अन्नं वै प्राणा: (३) | Maayboli

मायबोलीचे मोबाईल अ‍ॅप (अँड्रोईड + आयओएस) सर्वांसाठी उपलब्ध आहे.
You are here: मुख्यपृष्ठ /रंगीबेरंगी /चिनूक्स यांचे रंगीबेरंगी पान /अन्नं वै प्राणा: (३)
अन्नं वै प्राणा: (३)
पाच वर्षांपूर्वीची ही गोष्ट. भांडारकर संशोधन मंदिरावर काही गुंडांनी हल्ला करून ग्रंथालयाची नासधूस केली होती. तिथल्या कर्मचार्‍यांना मदत करायला आम्ही काही विद्यार्थी गेलो होतो. ग्रंथालयाची अवस्था अतिशय वाईट होती. कपाटं फोडलेली, पुस्तकं इतस्ततः फेकलेली. अनेक जुन्या, दुर्मिळ पुस्तकांची पानं निखळून वार्‍याबरोबर उडत होती. पोलीस, छायाचित्रकार, दूरचित्रवाणीचे छायाचित्रणकार ती पुस्तकं अगदी सहज तुडवत होते. एरवी सर्वत्र पोपटपंची करणार्‍या डगलेवाल्यांना, दाढीवाल्या समाजसेवकांना या ग्रंथालयात येऊन पुस्तकं आवरण्याचं काम करणं परवडण्यासारखं नव्हतंच. मुळात त्या घटनेचा निषेध करण्याची हिंमतही फार थोड्यांनी दाखवली होती. आम्ही काही विद्यार्थी व पुस्तकांच्या ओढीने आलेल्या काही गुजराती गृहिणी त्या पुस्तकांची कलेवरं उचलण्याच्या कामी लागलो. त्या पुस्तकांच्या ढिगात मला काही सुटी निखळलेली पानं सापडली. तिथेच बसून मी त्यांतील काही पानं वाचली. विड्याच्या पानासंबंधी ते सारे श्लोक होते. पुस्तकाचं नाव कळायला मात्र मार्ग नव्हता. बेवारस पानांच्या गठ्ठ्यात ती पानं ठेवून मी कामाला लागलो. त्याच दिवशी संध्याकाळी मानसोल्लास या ग्रंथाची काही सुटी पानं मला सापडली आणि एकदम काहीतरी लख्ख आठवून गेलं.
दुर्गाबाई एकदा दाक्षिणात्य खाद्यसंस्कृतीबद्दल सांगत होत्या. इडली, दोसा, वडे या पदार्थांचा उगम, त्यांचे बौद्ध साहित्यातील उल्लेख यांविषयी बराच वेळ त्या बोलत होत्या. त्यावेळी त्यांनी मानसोल्लासाचा उल्लेख केला होता. राज्यकारभार आणि समाजजीवनाच्या अनेक अंगांना स्पर्श करणार्‍या या अफलातून ज्ञानकोशाबद्दल बोलताना दुर्गाबाई अगदी रंगून गेल्या होत्या. त्याच ओघात त्यांनी ताम्बूलमञ्जरी या ग्रंथाचाही उल्लेख केला. विड्याच्या पानांविषयी भारतीय ग्रंथांत असलेले सर्व श्लोक या ग्रंथात एकत्रित करण्यात आले आहेत, असं काहीसं दुर्गाबाई म्हणाल्या होत्या. मग ही निखळलेली पानं ताम्बूलमञ्जरीचीच तर नसावीत
पराकोटीची चीड, उद्विग्नता यांमुळे त्यावेळी ताम्बूलमञ्जरीचा शोध तसाच राहिला. गेल्या वर्षी चेन्नईला काही कामासाठी गेलो असता एका ग्रंथालयात ताम्बूलमञ्जरीची जुनी प्रत सापडली, आणि भांडारकर संस्थेत सापडलेली पानं याच पुस्तकाची होती, याची खात्री पटली. त्या वास्तव्यात मग ताम्बूलमञ्जरी वाचून काढला, आणि खाद्यसंस्कृतीच्या एका वेगळ्याच पैलूशी ओळख झाली.
चालुक्य वंशाने सुमारे ६०० वर्षं दक्षिण व मध्य भारतावर राज्य केलं. इसवी सनाचं सहावं ते बारावं शतक हा त्यांचा कार्यकाळ. बदामी, कल्याणी आणि वेंगी अशा तीन गाद्या या वंशाने स्थापन केल्या होत्या. त्यांपैकी बदामीचे चालुक्य हे आद्य. दुसर्‍या पुलकेशीच्या मृत्यूनंतर वेंगीच्या चालुक्यांनी आपलं स्वतंत्र राज्य स्थापन केलं आणि दहाव्या शतकात कल्याणीचे चालुक्य उदयास आले.
