जाते सांगितलेले.. पण इथे दोन खांब अंतर राखून होते नि एक वाट कुंपणापलीकडे जात होती.. कुंपण ओलांडायचे की नाही या संभ्रमात तेव्हा पुन्हा खात्री करण्यासाठी डावीकडच्या घराकडे जाणारा रस्ता पकडला.. चोहुबाजूंनी आंबा, नारळ अश्या झाडांच्या वेढयात टुमदार घर विसावलेले.. फ़क्त दिसायलाच प्रसन्न नाही तर त्या परिसरात प्रवेश केला नि विलक्षण गारवा जाणवला.. अंगणात मोहक अबोलीचा गंध दरवळत होता.. माडाच्या झाडाखाली शीतल छायेत दाटीवाटीन असलेल्या अबोलीच्या ताटव्याची ती किमया होती..
घरच्या ओट्यावर एक ताई त्या अबोलीचाच गजरा गुंफण्यात मग्न होती.. मी बाहेरच उभा राहून बायकोला रस्ता विचारण्यासाठी पाठवले.. ते कुंपण ओलांडूनच रस्ता असल्याचे कळले.. निघण्यापूर्वी ताईने आपुलकीने एक गजरा सप्रेम भेटही दिला.. बायकोच्या कपाळी कुंकू लावूनच ताईने पाठवले.. त्या पाच मिनिटाच्या आदरतिथ्याने अजिबात भारावलो नाही  त्यांच्या काळजात भरली शहाळी...
आम्ही आता योग्य मार्गी लागलेलो.. मध्यान्ह ओलांडून गेली तरी आम्ही अजुन पोचतच होतो.. एव्हाना किल्ले निवतीबद्दल उत्सुकता कमी झाली होती.. नि डुंगोबाचा ध्यास लागला होता.. त्याचा पत्ता लागला की तिकडून किल्ले निवती..  पुढे वाटेत कुठेही गरज नसताना आता मात्र अजुन एक दिशादर्शक फलक लागला..
समोरच आम्हाला जंगलाने वेढलेला दुसरा डोंगर दिसू दिसला.. पण आमची वाट पुढे उतरणीला लागली.. नि चक्क जंगलात घुसली.. म्हटल मंदिर गेल कुठे  बर कुणाला विचारयाचे तर सगळा सुनसान परिसर..
पण वाटेत अधुनमधून भगवा दिसत असल्याने वाट बरोबर होती हे समजत होते.. दोन्ही बाजूच्या वृक्षदाटीने आता आसमंतही झाकून घेतले.. चार फूट रुंदीची पाऊलवाट आता केवळ दोन फुटाची बनली.. उतार कायम होता तेव्हा डोंगर उतरतोय हे लक्षात आले होते.. मग देवस्थान गेले कुठे नि निवतीला इकडून जायचे कसे.. मनात नुसता कल्लोळ उठला.. पुढे वाटही बिकट होत चालली.. दिडेक फुट रुंदीच्या वाटेमुळे आजुबाजूच्या झाडीशी झटापटी होऊ लागली.. अगदी सरळ अशी वाट नव्हतीच.. अधुनमधून झाडांची जाडजूड मुळं ओलांडावी लागत होती तर कधी आड़ येणाऱ्या वेलींचा अडथळा पार करावा लागत होता.. काही ठिकाणी आड़ येणाऱ्या वेली बांधून ठेवल्या होत्या.. पण त्यांना कितीसे थोपवणार.. पुढे तर अगदी काट्याकुट्यांच्या बोगदयातून वाकून जावे अशी वाट.. बर या गुंत्यात कुठे सरपटणारे जीव पायाखाली नाही आले म्हणजे झाल..
जल्ला हे सगळ आमच्या पोषाखाला साजेस नव्हतच.. साहजिकच आता ठिणगी नाही तर बायकोचा भडका.. जल्ला मी पण वैतागलो होतो.. एवढं प्रसिद्ध देवस्थान मग वाट का नाही चांगली.. मंदीर वगैरे नसून नक्कीच आश्रम वगैरे असावे असे वाटू लागले.. बर समोर दहफुटा पालिकडच नि आजुबाजुला दोन फूटा पालिकडच दाट झाडीमुळे काही दिसत नव्हतं.. सकाळी ते मास्तर सांगत असताना मनात उमटलेल्या त्या काल्पनिक चित्राचे एव्हाना केव्हाच तुकडे पडलेले..
कुठलाही धोका नको म्हणून माघारी परतायचा विचार मनात येत होता.. पण काही मिनिटांत उजव्या बाजूला खाली वाहत्या पाण्याचा आवाज ऐकू आला.. पाहिले तर काही बायकांची धुणी-भांडी सुरु होती.. झाड़ीमुळे काही स्पष्ट दिसत नव्हते तेव्हा तसेच पुढे गेलो.. उतार संपला एकदाचा.. सपाट वाट सुरु झाली पण जंगल मात्र तेवढेच.. थोड़ पुढे गेलो नि अचानक मोकळ्या जागेतील भगवा रंग डोळ्यात भरला.. या जागेचे वर्णन काय करावे.. गुढमय शांतता.. त्यात दाटीवाटीने बसवलेल्या असंख्य भगव्या निशाणांचा भड़क रंग.. हा परिसर लांबूनच बघताना समोरून मुंगूस आडवे गेले.. सपाट वाट सुरु झाली पण जंगल मात्र तेवढेच.. थोड़ पुढे गेलो नि अचानक मोकळ्या जागेतील भगवा रंग डोळ्यात भरला.. या जागेचे वर्णन काय करावे.. गुढमय शांतता.. त्यात दाटीवाटीने बसवलेल्या असंख्य भगव्या निशाणांचा भड़क रंग.. हा परिसर लांबूनच बघताना समोरून मुंगूस आडवे गेले.. हेच ते श्री डुंगेश्वर देवस्थान..डुंगोबा
साध छप्परदेखील नसलेले पण येथील प्रसिद्ध असे हे श्री देव डुंगोबा देवस्थान.. भगव्या निशाणांच्या आश्रयाखाली एक शिवलिंग नि पुजेची दोन तीन भांडी.. आजुबाजूला झाडांच्या मूळांचा विळखा आणि तोरण म्हणून बहुसंख्येने असलेल्या घंटांच्या माळा..  बस्स बाकी काही नाही.. मागच्या बाजूस तीन-चार मोठी पातेली व भांडी ठेवलेली दिसली. म्हणजे भक्तजनांची ये-जा असावी.. बाकी हा परिसर अगदी स्वतःच ध्यान धारणेत हरवलेला.. या चिडीचूप परिसरातील शांतता ही तुम्ही घ्याल तशी असते.. मग काहीजणांना ती सुखावह वाटते तर काहीजणांना भयावह वाटते..
(नंतर मिळालेल्या माहितीनुसार कळले की स्थानिक लोक या जंगलाला देवराई म्हणतात.. देवाचे जंगल म्हणून या भागात (जिथे जंगल सुरु होते तो भाग) वुक्षतोड तर नाही पण झाडाचे साध पानदेखील खुंटत नाहीत म्हणे. म्हणूनच ती वाट एवढी बिकट बनली असावी.. आणि येथील स्थानिक लोकांचा विघ्नहर्ता नि या जंगलाचा देवता म्हणजे श्री देव डुंगोबा _/\_ )
वाट इथेच संपत होती.. उजव्या बाजूला असलेला वाहता ओहोळ इथे मात्र स्थिराप्रज्ञेत होता.. आता पुढे काय करायचे हा गोंधळ असल्याने आम्ही लगबगीने आल्या वाटेने माघारी फिरलो.. जिथे धुणीभांडी करण्यास बायका आल्या होत्या त्यांना आवाज दिला.. पण उतरायचे कुठून हेच त्या दाट झाडीत समजत नव्हते.. शेवटी एकीने वरती येऊन खाली उतरण्याची वाट दाखवली.. तो ओहोळ पार करून पलिकडच्या वाटेने तिने आम्हाला गावात सोडले  म्हणजे ओहोळ पार करणे गरजेचे..
किल्ले निवती कुठेय विचारल्यावर ह्याच गावाला किल्ले निवती म्हणतात कळले.. पण किल्ल्यावर जायचे म्हटल्यावर तिने वाट दाखवली.. डावीकडे किल्ले निवतीचे एसटी बस स्थानक लागले नि मागेच समुद्रकिनाऱ्याकडे जाणारी वाट.. आम्ही मात्र उजवीकडच्या रस्त्याने समोरची टेकडी चढायला घेतली.. तिथेच किल्ला दिसणार होता..
दुपारचा एक वाजत आलेला.. तळपते उन नि आतापर्यंत झालेली बरीच तंगडतोड यांमुळे हैराण व्हायला झाले.. शेवटी अर्ध्या वाटेतच बायकोने माघार पत्करली.. वाटेतील घरच्या गेटवर सावली बघून बसली.. पाचेक मिनिट पुढे जायचे होते पण आता ती तयार नव्हती.. तरी बरीच मजल मारली होती.. 'मग इथेच रहा.. येतो पटकन' म्हणत मी धावतच पुढे गेलो.. पुढच्या वळणापर्यंत ती दिसत होती.. या वळणावरती किल्ले निवतीचा समुद्रकिनारा व समुद्रात घुसलेला डोंगरसदृश मोठा खडक हा नजारा खूपच छान दिसतो.. मनात म्हटल इथ नंतर जाऊ..
वळण घेतले की वरती पोचलो.. पण किल्ल्याचे अवशेष कुठे दिसले नाही.. या वरच्या पठारावर एक पत्र्याच घर होत.. इथून पलिकडच्या कड्यावर गेलो नि समोरच दृश्य पाहून थक्क झालो.. अथांग समुद्र नि पांढऱ्याशुभ्र वाळूचा लांबच्या लांब पसरलेला सुंदर समुद्रकिनारा.. जोडीला नारळाच्या बागेची किनार.. हाच तो भोगव्याचा समुद्रकिनारा.. लाटांची किनाऱ्यासंगे सुरु असलेले हितगुज सोडले तर बाकी सगळे शांत शांत.. असा निवांत समुद्रकिनारा पाहण्याची मजा काही औरच..