दहाव्या शतकात दख्खनेचा बराच भाग राष्ट्रकुटांनी व्यापला होता. चालुक्य राजांनी त्यांचा पराभव करून आपला भूभाग परत मिळवला, आणि कल्याणी (हल्लीचे बसवकल्याण) येथे राजधानी स्थापन केली. सहावा विक्रमादित्य हा या वंशातील सर्वांत पराक्रमी राजा. आपल्या पन्नास वर्षांच्या राजवटीत त्याने अनेक क्रांतिकारी निर्णय घेतले. शक संवत्सर रद्द करून विक्रम संवत्सराची सुरुवात केली. चोल साम्राज्याचा पराभव करून संपूर्ण दख्खन आपल्या आधिपत्याखाली आणले. कन्नड व संस्कृत साहित्याला चालना दिली. अनेक सुंदर मंदिरं बांधली.
(सोमेश्वराचं राज्यारोहण झालं त्यावेळी चालुक्यांच्या आधिपत्याखाली असलेला भाग. लाल बिंदू राजधानीचं ठिकाण दर्शवतो. स्रोत : विकि)
राजा सोमेश्वर (तिसरा) हा सहाव्या विक्रमादित्याचा पुत्र. भूलोकमल्ल आणि सत्याश्रयकुलतिलक या उपाधी त्याला मिळाल्या होत्या. एक शूर लढवय्या आणि प्रजेचं हित जपणारा निष्णात राज्यकर्ता अशी त्याची ख्याती होती. संस्कृत भाषेवर त्याचं अफाट प्रभुत्व होतं. कल्याणी येथे ११२६ साली त्याचा राज्याभिषेक झाला आणि ११३१ साली त्याने अभीलषितार्थचिन्तामणि अर्थात मानसोल्लास हा ग्रंथ रचला. अनेकांच्या मते हा जगातला पहिला ज्ञानकोश. अनेक विषयांचा थोडक्यात, पण सखोल आढावा या ग्रंथात घेतला आहे. लेखकानं या ग्रंथाचं वर्णन जगदाचार्यपुस्तकः, म्हणजे जगाला शिकवणारा ग्रंथ, असं यथार्थ केलं आहे. राजघराण्यातील व्यक्तींनी उत्तम राज्यकर्ता होण्यासाठी व सामान्य जनतेने आरोग्यपूर्ण, शांततामय जीवन जगण्यासाठी या ग्रंथाचा अभ्यास करावा, असं सोमेश्वरानं सांगितलं आहे.
ज्ञान, आरोग्य, धन आणि मोक्ष मिळवण्याच्या लालसेतून आपल्या पूर्वजांनी अनेक विषयांचा अभ्यास केला. सृष्टीचे नियम समजावून घेण्याचा प्रयत्न केला. विज्ञानाची कास धरली. यातूनच दर्शन, व्याकरण, कोश, ज्योतिष, गणित, विज्ञान, धर्म, राजनीति, हस्तिविद्या, अश्वविद्या, आयुर्वेद, धनुर्वेद, गांधर्ववेद, योग, वाणिज्य, चित्रकला, शिल्पकला, वास्तुकला, नृत्य, नाट्य, काव्य व इतर अनेक विद्या आणि कलांचा वेध घेणारे ग्रंथ निर्माण झाले. बरेच कष्ट, अभ्यास, विचार या ग्रंथनिर्मितीच्या मागे होते. या सार्‍या ग्रंथांतील ज्ञान एकत्रित करण्याच्या हेतूने मानसोल्लासाची रचना झाली. शिवाय, त्यात सोमेश्वराचे स्वतःचे अनुभव व राजवाड्यातील जीवन बेमालूमपणे मिसळले गेले. खरं म्हणजे, सोमेश्वराच्या वैयक्तिक आयुष्याबद्दल फारशी माहिती उपलब्ध नाही. त्याने रचलेला हा ग्रंथच त्याच्या अफाट बुद्धिमत्तेची, शिक्षणावरील प्रेमाची ग्वाही देतो.
अनुष्टुभ छंदात रचलेल्या या ग्रंथात काही गद्य रचनाही आहेत. भाषा अतिशय सोपी आणि ओघवती आहे. ग्रंथात प्रत्येकी वीस अध्याय असलेली पाच प्रकरणं आहेत. पहिल्या प्रकरणात समाजात वावरताना पाळावयाचे नियम, नीतिशास्त्र, समाजसेवा, धार्मिक विधी, मूर्ती तयार करण्याचे नियम, रोग व त्यांवरील उपचार यांचा आढावा घेतला आहे. कायदा, शेजारच्या देशांशी करावयाचे व्यवहार, युद्धकला, किल्ल्यांची रचना, मित्रराष्ट्र व शत्रुराष्ट्रांशी संबंधित कायदे व नियम हे राजकारणाशी संबंधित विषय दुसर्‍या प्रकरणात हाताळले आहेत. तिसर्‍या प्रकरणात स्थापत्यकला, चित्रकला, सुलेखनकला, नृत्यकला इ. कलांचा अभ्यास केला आहे. चौथे व पाचवे प्रकरण दैनंदिन आयुष्य आनंदात घालवण्यासाठी लागणार्‍या मनोरंजनाच्या साधनांशी संबंधित आहे. गणित, दशमान पद्धती, ज्योतिष, खगोलशास्त्र, भूगोल, इतिहास, तीर्थक्षेत्रांची माहिती, अश्वविद्या, हस्तिविद्या, जादू, धातूशास्त्र, रसायनशास्त्र, किमया (alchemy), दागिने व रत्न, लग्न, शृंगार, पाककला, मदिरा, संगीत, सुगंधी द्रव्ये, शेती, मनोरंजनाची साधने, वाहतुकीची साधने असे असंख्य विषय या प्रकरणांत हाताळले गेले आहेत. प्रत्येक अध्यायात राजासाठी व राजघराण्यातील व्यक्तींसाठी काही नियम व दंडक सांगितले आहेत. उदाहरणार्थ, राजाने व राणीने कोणते अलंकार परिधान करावेत (भूषोपभोग), राजाची वस्त्रे कशी असावीत (वस्त्रोपभोग), राजाने स्नान कसे करावे (स्नानोपभोग), राजाचं चित्र कसं काढावं, राजवाड्याची रचना कशी असावी, रथ कसे असावेत (यानोपभोग), छत्रचामरे कशी असावीत (चामरभोग), राजवाड्यातील धार्मिक विधी कसे असावेत, राजपुत्रास शिक्षण कसे द्यावे, प्रणयाराधन कसे करावे (योषिदुपभोग) इ. गोष्टींचं मार्गदर्शन सोमेश्वराने केलं आहे.
अन्नोपभोग या अध्यायात सोमेश्वराने अन्न कसं शिजवावं, भांडी कोणती वापरावीत, उत्तम धान्य कसं निवडावं याबद्दल सविस्तर लिहिलं आहे. शिवाय अनेक पाककृतीही दिल्या आहेत. यात वर्णन केलेले बहुतेक पदार्थ हे राजवाड्यात रांधले जात. त्यामुळे मानसोल्लासातील हा अध्याय खाद्यसंस्कृतीच्या अभ्यासकांसाठी एक अत्यंत महत्त्वाचा दस्तऐवज आहे. आठ शतकांपूर्वीची दक्षिण भारतातील खाद्यसंस्कृतीची झलकच या अध्यायात पाहायला मिळते.
सोमेश्वराच्या राजवाड्यात म्हशीच्या दुधात शिजवलेला भात अनेकदा केला जाई [१]. गव्हाचा वापरही भरपूर होई. दुधात भिजवलेल्या कणकेच्या पुर्‍या तळून साखरेत घोळत. त्यांना सुहाली असं म्हणत [२]. या पुर्‍या जरा कडक झाल्यास त्यांना पाहलिका असं नाव होतं [३]. पोळीका या कणकेपासून केलेल्या पदार्थाचे सविस्तर वर्णन मानसोल्लासात आहे. यालाच मांडक (मांडे) असंही म्हणत [४]. गहू धुऊन उन्हात वाळवत. हा गहू दळल्यावर कणीक अगदी बारीक चाळणीतून चाळत. तूप, मीठ घालून कणीक भिजवून, छोटे गोळे करून निखार्‍यांवर ठेवलेल्या खापरावर भाजत. बरेचदा हे गोळे लाकडी लाटण्याने पोळीसारखे लाटून मग निखार्‍यांवर भाजत.
कडधान्यांचा वापर करून अनेक शाकाहारी व मांसाहारी पदार्थ केले जात. राजमा, मसूर, मूग आणि अख्खे उडीद धुऊन, कांडून मंदाग्नीवर शिजवत. त्यात हळद, हिंग, मीठ घालत. विदलपाक नावाचा हा पदार्थ शोरब्याचाच एक प्रकार होता [५]. विदल म्हणजे शिजवणे, आणि दालन म्हणजे दळणे, या शब्दांवरून विदलपाक हा शब्द तयार झाला होता. हिरवे मूग, हिंग, आल्याचे तुकडे, चारोळी आणि तेलात तळलेली कमळाची देठं घालूनही सूप केले जाई. त्यास प्रियाल असं म्हणत. बरेचदा त्यात तळलेली वांगी किंवा शेळी अथवा कोल्ह्याचे शिजवलेले मांस घालत. चवीसाठी वरून मिरपूड किंवा सुंठ घेत [६]. डाळी व कडधान्ये वापरून वडे करत. तुपात तळून दुधात घातलेल्या उडदाच्या वड्यांना क्षीरवट असं नाव होतं. उडदाचं पीठ आंबवून, वाफवून इडरिका, म्हणजे इडल्या, तयार करत [७]. या इडल्या क्वचित तळत. वर हिंग, जिर्‍याची फोडणी देत. पाच-सात छिद्रं असलेल्या उडदाच्या वड्यांना घारिका म्हणत. वटक म्हणजे छिद्र नसलेले वडे. मीठ, आलं, कोथिंबीर, जीरे, मिरपूड वगैरे घालून घुसळलेल्या दह्यात हे वडे मुरवून खात [८]. अख्खे उडीद भिजवून, साल वेगळं करून पाट्यावर वाटत. यात मिरपूड, जिरे मिसळून दोन दिवस आंबायला ठेवत. या पिठाचे छोटे गोळे करून उन्हात वाळवत. या वटिका, म्हणजे वड्या, हव्या तेव्हा शिजवून भाज्यांत वापरत [९] .