डावीकडे पाहीले तर झाडीत लपलेला बुरुज नजरेस पडला पण तिथे जाणे अशक्य वाटले.. शिवाय काळ्या तोंडाची वानरं तिथे बसली होती.. तेव्हा जवळ जाण्यात अर्थ नव्हता.. दोनेक मिनिटांतच माघारी फिरलो.. बस्स एवढाच किल्ला कसा असा विचार करतच वळणावर पोचलो.. दुरवर असलेल्या बायकोला आलोच सांगत पुन्हा शोधात निघालो तर वळणानंतर लगेच डावीकडे वाट दिसली.. पायऱ्या दिसल्या.. हा परिसर अगदीच दुर्लक्षित व झाडीझुडुपाच्या अडगळीत फसलेला दिसला.. मग ते सुरवातीला वाटेच्या दोन्ही बाजूस लागणारे खंदक असो वा अवशेष.. दुपारचे टळटळीत उन, तिथे थांबलेली बायको नि या सन्नाटात मी एकटा त्यामुळे पुढे जाण्यास निरुत्साही होतो.. शिवाय रान खूपच माजले होते.. म्हटल दोन चार पावल पुढ जाऊ तोच बाजूच्या झाडीतून जोरात आवाज आला.. क्षणभर माझ्यावर कुणाचा हल्ला होतोय असेच वाटले नि कोण आहे हे न बघताच मी भरवेगात मागे फिरलो.. कुणास ठाऊक क्षणभर काळजात धस्स झाल होत.. नक्कीच वानर असणार नि मला बघून दुसऱ्या झाडावर पळाल असणार असा अंदाज बांधला.. तिकडे तो घाबरला असणार नि इकडे मी.. आता पुन्हा जाण्यात पॉइंट नव्हता कारण मघाशी मोठी टोळी पाहिली होती त्यांची.. तसाच अर्धवट किल्ला बघून मागे फिरलो..
आता आम्ही पुन्हा किल्ले निवती बस स्थानकाजवळ आलो.. संध्याकाळी पाच शिवाय एसटी नव्हती आणि ती नेहमी येतेच असही कोणी ठामपणे सांगत नव्हते.. 'श्रीरामवाडीला जा.. शॉर्टकट आहे.. तिथून साडेतीन-चारच्या सुमारास एसटी नक्की येते' असे कुणीतरी सांगितले नि बायकोच्या कपाळावर आटया पडल्या.. म्हटल बघू म्हणत आम्ही स्थानकामागच्या किनाऱ्यावर गेलो.. इथे एक जेट्टी बांधली आहे नि जेट्टीला लागूनच डाव्या अंगाला असलेला नारिंगी खडकाचा छोटा डोंगर समुद्रात घुसलेला दिसतो.. याला जुनागड म्हणतात.. आम्ही इथे सहज चढून गेलो तेव्हा आजुबाजूने वेढलेल्या समुद्राचे निळेभोर पाणी बघून प्रसन्न वाटले.. आजुबाजूचा डोंगर परिसर नि पसरलेला समुद्र.. वेळ काढून बघत बसावे अशी ही जागा.. पण आमचे लक्ष घड्याळावर होते.. उनात जास्त उभे राहवत नव्हते तेव्हा आम्ही काढता पाय घेतला..
खडकावरुन समोर दिसणारा निवती किल्ल्याचा डोंगर
आता पुन्हा मुळ रस्त्यावर आलो.. दोन वाजत आलेले.. श्रीरामवाडी शिवाय पर्याय नव्हता.. तेव्हा मुख्य रस्त्याला सोडून आम्ही उजवीकडच्या गल्लीत शिरलो.. सुपारी-नारळ अश्या विविध झाडांच्या गर्द सावलीत ही घर विसावली आहेत.. घर मागे पडली नि एका मोकळ्या जागेत सिमेंटची विहीर लागली.. पाउलवाटेेने ओहोळाजवळ आणून सोडले..
पाण्याने जवळपास तळ गाठला होता तरीसुद्धा खात्री म्हणून मीच आधी पाण्यात उतरलो.. फार नाही पण गुडघ्यापर्यंतच पाणी लागले.. पालिकडे पोचलो नि कुठे वाट दिसते का आधी पाहीले तर समोरच झाडी पलिकडे डुंगोबा देवस्थान दिसले.. आणि मार्ग लक्षात आला..  दोन डोंगराच्या घळीत कुठेतरी जंगलाच्या एका कोपऱ्यात आडोश्यात असलेले हे डुंगोबा देवस्थान माझ्या ध्यानीमनी देखील नव्हते.. प्रसिद्ध देवस्थान म्हटले की भव्य मंदीर, येण्या-जाण्यासाठी बऱ्यापैंकी रस्ता असला काही प्रकार नव्हता.. . असो नमस्कार करून आम्ही पुन्हा जंगली ट्रेकला आरंभ केला.. ट्रेकच झाला हा.. श्रीरामवाडीवरून डोंगर चढायचा.. दुसऱ्या बाजूने जंगलातल्या घळीत उतरायचे.. नि पुन्हा किल्ल्यासाठी लाल रस्त्याच्या वाटेने दुसऱ्या डोंगरावर चढायचे  दोन डोंगराच्या घळीत कुठेतरी जंगलाच्या एका कोपऱ्यात आडोश्यात असलेले हे डुंगोबा देवस्थान माझ्या ध्यानीमनी देखील नव्हते.. प्रसिद्ध देवस्थान म्हटले की भव्य मंदीर, येण्या-जाण्यासाठी बऱ्यापैंकी रस्ता असला काही प्रकार नव्हता.. . असो नमस्कार करून आम्ही पुन्हा जंगली ट्रेकला आरंभ केला.. ट्रेकच झाला हा.. श्रीरामवाडीवरून डोंगर चढायचा.. दुसऱ्या बाजूने जंगलातल्या घळीत उतरायचे.. नि पुन्हा किल्ल्यासाठी लाल रस्त्याच्या वाटेने दुसऱ्या डोंगरावर चढायचे  एरवी ठिक होते पण उपाशी पोटी नि फॉर्मल कपड्यात..
सुरवातीला त्रासलेली बायकोही आता रिलॅक्स झालेली..
काहितरी वेगळं पहायला मिळाल्याचे समाधान वाटत होते.. श्रीरामवाडीत पोचायला सव्वातीन वाजले.. म्हणजे वेळेत आलो.. या श्रीरामवाडीच्या मागे असणाऱ्या समुद्रावरदेखील जाता येते.. पण आम्ही आता मात्र स्टॉपजवळ असणाऱ्या दुकानातून केळावेफर घेऊन निवांतपणे खात बसलो.. मांजरीची पिल्लं होतीच टाइमपासला.. त्यांच्यासोबत खेळताना एसटीची वाट बघणे रटाळवाणे वाटले नाही..
तसे म्हणा एसटी येइपर्यंत थोड़ी दागदुग होतीच.. कारण पुन्हा आता काही धाडस, तंगडतोड वगैरे करायची इच्छा नव्हती.. आता घरची ओढ़ लागलेली.. चहा घेइपर्यंत थोड़ी उशिराने का होईना एसटी आली नि आम्ही निश्चिंत झालो..
श्रीरामवाडी ते कुडाळ ते आमचे तेर्से बांबार्ड्याला असलेले घर असा प्रवास करत आम्ही अंधार पडायच्या आतच घरी पोचलो.. घरी काकीला डुंगोबाबद्दल सांगितले तर तिलाही ते देवस्थान ऐकून माहीत होते.. म्हणजे ख्याती आजुबाजूच्या गावांमध्ये पण आहे हे समजून गेलो.. तरीपण तिथे जाणारी वाट कशी वाट लावते हे तीला वा आईला बोललो नाही.. बायकोलाही सांगून ठेवले होतेच.. उगीच दोन शब्द ऐकायला लागले असते..
एकंदर आजची अंगारकी चतुर्थी चांगलीच लक्षात राहणार होती.. किल्ले निवतीच्या मोहापायी नकळत ट्रेकच झाला होता.. शिवाय अगदी साध्या रुपात तरीही लक्षवेधक वाटणार्‍या श्री डुंगोबा देवस्थानाचे दर्शन घडलेले.. आता पुन्हा कधीतरी वेळेचे गणित जमवून फक्त किल्ले निवतीवर वेळ काढायचा आहे.. सूर्यास्त होइपर्यंत तासनतास बसून रहायचे आहे.. नभात उमटलेले मावळतीचे रंग पहायचे आहेत.. कितीही पाहिले वा अनुभवले तरी मनाची ओंजळ काही भरणार नाही.. पण अश्या अविस्मरणीय आठवणीच मग पुढच्या भटकंतीसाठी एक नवी उमेद निर्माण करतात.. तेव्हा पुन्हा कधीतरी कुठल्या आडवाटेवरी... तोपर्यंत _/\_
चांगलाच ट्रेक झाला कि. सौ
चांगलाच ट्रेक झाला कि. सौ रॉक्स यांना विशेष प्रणाम. साडीमध्ये एवढे पार करुन जायचे सोपे काम नाही.
समुद्र पाहिल्यावर मात्र सर्व त्राण दूर होतात. सुंदर फोटो.
सुर्रेख वर्णन केलेस रे .....
सुर्रेख वर्णन केलेस रे ..... फोटोही मस्तच अग्दी ...
अवांतर - अनोळख्या ठिकाणी त्यात अशा गर्द रानात वा फारच सुनसान माळावरही एकट्या-दुकट्याने जाणे जरा जास्तच धाडसाचे नाही का वाटत
मस्त वर्णन.. सौ. ना प्रणाम ☺
सौ. ना प्रणाम ☺
किल्ले निवतीचा आणि बोगवेचा समुद्रकिनारा तर अप्रतिम
मस्तच रे … सर्वच फोटो सुंदर
मस्तच रे … सर्वच फोटो सुंदर
सौ रॉक्स यांना विशेष प्रणाम.
सौ रॉक्स यांना विशेष प्रणाम. साडीमध्ये एवढे पार करुन जायचे सोपे काम नाही.+ ११११
यो. मस्तच. नकळत भारीच तंगडतोड
यो. मस्तच. नकळत भारीच तंगडतोड चाल झाली म्हाणायची.
चांगलाच ट्रेक झाला कि. सौ रॉक्स यांना विशेष प्रणाम. साडीमध्ये एवढे पार करुन जायचे सोपे काम नाही.>>> सेन्या +१
धन्यवाद:) शशांक सर.. कोकणात
शशांक सर.. कोकणात फिरताना अश्या सुनसान जागा बऱ्याच असतात.. त्यामुळे अनोळखी जागा असली तरी वाटत नाही काही..
यो, तुझे नाही पण स्मिताचे खुप
यो, तुझे नाही पण स्मिताचे खुप कौतूक वाटले. तूझ्या या धाडसी सफरीत ती साथ देते.. ग्रेट.. तूम्हा दोघांना अशीच नवीन नवीन जागी भेट देण्याची संधी मिळो.. अशी शुभेच्छा
बाप्रे,दरवेळी हाच शब्द वापरायला लागतो तुझ्या ट्रेकिंग अ‍ॅडवेंचर्स करता..