वट्टाणक, म्हणजे वाटाणे पाण्यात भिजवून पाट्यावर वाटत. वरून तुपाची फोडणी देत. त्यात मुगाचे पीठ, मीठ घालून या मिश्रणाचे लहान गोळे तळत. या वड्यांना कटकर्ण म्हणत [१०]. वेगवेगळ्या कडधान्यांची पिठं किंवा वेगवेगळी पिठं एकत्र करून, त्यात मीठ, मिरपूड, हिंग, साखर घालून पूरिका, म्हणजे पुर्‍या तळत [११]. मुगाचं पीठ, मसाले एकत्र करून कणकेत घोळून शिजवत. या पदार्थाला वेष्टिका असं नाव होतं [१२]. उडदाचं व मुगाचं पीठ एकत्र करून त्याची धिरडी करत. हे दोसक, म्हणजे दोसे, दह्याबरोबर खात [१३].
कणीक व तांदुळाच्या पिठीपासून काही गोड पदार्थही करत. भाजलेल्या कणकेत दूध, तूप, वेलदोड्याची पूड व पिठीसाखर घालून केलेल्या पदार्थाला काशार असं म्हणत [१४]. काशाराचं सारण भरून तळलेल्या पुर्‍यांना उदुंबर म्हणत [१५]. उकडीच्या मोदकांना (ते पावसाळ्यात पडणार्‍या गारांप्रमाणे शुभ्र दिसतात म्हणून ) वर्षोपलगोलक असं नाव होतं [१६]. चिरोट्यांना पत्रिका असं नाव होतं [१७]. पातळ कागदांचे थर एकमेकांवर रचल्याप्रमाणे हे चिरोटे दिसतात, म्हणून हे नाव. नाव वेगळं असलं, तरी करण्याची पद्धत मात्र तीच होती.
सोमेश्वराच्या राजवाड्यात दूधदुभत्याचा मुबलक वापर होई. दूध प्यायच्या अगोदर ते तापवत. यासाठी खास भांडी ठरली होती. भरपूर उकळून अर्धं भांडं दूध उरल्यावर ते प्यायला (पानपाक), व एक-षष्ठांश दूध उरल्यावर (घुटीपाक) मिठाई करण्यासाठी वापरत. एक-अष्टमांश भाग उरल्यावर त्यास शर्करापाक (खवा) म्हणत [१८]. या दुधांत फळं किंवा फुलांच्या पाकळ्या घालून खात. रेडकू मोठं झाल्यावरच म्हशीचं दूध पिण्यासाठी वापरले जाई. याच दुधाचं दही करत. अजिबात पाणी न घातलेल्या दह्याला मथित असं म्हणत. समप्रमाणात पाणी घातलेल्या दह्याला उदस्वित, तर भरपूर पाणी घातलेल्या दह्याला तक्र म्हणत [१९]. दही घुसळून त्यात साखर व कापूर घालून खात [२०]. दह्यात फळांचे तुकडे घालून शिकरण करत. शिवाय दह्याचे श्रीखंडही आवडीने खाल्ले जाई. सैंधव मीठ, सुंठ व जिरेपूड घालून साय खात [२१]. लोण्यापासून उत्तम तूप व्हावं यासाठी लोणी कढवताना त्यात विड्याचं पान घालत [२२]. उकळलेल्या दुधात ताकाचं पाणी घालून पनीर तयार करत. त्यात तांदळाचं पीठ घालून साखरेच्या गरम पाकात सोडत. वेगवेगळ्या आकाराच्या या मिठायांना क्षीरप्रकार असं नाव होतं [२३]. हल्लीच्या चमचम व रसगुल्ल्याचीच ही प्राथमिक आवृत्ती होती.
सामिष पदार्थ तयार करण्याच्या विधी आणि त्यासाठी उत्तम प्रतीचं मांस कसं तयार करावं, याचं सविस्तर वर्णन मानसोल्लासात आहे. उदाहरणार्थ, डुकराची त्वचा व केस कसे काढावेत याच्या दोन पद्धती सांगितल्या आहेत. डुकराच्या शरीरावर पांढरं फडकं टाकून त्यावर थोडा वेळ सतत गरम पाणी ओतावं. असं केल्याने डुकराचे केस व त्वचा लगेच हाताने वेगळे करता येतात. किंवा, डुकराला मातीने लिंपून गवताच्या शेकोटीत ठेवावं. त्वचा लगेच विलग होते.
अख्ख्या डुकराला मंदाग्नीवर भाजून मांसाचे छोटे तुकडे करत. हे तुकडे परत एकदा कोळशावर भाजून त्यांवर सैंधव मीठ, मिरपूड घालत. या पदार्थाला सुंठक असं म्हणत [२४]. निखार्‍यावर भाजलेल्या सुंठकांचा केशर, मिरपूड, वेलदोडा हे मसाले घालून रस्साही करत [२५]. सुंठकाच्या अन्य एका प्रकारात भाजलेल्या मांसाचे पातळ काप करून मसाला घातलेल्या दह्याबरोबर खात. मसाल्याची धुरी देत. या पदार्थाला चक्कलिका असं नाव होतं [२६]. मांसाचे हे पातळ काप 'पंचांगाच्या पानांप्रमाणे पातळ असावेत', असा दंडक होता. डुकराच्या काळजात मसाले भरून कोळशावर भाजून मसाल्यात घोळवून केलेले सुंठकही राजदरबारात प्रिय होते. या पदार्थाला मांडलिय असं नाव होतं [२७]. हिरवे मूग भिजवून मसाल्यांबरोबर वाटत. त्यात मांसाचे तुकडे घालून तळत. हे वडे कुस्करून त्यात फळं, कांदा, लसूण घालत व मसाल्याची धुरी देत [२८].
बरेचदा मांसाच्या तुकड्यांना फळांचा आकार देत. शेळीच्या मांसाचे मोठ्या बोराच्या आकाराचे तुकडे, मसाले आणि मुगाचं पीठ एकत्र करून वांग, मुळा, कांदा, मोड आलेले मूग यांबरोबर तळत. कवचन्दी असं या पदार्थाचं नाव [२९]. मसाले घालून आवळ्याच्या आकाराचे मांसखंड शिजवत. नंतर त्यात आम्लधर्मी फळं, सुंठकं, मसाले व मीठ घालून परत शिजवत. वरून हिंग व लसणाची फोडणी देत. या पदार्थाला पुर्यला असं म्हणत [३०]. मांसाच्या तुकड्यांना छिद्र करून त्यात वाटलेले मसाले भरत. हे तुकडे नंतर निखार्‍यांवर भाजत. उरलेला मसाला वरून घालत. भडित्रक नामक हा पदार्थ उन्हात वाळवून तुपात तळलाही जात असे [३१]. शेळीच्या मांसाच्या सुपारीच्या आकाराच्या तळलेल्या तुकड्यांवर थोडं रक्त शिंपडलं जाई. कृष्णपाक असं या पदार्थाला म्हणत [३२]. हे तळलेले तुकडे मसाल्यांमध्ये मुरवून फेसलेल्या मोहरीसकट दह्यात घालत [३३]. खिमा आणि मांसाचे अतिशय बारीक तुकडे व मसाले एकत्र करून वडे तळत. या वड्यांना भूषिका म्हणत. क्वचित या वड्यांना तांदुळाच्या दाण्यांसकट निखार्‍यांवर भाजले जाई. तळून भाजलेल्या या वड्यांना कोशली म्हणत [३४]. वांग्यात मसाले घातलेला खिमा घालून तळत [३५]. मसाला घातलेला खिमा तळूनही वडे करत. शेळीचं काळीज केशर, वेलदोडा, लवंग या मसाल्यांसकट शिजवत व दह्यात मुरवत ठेवत. पंचवर्णी असं या पदार्थाचं नाव होतं [३६]. आतडी, जठर इ. अवयवांचेही सुंठक करत [३७]. याशिवाय ताजे मासे, खारवलेले मासे, खेकडे, कासव इ. प्राणीही खाल्ले जात. कासव व खेकड्याचे सूप करत [३८]. नदीकाठच्या शेतातील मोठे, काळे उंदीर खाण्यासाठी वापरत. हे उंदीर पकडून, गरम तेलात तळत. त्यामुळे त्यांची त्वचा, केस विलग होई. उंदराच्या मांसाचे मग वेगवेगळे पदार्थ केले जात.
हे सर्व मांसाहारी पदार्थ मंदाग्नीवर शिकवले जात. मांस लवकर शिजावं, व शिजवल्यावर चिवट होऊ नये, म्हणून शिजवताना त्यात आंबट फळं घालत. मानसोल्लासात उल्लेखलेल्या पदार्थांचं अजून एक वैशिष्ट्य म्हणजे हिंगाचा केलेला वापर. शिवाय, हिंग कायम पाण्यात विरघळवून वापरले जात असे.