स्मिता ची खरंच कमाल आहे
तुमच्यामुळे कोकणातील अननोन डेस्टीनेशन्स बद्दल कळत असते.. मस्त वर्णन केलंयस
यो, तूम्हा दोघांना पुढिल
यो, तूम्हा दोघांना पुढिल मोहिमेस शुभेच्छा.
सुंदर वर्णन.. समुद्रकिनारा मस्तच
सौ रॉक्स यांना विशेष प्रणाम. साडीमध्ये एवढे पार करुन जायचे सोपे काम नाही.+ ११११
मस्त वर्णन आणि फोटोज एवढ्या
मस्त वर्णन आणि फोटोज
एवढ्या तंगडतोडीसाठी सौ. रॉक्स यांना सलाम
मजेदार झालो हा ट्रेक
मजेदार झालो हा ट्रेक
त्या पाच मिनिटाच्या आदरतिथ्याने अजिबात भारावलो नाही  त्यांच्या काळजात भरली शहाळी... त्यांच्या काळजात भरली शहाळी...
यो, काळजात घुसनारी बारकी शहाळी खडे गावतत
तुम्हां उभयतांस सलाम, छान
तुम्हां उभयतांस सलाम, छान प्रचि व वर्णन.
निवति व किल्ले निवति दोन्ही ठीकाणीं ४-५ वेळां गेलोय. पण माझ्यासारख्या सरळमार्गी बावळटाला कुठला असला रोमान्सभरा रस्ता मिळायला
किल्ले निवतिवरून होणारं समुद्राचं व खालच्या किनार्‍याचं दर्शन अविस्मरणीय
नवीन खाते उघडून मायबोलीकर व्हा
नवीन परवलीचा शब्द मागवा
या ग्रूपचे सभासद व्हा
"देवा तुझ्या दारी आलो..." - दक्षिण मुंबई (फोर्ट, चंदनवाडी, काळबादेवी, गिरगाव) सार्वजनिक गणेशोत्सव २०१५ जिप्सी
एक स्कॉर्पियो आणि सहा जण... भाग ४ नानाकळा
सह्याद्रीतील शब्दचित्रे - भाग ३ स्वच्छंदी
ड्युक्सनोज (Duke's Nose) वरून रॅपलिंग : एक शब्दातीत थ्रिल
पुणे कोल्हापूर पॅसेंजरचा प्रवास (भाग १) पराग१२२६३
स्थापना : गणेश चतुर्थी, सप्टेंबर १६, १९९६. प्रताधिकार १९९६-२०२१ मायबोली. सर्व हक्क स्वाधीन.
वापराचे/वावराचे नियम | गोपनीयता | आमच्याबद्दल | संपर्क


उत्पादन शुल्काच्या नाकावर टिच्चून देशी दारूविक्री! पोलिस, महसूल प्रशासनही अनभिज्ञ -

उत्पादन शुल्काच्या नाकावर टिच्चून देशी दारूविक्री पोलिस, महसूल प्रशासनही अनभिज्ञ
उत्पादन शुल्काच्या नाकावर टिच्चून देशी दारूविक्री पोलिस, महसूल प्रशासनही अनभिज्ञ
उत्पादन शुल्काच्या नाकावर टिच्चून देशी दारूविक्री पोलिस, महसूल प्रशासनही अनभिज्ञ
सिडको (जि.नाशिक) : राज्य सरकार कोरोना संसर्गाची लाट थोपण्यासाठी प्रयत्नशील असताना दुसरीकडे थोड्याशा पैशाच्या लालसेपोटी शहरातील काही दारूचे दुकानदार या ना त्या गैरमार्गाने दुकानातील दारूचा साठा गैरमार्गाने विक्री करत असल्याचे संतापजनक चित्र बघायला मिळत आहे.
अंबड गावातील प्रकार : पोलिस, महसूल प्रशासनही अनभिज्ञ
अंबड गावात असंच काहीस विदारक दृश्‍य देशी दारूच्या दुकानाच्या मागील बाजूस सचित्र येथील नागरिकांना रोज बघायला मिळत आहे. दुकानाला समोरून कुलूप लावलेले आहे. मागच्या दाराने रोज दारूचे बॉक्सच्या बॉक्स लंपास होत आहेत. रोज घडणाऱ्या या गैरप्रकाराला आळा बसण्यासाठी याचा व्हिडिओ तयार करण्यात आला असून, तो ‘सकाळ’च्या हाती लागला आहे. राज्य उत्पादन शुल्क व जिल्हा प्रशासन, पोलिस प्रशासनाला याची खबर लागू नये, याबाबत आश्‍चर्य व्यक्त होत आहे.
हेही वाचा - सदैव हसतमुख 'मुस्कान' कायमची हिरावली; भावा पाठोपाठ बहिणीच्या मृत्यूने कुटुंबावर मोठा आघात
दारूचे दुकान बंद आहे. मी आता चाळीसगावला धार्मिक कार्यक्रमासाठी आलो आहे. त्यामुळे दुकानाच्या चाव्या माझ्याकडे आहेत. इतरही ठिकाणी मोठ्या प्रमाणात व्यवसाय सुरू आहेत. त्याकडेही बघा. -दत्तू सानप, चालक, देशी दारू दुकान, अंबड, नाशिक (फोटो)
हेही वाचा - काळजी घ्या नाशिकमध्ये रस्त्याने चालता-बोलता सहा जणांचा मृत्यू
Previous Postवैद्यकीय परीक्षांबाबत लवकरच निर्णय; वैद्यकीय शिक्षणमंत्री देशमुख यांनी जाहीर केली भूमिका
Next Postजेईई मेन्‍स परीक्षेवर कोरोनाचे सावट ‘एनटीए’तर्फे २७ ते ३० एप्रिलदरम्‍यान परीक्षेची तयारी
घोटी-भंडारदरा मार्गासाठी ९८ कोटींचा निधी मंजूर; खासदार गोडसेंच्या पाठपुराव्याला यश
नाशिकमध्ये गॅस गळतीमुळे घरात स्फोट, कुटुंबातील चार जण जखमी; भिंत कोसळली, वाहनाच्या काचा फुटल्या
समृद्धी पाठोपाठ बुलेट ट्रेनच्याही हालचाली; इगतपुरी तालुक्यातील शेतक-यांचा सर्वेक्षणाला विरोध


Spiritual Practices loksatta ekatmyog article 456 zws 70 | ४५६. मनोनिश्चय

सोमवार, २७ सप्टेंबर, २०२१
आपलं मूळ स्वरूप आनंद हेच आहे, आपण परमात्म्याचाच अंश आहोत, मोक्षप्राप्ती हेच मनुष्यजन्माचं ध्येय आहे
Written By लोकसत्ता टीम
आपलं मूळ स्वरूप आनंद हेच आहे, आपण परमात्म्याचाच अंश आहोत, मोक्षप्राप्ती हेच मनुष्यजन्माचं ध्येय आहे, त्यासाठी सर्व तऱ्हेच्या मनोनिर्मित बंधनांतून मुक्त झालं पाहिजे; असं आपण ऐकतो. पण मग जर मुळात आपण आनंदरूपच होतो आणि मोक्ष हेच जर लक्ष्य ठेवायचं आहे, तर जन्माला आलोच कशासाठी, असा प्रश्न काहींच्या मनात येईल. तर यावर थोडा बारकाईनं विचार केल्यावर लक्षात येईल की, आपण मूलत: आनंदस्वरूपच असलो, तरी तसा अनुभव मात्र आपल्याला नाही. उलट अनेक प्रकारच्या सम-विषम आर्थिक, सामाजिक, भौतिक व भौगोलिक परिस्थितीत आपल्याला जीवनाची वाटचाल करावी लागते. त्यातून कधी सुखाचे, तर कधी दु:खाचे; कधी यशाचे, कौतुकाचे, तर कधी अपयशाचे अन् उपेक्षेचे अनुभव वाटय़ाला येतात. तेव्हा तत्त्वज्ञान सांगतं म्हणून आपण मुळात आनंदरूप असूही, पण तसा अनुभव नाही. तो येणं शक्य आहे, असं साधनेच्या प्रारंभी वाटून मनाची उमेद वा सकारात्मकता ‘‘तू आनंदरूप परमात्म्याचाच अंश आहेस,’’ या एका वाक्यानं वाढते. त्याच वेळी मोक्ष हे उदात्त, व्यापक ध्येय निवडल्यानं जगण्यातला संकुचितपणा कमी होऊ शकतो ध्येय जितकं शुद्ध, उदात्त आणि व्यापक तितकं जगणं आनंदाचं ध्येय जितकं शुद्ध, उदात्त आणि व्यापक तितकं जगणं आनंदाचं स्वामी स्वरूपानंद म्हणतात, ‘‘ध्येय असावे सुदूर की जे कधी न हाती यावे, जीवेभावे मात्र तयाच्या प्रकाशात चालावे स्वामी स्वरूपानंद म्हणतात, ‘‘ध्येय असावे सुदूर की जे कधी न हाती यावे, जीवेभावे मात्र तयाच्या प्रकाशात चालावे प्रकाशात चालता चालता चालणेचि विसरावे, भावातीत स्वभावसहज