खार्‍या व गोड्या पाण्यातील एकूण पस्तीस प्रकारच्या माशांचा मानसोल्लासात उल्लेख आहे. कर्नाटक, आंध्र प्रदेश व महाराष्ट्रात सापडणारे हे मासे आहेत. या माशांचं वर्गीकरण, त्यांचं खाद्य, मासेमारीची कला, आणि हे मासे वापरून करायचे पदार्थ यांविषयी मानसोल्लासात विस्ताराने लिहिलं आहे. मासे व मासेमारीबद्दल माहिती देणारे ५२ श्लोक आहेत, तर मासे वापरून केलेल्या पाककृती १३ श्लोकांत सांगितल्या आहेत. सोमेश्वरानं माशांची दोन गटांत विभागणी केली आहे. खवले असलेले मासे (शल्कज), व खवले नसलेले मासे (चर्मज). यांची परत आकारमानानुसार लहान व मोठे अशी प्रतवारी करता येते. खार्‍या पाण्यातले व गोड्या पाण्यातले अशीही विभागणी होऊ शकते. उदाहरणार्थ, सोर (Galeocerdo tigrinus N. H., मोरी), संकुचक (Dasyatis sephen Forsk), शृंगसोर (Sphyrna blochii C.), बल (Carcharhinus macloti), चंविलोच (Pristis microdon Latham), कण्टकार (Plotosus canius Ham.) हे खवले नसलेले समुद्रातील मासे; कोवासक (Mystus seenghala Sykes), खिरीड (Rita gogra), पाठीन (Wallago attu Schn.), सिंहतुण्डक (Bagarius aagarius Ham.) हे खवले नसलेले नदीतील मोठे मासे; रोहित (Labeo rohita ham.), स्वर्णमीन (Barbus sarana Ham.), खण्डालिप (Mastacembelus armatus Lacel) हे खवले असलेले नदीतले मध्यम आकाराचे मासे; महाशील (Tor tor Ham.), वटगी (Channa leucopunctatus), कह्लव (Catla catla), नडक (Barbus curmuca Ham.), वडिश (Acrossocheilus hexagonolepsis McClell) हे खवले असलेले नदीत राहणारे मोठे मासे, इत्यादी. हे मासे कुठे वास्तव्य करतात, त्यांना पकडण्यासाठी योग्य ठिकाण व वेळ कोणती, हेसुद्धा सोमेश्वराने सांगितले आहे. कौरत्थ (घोळ) मासे नदीतून अथवा समुद्रातून ४-७ योजने पोहत येऊन शांत तळ्यात वास्तव्य करतात. त्यांना समुद्रात न पकडता तळ्यात पकडावे. खवले असलेले खोवाकीय मासे नदीत, भरपूर दगड असलेल्या उथळ जागी राहतात, तर कोरक मासे नदीत खोल पाण्यात राहतात.
राजास आवडणारे मासे सहज उपलब्ध व्हावेत म्हणून मत्स्यपालन करत. त्यासाठी खास तळी, नदीचा काही भाग राखून ठेवला जाई. या माशांना तिळाचं कूट, कणीक, कडधान्यांची पिठं, बेलफळं, करडईची पानं, मांस इ. खायला देत. कोणत्या माशाला काय खायला द्यायचे, याची सविस्तर नोंद सोमेश्वराने केली आहे. मासेमारीसाठी सुपारीच्या पानांपासून गळ बनवावा. कापसाच्या दोर्‍याचा गळ मुळीच वापरू नये. तीन दोर्‍यांचा पीळ असलेला गळ वापरावा. गळाची लांबी जास्तीत जास्त शंभर हात व कमीत कमी आठ हात असावी. घोड्याच्या शेपटीच्या केसापेक्षा गळाची जाडी कमी नसावी. आंब्याच्या देठापेक्षा ती जास्त नसावी.
माशांचे पदार्थ करण्यासाठी कायम ताजे मासे वापरावेत. माशांना उग्र दर्प येत असल्यास ते वापरू नयेत. माशांना खवले असल्यास ते काळजीपूर्वक काढावेत. माशाचा आकार मोठा असल्यास त्याचे लहान तुकडे करावेत. माशाचं डोकं व पोटातील अवयव खाऊ नयेत. मासे शिजवण्यापूर्वी त्यांना तेल व मीठ लावावे. असं केल्याने त्यांना येणारा वास नाहीसा होतो. त्यानंतर हे मासे हळदीच्या पाण्याने स्वच्छ धुवावेत. अगोदर करून ठेवलेल्या मसाले घातलेल्या पाण्यात हे शिजवावेत. मासे फार काळ शिजवू नयेत. माशांचे लहान तुकडे चिंचेच्या पाण्यातही शिजवता येतात. या शिजवलेल्या तुकड्यांवर कणीक भुरभुरवून तुपात तळावे. खाताना वरून मीठ, वेलदोड्याची पूड व मिरपूड घ्यावी. मासे निखार्‍यांवर भाजूनही खाता येतात. किंवा माशांचे लहान तुकडे करावेत. प्रत्येक तुकड्याची लांबी चार अंगुळं एवढी असावी. या तुकड्यांना मीठ लावून मडक्यात ठेवावे. हे खारखण्ड अनेक दिवस टिकतात, व ताजे मासे न मिळाल्यास निखार्‍यांवर भाजून खाता येतात.