ध्येयी तन्मय व्हावे प्रकाशात चालता चालता चालणेचि विसरावे, भावातीत स्वभावसहज ध्येयी तन्मय व्हावे’’ उदात्त, व्यापक ध्येयाच्या प्रकाशात चालणाऱ्याचं मनही हळूहळू उदात्त होत जातं. सद्गुरू सांगतात, माणसानं मोक्ष हे ध्येय बाळगावं, पण मोक्ष ही मृत्यूनंतर अनुभवण्याची गोष्ट नसून ती जगतानाच अनुभवता आली पाहिजे’’ उदात्त, व्यापक ध्येयाच्या प्रकाशात चालणाऱ्याचं मनही हळूहळू उदात्त होत जातं. सद्गुरू सांगतात, माणसानं मोक्ष हे ध्येय बाळगावं, पण मोक्ष ही मृत्यूनंतर अनुभवण्याची गोष्ट नसून ती जगतानाच अनुभवता आली पाहिजे ती अनुभवण्यासाठी मन व्यापक होत गेलं पाहिजे. मनाचं व्यापक होणं, म्हणजे काय ती अनुभवण्यासाठी मन व्यापक होत गेलं पाहिजे. मनाचं व्यापक होणं, म्हणजे काय तर मनानं ‘मी’च्या, या जन्मापुरत्या असलेल्या पकडीतून स्वत:ला मुक्त केलं पाहिजे तर मनानं ‘मी’च्या, या जन्मापुरत्या असलेल्या पकडीतून स्वत:ला मुक्त केलं पाहिजे त्यासाठी जो व्यापक आहे अशा सद्गुरूंचा आधार घेणं, हा सोपा उपाय आहे त्यासाठी जो व्यापक आहे अशा सद्गुरूंचा आधार घेणं, हा सोपा उपाय आहे मनाचा तसा निश्चय मात्र हवा. संत एकनाथ महाराज एका अभंगात म्हणतात की, ‘‘मन मनासी होय प्रसन्न मनाचा तसा निश्चय मात्र हवा. संत एकनाथ महाराज एका अभंगात म्हणतात की, ‘‘मन मनासी होय प्रसन्न तेव्हां वृत्ति होय निरभिमान तेव्हां वृत्ति होय निरभिमान१ मना मन उभवी गुढी२’’ एका सत्पुरुषानं एका माणसाची फार समजूत काढली. तो म्हणाला, ‘‘महाराज, मी माझ्या वागण्यातील चुका सुधारीन. आपली कृपा असू द्या’’ पण त्याचं वागणं काही बदललं नाही. पुन्हा त्याच चुका आणि त्यानं निर्माण होणारे तेच दु:खभोग. परत तो दर्शनाला आला तेव्हा परत साधूनं त्याला समजावलं. त्यानंही चांगलं वागण्याचं आश्वासन दिलं, पण तरीही त्याच्या चुकीच्या वर्तणुकीत बदल झाला नाही. असं दोन-तीनदा घडलं. अखेर तो जेव्हा म्हणाला की, ‘‘माझ्यावर कृपा करा,’’- तेव्हा तो सत्पुरुष म्हणाला, ‘‘बाबा रे’’ पण त्याचं वागणं काही बदललं नाही. पुन्हा त्याच चुका आणि त्यानं निर्माण होणारे तेच दु:खभोग. परत तो दर्शनाला आला तेव्हा परत साधूनं त्याला समजावलं. त्यानंही चांगलं वागण्याचं आश्वासन दिलं, पण तरीही त्याच्या चुकीच्या वर्तणुकीत बदल झाला नाही. असं दोन-तीनदा घडलं. अखेर तो जेव्हा म्हणाला की, ‘‘माझ्यावर कृपा करा,’’- तेव्हा तो सत्पुरुष म्हणाला, ‘‘बाबा रे आता तूसुद्धा स्वत:वर थोडी कृपा कर आता तूसुद्धा स्वत:वर थोडी कृपा कर आपल्या चुका सुधार..’’ तसं आहे हे आपल्या चुका सुधार..’’ तसं आहे हे जोवर आपल्या मनाचा निश्चय होत नाही, तोवर काही खरं नाही. जेव्हा मन ठरवतं की व्यवहारातली कर्तव्यं पार पाडत असताना केवळ सद्गुरूबोधावरच चिंतन साधायचं, तो बोधच केवळ आचरणात आणण्याचा अभ्यास करायचा, तेव्हाच सूक्ष्म वृत्तीमध्ये पालट होऊ लागतो. मनाची ही तयारी सहजतेनं होत गेली, मनाची बैठक नीट झाली, की मगच गुरुकृपेचं अस्तित्व उमजू लागतं आणि त्या कृपेची गोडी अनुभवता येते.
लोकसत्ता आता टेलीग्रामवर आहे. आमचं चॅनेल (@Loksatta) जॉइन करण्यासाठी येथे क्लिक करा आणि ताज्या व महत्त्वाच्या बातम्या मिळवा.
आमिर खान आणि किरण राव घटस्फोटानंतर पुन्हा दिसले एकत्र; मुलासोबतच्या फोटोंची चर्चा
‘या’ वरिष्ठ खेळाडूने तक्रार केल्याने गेलं विराटचं कर्धारपद BCCI ला कर्णधाराच्या Attitude च्या समस्येबद्दल सांगितलेलं
 ’83’ या दिवशी येणार प्रेक्षकांच्या भेटीला
माधुरीच्या ‘Finding Anamika’चा टीझर प्रदर्शित
Corona Update: गेल्या २४ तासांत आढळले २६ हजार बाधित, रिकव्हरी रेट ९७.७८ टक्क्यांवर
लडाखच्या सीमेवर चिनी ड्रोन्स विरुद्ध भारतीय ड्रोन्स; चीनने तैनात केले ५० हजारांहून अधिक सैनिक
मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरेंचं पंतप्रधान नरेंद्र मोदींना पत्र; म्हणाले,…
हास्यतरंग : पर्स घरीच…
Gold-Silver: सलग आठव्या दिवशीही किंमतीमध्ये घसरण; जाणून घ्या आजचा दर
परमबीर सिंग यांना आणखी एक धक्का; सीआयडी करणार खंडणी प्रकरणाचा तपास
शिवसेना माजी खासदार आनंदराव अडसूळ यांना ईडीचं समन्स, ईडी कार्यालयात हजर राहण्याचे आदेश
Photo : शेकडो वर्ष पुरातन अशा १५७ भारतीय वस्तू अमेरिकेने पंतप्रधानांकडे सोपवल्या
Daughter’s day special; आई-वडील आणि मुलीचे नातं सांगणारे ‘हे’ चित्रपट तुम्हाला माहिती आहेत का
‘देसी गर्ल’चा स्टायलिश अंदाज, निक म्हणतो…
लोणावळ्यात इंदौर-दौंड एक्स्प्रेसचे दोन डबे रुळावरुन घसरले
“Same to same…”, ‘बिग बॉस मराठी ३’ मधील महेश मांजरेकरांचा लूक पाहून नेटकऱ्यांना आठवले छगन भुजबळ
Bharat Bandh : कृषी कायद्यांच्या विरोधातील भारत बंदला सुरुवात; दुकाने बंद ठेवण्याचे राकेश टिकैत यांचे आवाहन
IPL सुरु असतानाच CSK साठी खेळणाऱ्या दिग्गज क्रिकेटपटूने घेतला निवृत्तीचा निर्णय
मुस्लिमांची अवस्था लग्नाच्या वरातीतल्या ‘बँड बाजा पार्टी’सारखी – असदुद्दीन ओवेसी
IPL 2021: कोलकाता विरुद्धच्या सामन्यात सामनावीर ठरला जडेजा; डॉटर्स डे निमित्त मुलीला दिली खास भेट


ब्रह्मेवाक्य: March 2021

ग्राहकहित दिवाळी अंक २०२० लेख
यंदाचं हे २०२० हे वर्ष उजाडलं, तेव्हा पुढचं संपूर्ण वर्ष ‘न भूतो न भविष्यति’ अशा एका साथरोगाच्या मुकाबल्यात आपल्याला घालवावं लागणार आहे आणि त्यामुळं संपूर्ण जगात उलथापालथ होणार आहे, असं आपल्याला कुणी सांगितलं असतं, तर विश्वास बसला नसता. पण आता आपण प्रत्यक्षात ही ‘न भूतो...’ अशी अवस्था जगतो आहोत. ‘करोनाव्हायरस डिसीझ १९’ किंवा ‘कोव्हिड १९’ नावाच्या या आजारानं आपलं सगळं जगणंच बदलवून टाकलं आहे. वेगवेगळ्या क्षेत्रांवर त्याचा वेगवेगळा परिणाम झालाय. प्रामुख्यानं चित्रपट, मालिका व नाटक या क्षेत्रांवर त्याचा काय परिणाम झाला व पुढे काय वाढून ठेवलंय, याचा थोडक्यात आढावा या लेखाच्या माध्यमातून घेण्याचा हा प्रयत्न आहे.
करोनाच्या साथरोगाचा चित्रपट, नाटक आणि मालिका या सगळ्यांना सर्वाधिक फटका बसला. या तिन्ही गोष्टी वास्तविक आपल्याला अत्यंत प्रिय अगदी आपल्या श्वासाइतक्या महत्त्वाच्या अगदी आपल्या श्वासाइतक्या महत्त्वाच्या मात्र, करोनामुळं त्याच्यावरच घाव बसला. गर्दीची ठिकाणं टाळायची असल्यामुळं चित्रपटगृहं बंद करावी लागली. नाट्यगृहांचीही तीच अवस्था झाली. मालिकांचं चित्रीकरण बंद पडलं. या तिन्ही क्षेत्रांत काम करणाऱ्या अनेक मंडळींवर बेरोजगार व्हायची वेळ आली. मुंबईसारख्या मायानगरीचं चलनवलन पूर्ण ठप्प झालं. मुंबईत रोज काम करून पैसे मिळविणारी लाखो मंडळी आहेत. हे सगळे, एका फटक्यात काम गेल्यानं, अक्षरश: हतबल झाले. शूटिंगचं काम थंडावलं. चित्रनगरी एकदम शांत झाली. एवढी अवाढव्य, अव्याहत सुरू असलेली मोहनगरी एकदम निपचित झाली. करोनापूर्व काळात मुंबई अशी एकदम बंद होईल, असं कुणी सांगितलं असतं, तर त्यावर कुणीही विश्वास ठेवला नसता. मात्र, करोना या साध्या डोळ्यांनी न दिसणाऱ्या छोट्याशा विषाणूनं हा ‘पराक्रम’ करून दाखवला. अर्थात सर्व जगावरच संकट आल्यामुळं कलाकारांनीही धीरानंच घेतलं. काम गेलं असलं, तरी इतर क्षेत्रांतील मंडळींचीही तीच अवस्था होती. त्यामुळं केवळ आपल्याच क्षेत्रावर हे संकट आलंय अशी भावना कुणाच्या मनात आली नाही. लॉकडाउनचा पहिला टप्पा सगळ्या देशानंच अत्यंत काटेकोरपणे पार पाडला. मात्र, हे प्रकरण काही तीन-चार आठवड्यांत संपणारं नाही, हे लवकरच सगळ्यांच्या लक्षात आलं. मात्र, हातावर हात ठेवून तरी किती काळ बसणार मात्र, करोनामुळं त्याच्यावरच घाव बसला. गर्दीची ठिकाणं टाळायची असल्यामुळं चित्रपटगृहं बंद करावी लागली. नाट्यगृहांचीही तीच अवस्था झाली. मालिकांचं चित्रीकरण बंद पडलं. या तिन्ही क्षेत्रांत काम करणाऱ्या अनेक मंडळींवर बेरोजगार व्हायची वेळ आली. मुंबईसारख्या मायानगरीचं चलनवलन पूर्ण ठप्प झालं. मुंबईत रोज काम करून पैसे मिळविणारी लाखो मंडळी आहेत. हे सगळे, एका फटक्यात काम गेल्यानं, अक्षरश: हतबल झाले. शूटिंगचं काम थंडावलं. चित्रनगरी एकदम शांत झाली. एवढी अवाढव्य, अव्याहत सुरू असलेली मोहनगरी एकदम निपचित झाली. करोनापूर्व काळात मुंबई अशी एकदम बंद होईल, असं कुणी सांगितलं असतं, तर त्यावर कुणीही विश्वास ठेवला नसता. मात्र, करोना या साध्या डोळ्यांनी न दिसणाऱ्या छोट्याशा विषाणूनं हा ‘पराक्रम’ करून दाखवला. अर्थात सर्व जगावरच संकट आल्यामुळं कलाकारांनीही धीरानंच घेतलं. काम गेलं असलं, तरी इतर क्षेत्रांतील मंडळींचीही तीच अवस्था होती. त्यामुळं केवळ आपल्याच क्षेत्रावर हे संकट आलंय अशी भावना कुणाच्या मनात आली नाही. लॉकडाउनचा पहिला टप्पा सगळ्या देशानंच अत्यंत काटेकोरपणे पार पाडला. मात्र, हे प्रकरण काही तीन-चार आठवड्यांत संपणारं नाही, हे लवकरच सगळ्यांच्या लक्षात आलं. मात्र, हातावर हात ठेवून तरी किती काळ बसणार अनेकांनी मग रोजगारासाठी दुसरा मार्ग स्वीकारला. कुणी रिक्षा चालविली, कुणी भाजी विकली, तर कुणी कॅब चालविली
नाटकासारख्या जिवंत कलेचे या करोनाकाळात सर्वाधिक हाल झाले. समोर प्रेक्षकांच्या जिवंत प्रतिसादावर चालणारी ही रसरशीत कला मराठी माणसाचं नाट्यवेड नव्यानं सांगायला नकोच. मात्र, एका ठिकाणी गर्दी करायची नाही, या करोनाच्या मूलभूत नियमाचा फार मोठा दणका नाट्य क्षेत्राला बसला आणि नाटकं बंदच झाली. नाट्यप्रयोग बंद पडले आणि पुण्या-मुंबईसह राज्यभरातील मोठमोठी नाट्यगृहं अचानक सुनसान झाली. नाटक हाच श्वास असलेल्या अनेक कलावंतांना गुदमरल्यासारखं झालं. एकीकडे करोना आणि दुसरीकडं ही नाटकबंदी मराठी माणसाचं नाट्यवेड नव्यानं सांगायला नकोच. मात्र, एका ठिकाणी गर्दी करायची नाही, या करोनाच्या मूलभूत नियमाचा फार मोठा दणका नाट्य क्षेत्राला बसला आणि नाटकं बंदच झाली. नाट्यप्रयोग बंद पडले आणि पुण्या-मुंबईसह राज्यभरातील मोठमोठी नाट्यगृहं अचानक सुनसान झाली. नाटक हाच श्वास असलेल्या अनेक कलावंतांना गुदमरल्यासारखं झालं. एकीकडे करोना आणि दुसरीकडं ही नाटकबंदी दोन्हीकडून ‘श्वास’ कोंडू लागला. राज्यात बॅकस्टेजला काम करणारे हजारो कामगार आहेत. त्यांच्यावर त्यांची कुटुंबं अवलंबून आहेत. या कामगारांचे करोनाकाळात मोठे हाल झाले. मात्र, नाट्य परिषद आणि तत्सम संस्थांनी संस्थात्मक, तसेच वैयक्तिक पातळीवर मोठी मदत गोळा केली आणि कृतज्ञतेचा भाव म्हणून या कामगारांना ते पैसे दिले. मात्र, ती मदत तरी किती दिवस पुरणार दोन्हीकडून ‘श्वास’ कोंडू लागला. राज्यात बॅकस्टेजला काम करणारे हजारो कामगार आहेत. त्यांच्यावर त्यांची कुटुंबं अवलंबून आहेत. या कामगारांचे करोनाकाळात मोठे हाल झाले. मात्र, नाट्य परिषद आणि तत्सम संस्थांनी संस्थात्मक, तसेच वैयक्तिक पातळीवर मोठी मदत गोळा केली आणि कृतज्ञतेचा भाव म्हणून या कामगारांना ते पैसे दिले. मात्र, ती मदत तरी किती दिवस पुरणार नाटक पुन्हा सुरू होणं हेच या कामगारांसाठी आवश्यक ठरलंय. या कामगारांप्रमाणेच छोट्या छोट्या भूमिका करणाऱ्या अनेक कलावंतांचीही अडचण झाली आहे. अनेकांसाठी पैसे तर महत्त्वाचे असतातच; पण रंगभूमीवर सतत वावर असणं हीदेखील काही जणांसाठी नशा असते. मात्र, प्रयोग बंद झाल्यानं अशा कलावंतांची विलक्षण मानसिक कोंडी झालीय.
या काळात काही कलावंतांनी वेगळा प्रयोग करण्याचा प्रयत्न केला. वैभव मांगले हा लोकप्रिय अभिनेता तो उत्तम गातो, हे आपल्याला माहिती आहेच. पण लॉकडाउनच्या काळात त्याला स्वत:मधील चित्रकाराचा शोध लागला. आपल्या कोकणातील गावी जाऊन वैभवनं झपाटल्यासारखी चित्रं काढली. ती सगळी चित्रं कुठल्याही उत्तम दर्जाच्या चित्रकाराएवढीच उत्कृष्ट होती. तो केवळ चित्रं काढून थांबला नाही, तर त्यानं यातल्या काही चित्रांची विक्री करून ते पैसे बॅकस्टेज कलाकारांच्या मदतीसाठी दिले. वैभवचा हा गुण या काळामुळंच लखलखीतपणे समोर आला. दुसरा एक लोकप्रिय कलाकार हृषीकेश जोशी याने दिग्दर्शित केलेला ‘नेटक’ हा असाच एक प्रयोग होता. यात एक ऑनलाइन नाटक सादर करण्यात आलं. पाच वेगळ्या ठिकाणी असलेल्या पाच अभिनेत्रींनी हे नाटक सादर केलं. या प्रयोगाला अंगभूत मर्यादा होत्या व तंत्रज्ञानावर बऱ्याच गोष्टी अवलंबून होत्या. मात्र, तरीही नाटकवेड्या रसिकांनी या प्रयोगाचंही उत्स्फूर्त स्वागत केलं. मराठी माणसाचं नाटकवेड यातून लखलखीतपणे समोर आलं. प्रायोगिक नाटकवाल्यांचेही प्रयोग या काळात बंद पडले. पुण्यात सुदर्शन, ज्योत्स्ना भोळे नाट्यगृह या ठिकाणी चालणारे समीप रंगमंचावरचे प्रयोग बंद पडल्यानं नाट्यरसिक हळहळले. हे प्रयोग पुन्हा कधी सुरू होणार, याची सर्वांनाच उत्सुकता लागली आहे. नाटक ही काही जीवनाश्यक बाब नाही, अशी सरकारची बहुतेक समजूत असल्याने करोनाकाळात या कलेकडे, तिच्या पुनरुज्जीवनाकडे लक्ष द्यायला कुणाला वेळ नसावा. मात्र, माणसाला जगण्यासाठी कलाही तितकीच महत्त्वाची असते; अन्यथा माणसाचं जगणं आणि अन्य जनावरांचं जगणं यात फरक तो काय राहिला तो उत्तम गातो, हे आपल्याला माहिती आहेच. पण लॉकडाउनच्या काळात त्याला स्वत:मधील चित्रकाराचा शोध लागला. आपल्या कोकणातील गावी जाऊन वैभवनं झपाटल्यासारखी चित्रं काढली. ती सगळी चित्रं कुठल्याही उत्तम दर्जाच्या चित्रकाराएवढीच उत्कृष्ट होती. तो केवळ चित्रं काढून थांबला नाही, तर त्यानं यातल्या काही चित्रांची विक्री करून ते पैसे बॅकस्टेज कलाकारांच्या मदतीसाठी दिले. वैभवचा हा गुण या काळामुळंच लखलखीतपणे समोर आला. दुसरा एक लोकप्रिय कलाकार हृषीकेश जोशी याने दिग्दर्शित केलेला ‘नेटक’ हा असाच एक प्रयोग होता. यात एक ऑनलाइन नाटक सादर करण्यात आलं. पाच वेगळ्या ठिकाणी असलेल्या पाच अभिनेत्रींनी हे नाटक सादर केलं. या प्रयोगाला अंगभूत मर्यादा होत्या व तंत्रज्ञानावर बऱ्याच गोष्टी अवलंबून होत्या. मात्र, तरीही नाटकवेड्या रसिकांनी या प्रयोगाचंही उत्स्फूर्त स्वागत केलं. मराठी माणसाचं नाटकवेड यातून लखलखीतपणे समोर आलं. प्रायोगिक नाटकवाल्यांचेही प्रयोग या काळात बंद पडले. पुण्यात सुदर्शन, ज्योत्स्ना भोळे नाट्यगृह या ठिकाणी चालणारे समीप रंगमंचावरचे प्रयोग बंद पडल्यानं नाट्यरसिक हळहळले. हे प्रयोग पुन्हा कधी सुरू होणार, याची सर्वांनाच उत्सुकता लागली आहे. नाटक ही काही जीवनाश्यक बाब नाही, अशी सरकारची बहुतेक समजूत असल्याने करोनाकाळात या कलेकडे, तिच्या पुनरुज्जीवनाकडे लक्ष द्यायला कुणाला वेळ नसावा. मात्र, माणसाला जगण्यासाठी कलाही तितकीच महत्त्वाची असते; अन्यथा माणसाचं जगणं आणि अन्य जनावरांचं जगणं यात फरक तो काय राहिला आपल्याकडे नाटकाचं स्थान आपल्या सांस्कृतिक भावविश्वात फार मोठं आहे. मराठी माणूस नाटक केवळ बघत नाही, तर तो ते ‘जगतो’. नाटकातली पात्रं त्याच्या जगण्यातली अविभाज्य भाग होऊन जातात. मग ती गडकऱ्यांची सिंधू असो की पुलंची ‘फुलराणी’; कानेटकरांचा ‘लाल्या’ असो, की तात्यासाहेबांचे ‘अप्पासाहेब बेलवलकर... नटसम्राट’ आपल्याकडे नाटकाचं स्थान आपल्या सांस्कृतिक भावविश्वात फार मोठं आहे. मराठी माणूस नाटक केवळ बघत नाही, तर तो ते ‘जगतो’. नाटकातली पात्रं त्याच्या जगण्यातली अविभाज्य भाग होऊन जातात. मग ती गडकऱ्यांची सिंधू असो की पुलंची ‘फुलराणी’; कानेटकरांचा ‘लाल्या’ असो, की तात्यासाहेबांचे ‘अप्पासाहेब बेलवलकर... नटसम्राट’ या सगळ्या व्यक्तिरेखांनी मराठी मनांवर राज्य केलंय. प्रायोगिक नाटकांतून पुढं व्यावसायिक नाटकांत आलेल्या आणि नंतर चित्रपटसृष्टीत गेलेल्या कलावंतांना फार मान मिळतो. याचं कारण तो किंवा ती ‘थिएटर’ करून आलेले आहेत हेच असतं या सगळ्या व्यक्तिरेखांनी मराठी मनांवर राज्य केलंय. प्रायोगिक नाटकांतून पुढं व्यावसायिक नाटकांत आलेल्या आणि नंतर चित्रपटसृष्टीत गेलेल्या कलावंतांना फार मान मिळतो. याचं कारण तो किंवा ती ‘थिएटर’ करून आलेले आहेत हेच असतं गेल्या सहा महिन्यांत मराठी माणसाची नाटकं बघायला न मिळाल्यानं जी सांस्कृतिक उपासमार झालीय ती केवळ दुर्दैवी आहे. नाटकाची ती तिसरी घंटा लवकरच वाजो आणि मराठी प्रेक्षकांना त्यांची आवडीची नाटकं नाट्यगृहांत पुन्हा पाहायला मिळोत, एवढंच आपण म्हणू शकतो.