सोमेश्वराच्या मते, राजाने आपल्या पुत्र, पौत्र, नातेवाईक, सरदार, अंगरक्षक आणि खास मर्जीतील सेवक यांच्यासमवेत जेवावे. राजासाठी जेवायला व वाढायला सोन्याची भांडी वापरावीत. जेवताना कायम पूर्वेकडे तोंड असावे. पाटावर मऊ आसन असावे. बेंबीपासून गुडघ्यापर्यंतचा भाग स्वच्छ, पांढर्‍या कपड्याने झाकून घ्यावा [३९]. जेवणाची सुरुवात भात, मुगाची आमटी (मुद्गसूप) आणि तुपाने करावी. त्यानंतर गोड पदार्थ, फळं, गोड पेयं, दही व सरतेशेवटी ताकभात. यानंतर इच्छा असल्यास साखर घालून गार दूध प्यावे [४०]. राजाने आपल्या जेवणात ऋतुमानानुसार बदल करावा. वसंतात तुरट चवीचे पदार्थ, उन्हाळ्यात गोड व गार पदार्थ, पावसाळ्यात खारट अथवा खारावलेले पदार्थ, हेमंतात गरम व तळलेले पदार्थ आणि थंडीत गरम पदार्थांचं सेवन करावं [४१]. शक्यतो मातीच्या भांड्यांत स्वयंपाक करावा. कारण मातीच्या भांड्यांत केलेल्या पदार्थांची चव अधिक चांगली असते. राजवाड्यातील आचारी असंभेद्य (लाच देऊनही फितूर न होणारे) व कृतान्नस्य परीक्षक (विषबाधा होऊ नये म्हणून अन्नाची परीक्षा घेऊ शकणारे) असावेत.
सोमेश्वराने पाण्याच्या वापरासंबंधी काही नियम पानीयभोग या अध्यायात घालून दिले होते. पावसाच्या पाण्याला दिव्य असं म्हटलं जाई. शरद ऋतूत हे दिव्य पाणी प्यावे. हेमंत ऋतूत नदीचे पाणी, शिशिरात तलावातील पाणी, भरपूर कमळं असलेल्या तळ्यातील पाणी वसंतात, झर्‍याचे पाणी ग्रीष्मात आणि पावसाळ्यात विहिरीचे पाणी प्यावे. दिवसा सूर्यप्रकाशात व रात्री चंद्रप्रकाशात ठेवलेल्या पाण्याला हंसोदक म्हणत. हे पाणी पिण्यास मात्र ऋतुमानाचं बंधन नसे [४२]. नारळाच्या पाण्याला वर्क्ष्य म्हणत [४३]. हे पाणी पिण्यासही ऋतुमानाचं बंधन नव्हतं. साठवलेल्या पाण्यास कोणताही वाईट गंध नसावा. सकाळी भरलेलं पाणी रात्री व रात्री भरलेलं पाणी सकाळी पिऊ नये. पाणी कायम उकळूनच प्यावे. पाणी सुगंधी करण्यास लवंग व कापराचा वापर करावा [४४]. जाई, मोगरा ही फुलंही त्यासाठी वापरू शकता [४५]. कोरफडीची पानं जाळून निघणारा धूर पाणी शुद्ध करण्यास वापरावा. त्रिफळा चूर्णाने शुद्ध केलेलं पाणी सर्वांत चांगले. हे पाणी माठांत भरून सोन्याच्या फुलपात्राने प्यावे. जेवताना सतत पाण्याचे घोट घ्यावेत. यामुळे प्रत्येक पदार्थाची चव नीट कळते व पचनास मदत होते. तहान लागली असता लगेच पाणी प्यावे. अगदी मध्यरात्रीसुद्धा पाणी पिण्याचा आळस करू नये [४६].
दुधापासून तयार केलेलं एक खास पेय सोमेश्वरास अतिशय आवडे. जेवणानंतर हे पेय तो आपल्या अधिकार्‍यांसमवेत घेत असे. उकळलेल्या दुधात आम्लधर्मी फळाचा रस घालत. दूध फाटल्यावर त्यातील पनीर बाजूला काढून पाण्यात साखर व वेलदोड्याची पूड घालत. हे पाणी स्वच्छ, सुती फडक्यातून अनेकदा गाळलं जाई. नंतर त्यात भाजलेल्या चिंचेची पूड व फळांचा रस घालत [४७].