टीव्हीवर येणाऱ्या दैनंदिन मालिका हाही आपल्या बऱ्याच प्रेक्षकांच्या रोजच्या जगण्याचा अगदी अविभाज्य भाग झाला आहे. करोनाकाळात आलेल्या लॉकडाउननं या मालिकांवरही संक्रांत आणली. शूटिंगच बंद झाल्यामुळं काही दिवसांतच या मालिकांचं प्रक्षेपणही थांबलं. महत्त्वाच्या वाहिन्यांना आपले जुनेच कार्यक्रम पुन्हा दाखवण्याची वेळ आली. मालिकेचा एक भाग साधारणत: चार-पाच दिवस आधी चित्रित करतात. त्यामुळे अचानक लॉकडाउन जाहीर झाल्यानंतर अनेकांकडं पुढील दीर्घकाळ पुरतील एवढे मालिकेचे भाग तयार नव्हतेच. मालिकांमध्ये काम करणाऱ्या कलावंतांना प्रतिदिन कामाचे पैसे मिळतात. शूटिंग थांबल्यामुळे सगळ्यांचं हे उत्पन्नही थांबलं. लॉकडाउनचा पूर्ण काळ, म्हणजे जवळपास तीन महिन्यांहून अधिक काळ मालिकांचं चित्रीकरण बंद होतं. त्यामुळं प्रेक्षकांना हा संपूर्ण काळ जुन्या मालिका किंवा चालू मालिकांचे जुनेच भाग पाहावे लागले आणि दुसरीकडं मालिकेशी संबंधित बहुतेकांचं रोजचं उत्पन्न बुडालं. रोजच्या कामावर पोट अवलंबून असणाऱ्या अनेक कामगारांचे यामुळं अतिशय हाल झाले. अनेकांचं काम गेलं. जूनमध्ये लॉकडाउन हळूहळू शिथिल झाल्यानंतर मालिकांच्या चित्रीकरणाला परवानगी मिळाली. मात्र, अनेक नियम, अटी, शर्ती व बंधने घालून एका दृश्यात अधिक व्यक्ती दिसू नयेत याची काळजी घ्यावी लागली. चित्रीकरणाच्या ठिकाणीही मर्यादितच स्टाफला परवानगी देण्यात आली. एखाद्या सेटवर पूर्वी दोन मेकअपमन असतील, तर तिथं आता एकाच मेकअपमनला परवानगी मिळू लागली. स्वाभाविकच एकाचं काम गेलं. असं अनेक बाबतींत झालं. विशेषत: तंत्रज्ञांना मिळणारी कामं घटत गेली.
मधल्या काळात जुन्या लोकप्रिय कार्यक्रमांचा, मालिकांचा रतीब या वाहिन्यांवरून सुरू झाला. नाट्य क्षेत्रात जसे ‘नेटक’सारखे प्रयोग झाले, तसे मालिकांमध्येही काही प्रयोग झाले. ‘सोनी मराठी’वर ‘आठशे खिडक्या नऊशे दारं’सारखी संपूर्णपणे घरी चित्रित केलेली मालिका ‘लॉकडाउन स्पेशल’ म्हणून सादर झाली. इतरही काही छोटे-मोठे प्रयोग झाले; पण ते ‘प्रयोग’ या पातळीवरच मर्यादित राहिले. अर्थात, लॉकडाउनच्या काळात बिघडलेल्या मानसिक स्वास्थ्यावर या प्रयोगांची फुंकरही सुखावह ठरली, ही बाब अलाहिदा
करोनापूर्व काळात बहुतेक मालिकांचं चित्रिकरण मुंबईतच - गोरेगावच्या चित्रनगरीत - होत असे. करोनानंतरच्या काळात मात्र मुंबईतील निर्बंध पाहून काही निर्मात्यांनी मुंबईबाहेर शूटिंग युनिट हलवलं आणि बाहेर चित्रीकरण करण्यास सुरुवात केली. काही जण गुजरातमध्ये गेले, तर काहींनी कोल्हापूर, सातारा परिसरात तळ ठोकला. अशाच एका मालिकेचं सातारा परिसरात चित्रीकरण सुरू असताना तेथे काम करणाऱ्या ज्येष्ठ अभिनेत्री आशालता यांना करोनाचा संसर्ग झाला आणि त्यातच काही दिवसांत त्यांचा मृत्यू झाला. ही बातमी सर्वांसाठीच फार धक्कादायक होती. विशेषत: मालिकांचे चित्रीकरण पुन्हा पूर्वीसारखे सुरू होणार, अशा अपेक्षेत असलेल्या इंडस्ट्रीला या बातमीने मोठाच धक्का बसला. यानंतर निर्बंध काही प्रमाणात पुन्हा कडक झाले. आता पुन्हा ही स्थिती पूर्वपदावर येण्यास किती काळ लागेल, हे सांगणं कठीण होऊन बसलं आहे. सुमारे तीन महिन्यांचं उत्पन्न बुडाल्यानं मालिकांचं बजेटही घटविण्यात आलं आहे. बड्या वाहिन्या किंवा निर्माता संस्था पाठीशी असलेल्या मालिकांची फार हानी झालेली नाही; मात्र असा आधार ज्यांच्यापाशी नाही अशा मालिकांचं बजेट कोलमडलं आहे आणि तेथे काम करणाऱ्या सर्वांनाच मोठा आर्थिक फटका बसला आहे, यात वाद नाही. मालिकांचं बजेट घसरल्यानं या इंडस्ट्रीशी संबंधित सर्वच घटकांना आता आर्थिकदृष्ट्या त्याचा फटका बसणार आहे. विशेषत: दिग्दर्शक, लेखक आदी असंघटित मंडळींना याची मोठी झळ बसते आहे. त्या तुलनेत तंत्रज्ञ आदी मंडळी संघटित असल्यानं त्यांच्या हितांचं थोडं फार संरक्षण होण्यात मदत झालेली दिसते. अर्थात एकूणच आर्थिक झळ मात्र या व्यवसायातील सर्वच घटकांना बसली, ही वस्तुस्थिती उरतेच.
मालिकांमध्ये अनेक लहान-मोठे कलाकार काम करत असतात. मोठा व्याप असतो. विशेषत: मराठीपेक्षाही हिंदी मालिकांचा पसारा व बजेट मोठं असतं. यापैकी बहुतांश मालिकांचं काम मुंबईतच चालत असल्यानं स्थानिक तंत्रज्ञ व कलाकारांना तिथं काम मिळतंच. करोनामुळं या सर्व घटकांवर प्रतिकूल परिणाम झाला. अनेकांचं काम गेलं. याखेरीज मालिकांमध्ये आज केलेल्या कामाचे पैसे तीन महिन्यांनी देण्याची पद्धत आहे. यातही काही ठिकाणी चोख व्यावसायिकता दिसते, तर काही ठिकाणी ढिला कारभार पाहायला मिळतो. त्यामुळं आपले हक्काचे पैसे मिळविण्यासाठी अनेकांना उगाचच रक्त आटवावं लागतं, असा अनुभव आहे. करोनाकाळात तीन महिने पूर्णपणे थांबलेलं काम आणि तीन महिने उशिरा मिळणारे पैसे यांचा एकत्रित परिणाम मोठा आहे. त्यामुळं मालिकांचं चित्रीकरण जून व जुलैत पुन्हा पूर्वीसारखं सुरू झालं, तेव्हा या इंडस्ट्रीतील अनेकांना अगदी हायसं वाटलं. मात्र, बजेट आणि प्रायोजक कमी झाल्यानं पैशांची आवक पूर्वीसारखी राहिलेली नाही, असंही चित्र आहे. ते सुधारायला अर्थातच काही काळ जावा लागेल. त्यानंतर मात्र या मालिका परत पूर्वीसारख्या जोरदार सुरू होतील; याचं कारण या मालिकांचा प्रेक्षकवर्ग मोठा आहे. मालिकांचं अर्थकारण मोठं आहे. त्यामुळं ही इंडस्ट्री पुन्हा जोमानं सुरू होईल, अशी सर्वांनाच अपेक्षा आहे. प्रायोगिक रंगभूमी किंवा व्यावसायिक रंगभूमीवरून ज्यांना चित्रपटाच्या मोठ्या पडद्यावर जायचं आहे, अशा बहुतेक लहान-मोठ्या कलाकारांना मधली पायरी म्हणून मालिकांमध्ये काम करण्याचा फायदा होतो. याशिवाय पैसे चांगले मिळत असल्यानं उपजीविकेचा मोठा प्रश्न मिटतो. शिवाय मालिका हिंदीतील आणि चांगला टीआरपी मिळविणारी असेल तर देशभरात, कदाचित जगभरात तुमचा चेहरा प्रेक्षकांच्या ओळखीचा होतो. (अर्थात फक्त चेहराच; कारण अनेक मालिकांमध्ये कलाकाराचं नावच दिलं जात नाही. तो एक वेगळाच मुद्दा आहे. असो.) त्यामुळे मालिकांमध्ये काम करण्यासाठी कलाकारांमध्ये, तर मालिकेचे तांत्रिक काम मिळविण्यासाठी तंत्रज्ञांमध्ये मोठी चुरस असते. या इंडस्ट्रीवरही हजारो लोक अवलंबून आहेत. लॉकडाउनचा फटका मोठा असला, तरी ‘शो मस्ट गो ऑन’ या न्यायाने मालिका पुन्हा एकदा बहरू लागतील, यात शंका नसावी.
रूपेरी पडदा मूक झाला...
करोनाचा सर्वाधिक फटका नाटके व मालिकांसोबतच बसला तो चित्रपटांना लॉकडाउन सुरू झाल्यानंतर सार्वजनिक वर्दळीची जी ठिकाणे सर्वांत प्रथम बंद झाली त्यात चित्रपटगृहांचा समावेश होता. करोनाचा संसर्गजन्य आजार भीतीदायक वेगाने पसरत असताना मॉल व मल्टिप्लेक्स सुरू राहणार नव्हतेच. त्यामुळे लॉकडाउनच्या काळात चित्रपटगृहे बंद राहणार, हे सर्वांनीच मनोमन मान्य केलं होतं. वास्तविक मार्चच्या शेवटच्या आठवड्यात दहावीच्या परीक्षा संपल्या. यानंतर येणारा काळ म्हणजे उन्हाळ्याची सुट्टी. फिल्म इंडस्ट्रीसाठी वर्षातला सर्वांत मोठा सीझन लॉकडाउन सुरू झाल्यानंतर सार्वजनिक वर्दळीची जी ठिकाणे सर्वांत प्रथम बंद झाली त्यात चित्रपटगृहांचा समावेश होता. करोनाचा संसर्गजन्य आजार भीतीदायक वेगाने पसरत असताना मॉल व मल्टिप्लेक्स सुरू राहणार नव्हतेच. त्यामुळे लॉकडाउनच्या काळात चित्रपटगृहे बंद राहणार, हे सर्वांनीच मनोमन मान्य केलं होतं. वास्तविक मार्चच्या शेवटच्या आठवड्यात दहावीच्या परीक्षा संपल्या. यानंतर येणारा काळ म्हणजे उन्हाळ्याची सुट्टी. फिल्म इंडस्ट्रीसाठी वर्षातला सर्वांत मोठा सीझन नेमका हा सीझन सुरू होतानाच करोनानं घाला घातला आणि चित्रपटगृहांना टाळं लागलं. आता सहा महिन्यांहून अधिक काळ ही फिल्म इंडस्ट्री ठप्प झाली आहे. हिंदी चित्रपटसृष्टी ही जगातील काही बड्या फिल्म इंडस्ट्रींपैकी एक आहे. भारतात दर वर्षी सरासरी दीड ते दोन हजार चित्रपट तयार होतात. त्यांचे वार्षिक उत्पन्न (बॉक्स ऑफिस) साधारण साडेतीन हजार कोटी रुपये एवढं असतं. या इंडस्ट्रीचा एकूण आकार साधारणत: २० हजार कोटी रुपयांचा आहे. त्यातील बहुतांश महसूल आणि उत्पन्न मुंबई शहरातून मिळतं. भारतात साधारणपणे साडेसहा हजार सिंगल स्क्रीन थिएटर आहेत, तर तब्बल २१०० मल्टिप्लेक्स आहेत. या मल्टिप्लेक्समध्ये सरासरी तीन स्क्रीन धरले, तर जवळपास साडेसहा हजार स्क्रीन केवळ मल्टिप्लेक्समध्ये आहेत. देशभरात चित्रपटांचा जो व्यवसाय होतो, त्यातले जवळपास ४५ टक्के उत्पन्न हिंदी चित्रपटांमधून मिळते, तर तेलगू व तमिळ चित्रपट तब्बल ३५ टक्के एवढा वाटा उचलतात. बाकी सर्व भाषांतील चित्रपट मिळून उर्वरित २० टक्के व्यवसाय मिळवतात. या वर्षी मार्च महिन्याच्या मध्यात ही चित्रपटगृहं बंद पडली आणि हे सर्व आर्थिक चक्र ठप्प झालं.
मुंबईत चित्रपटसृष्टीशी निगडित अनेक लहान-मोठे व्यवसाय आहेत. या व्यवसायांची संख्या शंभरहून अधिक आहे. उदा. विग तयार करणारे आणि पुरवणारे लोक किंवा सेटसाठी कपडे शिवणारे व पुरवणारे शिंपी. चित्रपटांसाठी सेट आदी तयार करणारे सुतार किंवा प्लंबर, इलेक्ट्रिशन आणि यासारखे साधारण शंभरहून अधिक व्यवसाय हिंदी चित्रपटसृष्टीशी निगडित आहेत. मुंबईत तर हजारो जण यात काम करतात आणि रोजी-रोटी कमावतात. यातले अनेक जण वर्षानुवर्षं केवळ चित्रपटांसाठीच काम करतात. त्यांना मागणीच एवढी असते, की अन्य कोणासाठी व्यवसाय करण्याची वेळच त्यांच्यावर येत नाही. अशा हजारो लोकांचं उत्पन्न मार्चमध्ये क्षणार्धात थांबलं. एकपडदा चित्रपटगृहांची अवस्था आधीच बिकट होती. करोनानं आता जणू काही त्यांच्या अस्तित्वावरच घाला घातला. आता हे चक्र पुन्हा कधी सुरू होईल; झाले तरी सिंगल स्क्रीन थिएटरमध्ये लोक येणार का, असे अनेक मुद्दे आहेत. विशेषत: महानगरांमध्ये मल्टिप्लेक्समध्येच चित्रपट पाहायची सवय लागलेला प्रेक्षक सिंगल स्क्रीन थिएटरकडे पुन्हा येईल की नाही, अशी भीती आहे. याखेरीज मधल्या काळात अनेक प्रेक्षकांना मोबाइलमध्ये ओटीटी प्लॅटफॉर्मवर सिनेमे बघायची सवय लागली आहे. घरबसल्या हवे ते सिनेमे बघण्याची सोय सहज उपलब्ध असताना, ट्रॅफिक जॅममधून मल्टिप्लेक्सला जाणं, तेथील पार्किंगचा प्रश्न, पार्किंगला मोजावे लागणारं अवाजवी शुल्क, मल्टिप्लेक्सला असलेले जादा तिकीटदर, तेथील खाण्याच्या वस्तूंचे असलेले अवास्तव दर या सगळ्यांना कंटाळा येऊन सिनेमाप्रेमी प्रेक्षक स्वत:च्या घरी एकटा आपल्या मोबाइलवर, आपल्या वेळेनुसार, आपल्या आवडीनुसार सिनेमे पाहू शकतो. हा फार मोठा धोका चित्रपटसृष्टीसमोर तयार झाला आहे. यावर पर्याय म्हणून ओटीटीवरही नव्या रिलीज झालेल्या चित्रपटाला वेगळं शुल्क घ्यायचं, अशी संकल्पना समोर येत आहे. तसं झालं, तर लोक पुन्हा त्याही पर्यायाचा विचार करतील. भारतीय प्रेक्षकांची मानसिकता कमी खर्चात (किंवा शक्यतो फुकट) काय मिळेल ते बघण्याची आहे. त्यामुळे मोफत किंवा अगदी माफक किमतीत सेवा देऊ शकणारे बलाढ्य प्लेअर्सच या खेळात टिकतील, यात शंका नाही.
अर्थात काही बडे चित्रपट असे असतील, की ते मोठ्या पडद्यावर पाहण्याशिवाय पर्यायच असणार नाही. तेव्हा प्रेक्षक पुन्हा चित्रपटगृहांवर गर्दी करतीलच. पुढील काळात तिकीटदर मात्र वाढलेले असतील, हे सांगायला नकोच. त्यामुळे थिएटरमध्ये जाणं किंवा न जाणं ही पुन्हा प्रेक्षकांसाठी निवडीची संधी देणारी बाब असेल. सिंगल स्क्रीनमधला दंगा, पिटातलं ते वातावरण हे मात्र आता कदाचित ग्रामीण किंवा निमशहरी भागांतच बघायला मिळेल.
नाटक, मालिका आणि चित्रपट या तिन्ही गोष्टी वरकरणी जीवनावश्यक नसल्या, तरी आपण फार काळ त्यापासून दूर राहू शकत नाही. तसं झालं तर आपलं सांस्कृतिक संचित आटत जातं, हे आपल्या लक्षात येईल. आपल्याला जगण्यासाठी केवळ निरोगी श्वासच लागतो, असं नाही तर आपलं सांस्कृतिक भरणपोषण करणाऱ्या ललितकलाही लागतात. त्यांच्या आस्वादनाने आपण माणूस म्हणून जगण्याची एक वेगळी पातळी गाठू शकतो. आपल्या साध्याशा आयुष्यात विलक्षण आनंद निर्माण करण्याची ताकद या कलांमध्ये आहे. त्यामुळं त्या लवकरात लवकर पूर्ववत सुरू होवोत आणि आपल्याला पूर्वीप्रमाणेच त्याचा भरभरून आनंद लुटायला मिळो, अशीच प्रत्येक रसिकाची इच्छा आहे.
(पूर्वप्रसिद्धी : ग्राहकहित दिवाळी अंक, २०२०)
मटा लॉकडाउन वर्षपूर्ती लेख
आपल्या देशात लॉकडाउन सुरू झाला, त्याला आज (२५ मार्च) बरोबर एक वर्ष पूर्ण झालं. ‘कोव्हिड-१९’ किंवा करोना नावाच्या विषाणूनं आपल्या जगण्यात प्रवेश करून सगळा खेळच बिघडवून टाकला. या एका वर्षात आपल्या आयुष्यात ‘न भूतो...’ असे बदल घडून आले. ‘...न भविष्यति’ असं मुद्दाम म्हटलं नाही, कारण भविष्याच्या पोटात काय वाढून ठेवलं आहे, हे आपल्याला माहिती नाही. त्या अर्थानं एका अज्ञाताच्या वळणावर आपण सारे उभे आहोत. संपूर्ण मानवजातीच्या अस्तित्वाला मुळापासून हादरे देणाऱ्या ज्या काही गोष्टी हजारो वर्षांपासून घडत आल्या आहेत, त्यातली ही एक असू शकेल का, हेही आपल्याला माहिती नाही. तसं असेल तर मात्र आपण आपल्या मानवजमातीच्या इतिहासातल्या एका महत्त्वाच्या टप्प्याचे साक्षीदार आपोआपच होत आहोत. आपल्या वैयक्तिक आयुष्यातल्या उलथापालथीकडे या व्यापक परिप्रेक्ष्यातून पाहिलं, तर सगळं जगणं कवेत घेणं कदाचित सुलभ होऊ शकेल. आपल्या जगण्याचा फेरविचार करता येईल. आपल्या गरजांकडे, वाढीकडे, अपेक्षांकडे आणि आकांक्षांकडे नव्याने पाहता येईल.
गेल्या वर्षी करोना विषाणूचा संसर्ग रोखण्यासाठी लॉकडाउनचा, अर्थात टाळेबंदीचा निर्णय घेण्यात आला. त्या निर्णयाच्या योग्यायोग्यतेची चर्चा होत राहील. मात्र, त्या वेळी हे संकट सर्वांसाठीच नवीन असल्याने जे जे उपाय केले गेले, ते ‘हे करून तर पाहू’ अशा दृष्टीनेच केले गेले. व्यापक जनहितासाठी काही गैरसोयी सहन करण्याची तयारी सर्वांनीच ठेवली. मात्र, अशा प्रकारची परिस्थिती जगाने यापूर्वी कधीही अनुभवली नसल्याने, अशा निर्णयांतून येणारी अपरिहार्य होरपळ बऱ्याच मोठ्या जनसमुदायाच्या वाट्याला आली. या सगळ्यांतून ज्यांच्या जगण्यावर काहीच प्रतिकूल परिणाम झाला नाही, असे फारच थोडे. ते भाग्यवान मात्र, बहुसंख्यांना या ना त्या प्रकारे या भीषण संकटाची झळ बसली. ‘आयुष्यात सगळं काही सुरळीतच चालणार आहे,’ या आपल्या मनात नकळत तयार झालेल्या गृहीतकालाच धक्का बसला. त्याची जागा ‘आज, आत्ता, उद्या काहीही होऊ शकतं’ या भावनेने घेतली. अशी भावना सातत्याने मनात राहणं म्हणजे दीर्घकाळाच्या नैराश्याला आश्रय मात्र, बहुसंख्यांना या ना त्या प्रकारे या भीषण संकटाची झळ बसली. ‘आयुष्यात सगळं काही सुरळीतच चालणार आहे,’ या आपल्या मनात नकळत तयार झालेल्या गृहीतकालाच धक्का बसला. त्याची जागा ‘आज, आत्ता, उद्या काहीही होऊ शकतं’ या भावनेने घेतली. अशी भावना सातत्याने मनात राहणं म्हणजे दीर्घकाळाच्या नैराश्याला आश्रय गेल्या वर्षभरात जगभरात अनेकांना अशा नैराश्याचा सामना करावा लागला. रोजीरोटीचं साधन हरपल्यामुळं खूप जणांना सैरभैर व्हायला झालं. करोनामुळं आपल्या जवळच्या आप्तांचा थेट मृत्यूच बघावा लागलेल्यांच्या दु:खाची तर गणनाच नाही. सर्वांत जास्त हाल तर हातावर पोट असलेल्या लाखो श्रमिकांचे झाले.
लॉकडाउननंतर भारतातलं फाळणीनंतरचं कदाचित सर्वांत मोठं असं स्थलांतर घडून आलं. मनात इच्छा नसताना करावं लागणारं स्थलांतर वेदनादायक असतं. भारतातल्या मोठ्या महानगरांमधून असे अनेक अभागी जीव आपापल्या गावांकडं निघाले. रस्ते बंद होते, वाहने नव्हती. अशा वेळी अगदी दुचाकी गाड्यांवरून, सायकलवरून आणि ज्यांच्याकडे ही वाहनेही नव्हती ते तर चालत चालत हजारो किलोमीटर दूर असलेल्या आपल्या गावांकडे निघाले. या स्थलांतराची वृत्तवाहिन्यांवरून पाहिलेली दृश्ये काळजाला पीळ पाडणारी होती. ज्या शहरांवर आपण अवलंबून होतो, त्यांनी अचानक आपल्याला दूर लोटल्याने एक प्रकारे अनाथ झाल्याची भावना या श्रमिकांच्या चेहऱ्यावर दाटली होती. सगळेच जण संकटात होते. एरवी मदतीला धावून येणाऱ्या हातांनाही इथे मागे सरावे लागले होते. तरीही अनेक स्वयंसेवी संस्थांनी, माणसांनी आपल्यातली माणुसकी शाबूत असल्याचे दाखवून, या श्रमिकांना होता होईल ती मदत केली. मात्र, ती फारच अपुरी होती. स्थलांतरितांच्या वेदनांना अंत नव्हता.
शहरांमध्ये जे राहिले आणि ज्यांना रोजीरोटी उपलब्ध होती, त्यांचेही हाल सुरूच होते. लहान हॉटेल चालविणारे, छोट्या खाणावळी किंवा मेस चालविणारे, केशकर्तनालय चालविणारे, पर्यटन व्यावसायिक, शालेय विद्यार्थ्यांची वाहतूक करणारे अशा अनेकांचे धंदे या लॉकडाउनमुळं बंद पडले. अनेकांना रोजच्या जेवणासाठी दुसऱ्यांकडे मदतीचा हात पसरावा लागला. अनेकांनी नवे उद्योग-व्यवसाय सुरू केले. केस कापणाऱ्या कारागिरांनी रस्त्यावर बसून कलिंगड विकले. कुणी घरोघरी अन्नपदार्थ पोचविण्याचे काम सुरू केले. ज्याला जसे जमेल तसे त्याने हात-पाय हलवले आणि जीव तगविला. प्रत्येक प्राणिमात्रांत ‘सर्व्हायव्हल इन्स्टिंक्ट’ असतंच. मनुष्यप्राणी सर्वांत हुशार; त्यामुळे त्याच्यात तर ते असतंच. त्यामुळं आपण सगळेच तगून राहिलो. ज्येष्ठ उद्योगपती रतन टाटा यांनी मागच्या वर्षी ‘हे वर्ष फक्त तगून राहण्याचे आहे,’ असे रास्तपणे म्हटले होते, ते त्यामुळेच अर्थात आपल्या जगण्याच्या गुणवत्तेवर त्याचा मोठा परिणाम झाला. अनेकांच्या धारणा बदलल्या, अनेकांच्या मूल्यव्यवस्थेला तडे गेले, अनेकांना आपले प्राधान्यक्रम तपासून पाहावेसे वाटले, तर अनेक नातेसंबंधांत वितुष्ट आले किंवा दुरावा तरी आला. दुसरीकडे, संकटांमुळे माणूस जोडलाही गेला. सामान्य माणसातले असामान्यत्व कित्येकदा दिसून आले. जिथे आपले दूर गेले, तिथे ओळखपाळख नसलेलेही मदतीला धावून आले. प्लाझ्मादान करण्यापासून ते करोना झालेल्या कुटुंबीयांना अन्नधान्य पोचविण्यापर्यंत अनेक हात मदतीसाठी पुढे आले. जगण्यावरची श्रद्धा दृढ व्हावी, असे क्षण अनेकांच्या वाट्याला आले. विशेषत: डॉक्टर, नर्स, आरोग्य क्षेत्रातील कर्मचारी यांना हे क्षण अधिक लाभले. त्यांच्या अविश्रांत कष्टांमुळे कित्येक जीव जगले, वाचले
मध्यमवर्गीय घरांमध्ये अनेकांना पूर्वीचे दिवस पुन्हा जगता आले. सर्व कुटुंब संध्याकाळच्या जेवणासाठी एकत्र आले आहे, हे दृश्यही अनेक घरांत दिसून आले. ‘वर्क फ्रॉम होम’ हा नव्या जगण्याचा मंत्र झाला. शाळेतील विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यात (मूळ अभ्यासक्रमात नसलेला) ‘ऑनलाइन शिक्षण’ नावाचा नवाच धडा आला. विद्यार्थ्यांसोबतच पालकांची आणि शिक्षकांचीही कसोटी या काळाने बघितली. ती ‘परीक्षा’ अजूनही सुरू आहे आणि कदाचित आता नव्या जगण्याचा तो अविभाज्य भागच असू शकेल. माणसाला माणसाची सोबत किती महत्त्वाची आहे, हे या काळात बहुतेकांना नव्याने उमगलं. लॉकडाउनमुळे आपली अतिवेगवान जीवनशैली एकदम थांबल्याने अनेकांना आरोग्याच्या दृष्टीने फायदा झाला. कामासाठी दूर अंतरापर्यंत प्रवास करून जाण्याचे कष्ट टळले. त्यामुळे अनेकांची तब्येत सुधारली. अनेकांनी घरकामांत मदत करायला सुरुवात केली. आपल्या धावपळीच्या, ताणाच्या जगण्यात आपण काय गमावत होतो, हेही अनेकांना कळून चुकलं.
आज लॉकडाउनला एक वर्ष पूर्ण होत असताना, दुर्दैवाने आपण पुन्हा गेल्या वर्षी जिथं होतो तिथंच उभे आहोत. साथीने पुन्हा नव्याने तोंड वर काढले आहे. लसी आल्या असल्या तरी सर्वांना लस मिळेपर्यंत बराच काळ जाईल. त्यामुळे ही साथ आणि ही सगळी बंधनं किती काळ पुढं चालणार आहेत, हे कुणीच सांगू शकत नाही. आपण गेल्या वर्षी या साथीला जेवढं गांभीर्यानं घेतलं, तेवढं आता घेत नाही आहोत, हे स्पष्टच दिसतं आहे. याचे परिणाम काय होणार आहेत, हे सांगता येत नाही. अज्ञाताच्या या वळणावर, सगळं काही अनिश्चित, धूसर दिसत असताना एक गोष्ट मात्र शाश्वत आहे - माणसाचं जगण्यावरचं चिवट प्रेम आपल्याला जगायचं आहे आणि चांगल्या दर्जाचं आयुष्य जगायचं आहे, ही माणसाची मूलभूत प्रेरणाच त्याला या संकटातून तारून नेईल, हे नक्की
(पूर्वप्रसिद्धी : महाराष्ट्र टाइम्स, पुणे आवृत्ती; २५ मार्च २०२१)
गेल्या वर्षी लिहिलेला लेख वाचण्यासाठी इथे क्लिक करा...
ग्राहकहित दिवाळी अंक २०२० लेख
मटा लॉकडाउन वर्षपूर्ती लेख
गेली २४ वर्षं पत्रकारितेत आहे. नियमित सदरं सोडून अन्यत्रही खूप लिखाण होतं... ते कुठं कुठं छापूनही येतं... पण त्याचं एकत्रित संकलन असं कुठं नाही. त्यासाठी हा ब्लॉग... माझे जुने-नवे लेख आणि सिनेमांची परीक्षणं... असं इथं आहे सगळं... तुम्हाला आवडेल अशी खात्री आहे...