त्यानंतरचं प्रकरण पादाभ्यंगोपभोग. जेवणानंतर राजाने वामकुक्षी घ्यावी. कुशल सेवकाकडून पाय चेपून घ्यावेत. पायाला सुगंधी द्रव्ये लावावीत. वसंतात शुद्ध तूप, दही किंवा गार दूध, ग्रीष्मात लोणी, पावसाळ्यात चरबी, किंवा ताक, शरदात चंदनाच्या पाण्याने शंभर वेळा शुद्ध केलेले तूप, आणि हेमंतात व शिशिरात शुद्ध तिळाचे तेल पायांना लावावे.
सोमेश्वराने मानसोल्लास लिहिले तेव्हा सर्वत्र बदलाचे वारे वाहू लागले होते. अनेक मोठी साम्राज्ये कोसळू लागली होती. परकीय आक्रमणे वाढीस लागली होती. बौद्ध व जैन धर्म लोकप्रिय होत होते. डोळे मिटून रुढी स्वीकारण्यास लोकांनी नकार दिला होता. आपली मतं निर्भयपणे मांडण्यासाठी नवनवीन साहित्य निर्माण होत होतं. मात्र, या सार्‍या कल्लोळातही उत्तम राजा व सुदृढ प्रजा निर्माण व्हावी म्हणून कोणतीही तडजोड न करता सोमेश्वराने लिहिलेले नीतिनियम, त्याच्या उत्तम मूल्यांवरील विश्वासाचं, व्यापक दृष्टिकोनाचं दर्शन घडवतात. जीवनावरील त्याचं विलक्षण प्रेम प्रत्येक अध्यायात दिसून येतं. मनुष्यस्वभावाचा जबरदस्त अभ्यास, अद्भुत निरीक्षणशक्ती, सुंदर भाषा यांच्या मदतीने सोमेश्वर 'मस्त जगावं कसं' हेच जणू आपल्याला शिकवतो. चहुबाजूंनी साम्राज्यास धोका असूनही प्रजा आनंदी राहायला हवी, हे त्याला पक्कं ठाऊक होतं. प्रजा सुखी, सुदृढ असेल, तरच राजा आनंदी राहू शकतो, हे त्याला ठाऊक होतं. मानसोल्लास हा ग्रंथ रचून सोमेश्वराने राजा व प्रजा यांच्यासाठी एक नीतिपाठच जणू घालून दिला.
अशाच संक्रमणकाळात, अठराव्या शतकाच्या सुरुवातीस, शिवतत्त्वरत्नाकर हा ग्रंथ रचला गेला. केलादी साम्राज्याचा राज्यकर्ता असलेल्या बसवराजाने १७०९ साली हा ग्रंथ रचला. एकूण अठरा राजे-राण्या केलादी साम्राज्याला लाभल्या. त्यांपैकीच एक पहिला बसवप्पा नायक. बसवराज अथवा केलादी बसवभूपाळ या नावांनेही हा ओळखला जाई. इ.स. १६९६ ते १७१४ हा याचा कार्यकाळ. एक उत्तम राज्यकर्ता म्हणून बसवराजाची सर्वत्र ख्याती होती. न्यायप्रिय, सत्यवचनी ही विशेषणं त्याचे प्रजाजन त्याच्यासाठी वापरत. आपल्या शासनकाळात त्याने सर्व कलांना उत्तेजन दिलं. लेखक, कवी, गायकांना दरबारी आसरा दिला. धर्माच्या आधारे कोणत्याही स्वरुपाचा भेदभाव त्याने कधी केला नाही. तो स्वतः वीरशैव असला तरी त्याच्या राज्यात सर्व पंथांना स्वातंत्र्य होतं. संस्कृत, कन्नड या भाषांवर त्याचं विलक्षण प्रभुत्व होतं. शिवतत्त्वरत्नाकर, सुभाषितसुरद्रुम आणि सुक्तिसुधाकर हे तीन ग्रंथ त्याने रचले. त्यांपैकी पहिले दोन ग्रंथ हे संस्कृतात असून तिसरा कन्नड भाषेत लिहिला आहे. दुर्दैवानं सुक्तिसुधाकराची एकही प्रत आज शिल्लक नाही.
बसवराजाने लिहिलेला शिवतत्त्वरत्नाकर हा ग्रंथ संस्कृत वाङ्मयातील एक मानदंड समजला जातो. ३५,००० श्लोक असलेला हा ग्रंथ त्याकाळी महत्त्वाच्या मानल्या गेलेल्या सर्व विषयांचा सखोल आढावा घेतो. इतिहास, प्रशासन, तत्त्वज्ञान, विज्ञान व कला या सार्‍यांचा समुच्चय या ग्रंथात झाला आहे. भारतीय विद्वानांनी कायमच विविध शाखांतील ज्ञान एकत्र करण्याचा प्रयत्न केला आहे. भोजराजाने रचलेले चतु:शक्तिकला आणि विश्रांतीचिन्ताविनोद हे ग्रंथही समग्र ज्ञानकोशासारखेच होते. पण या ग्रंथांमध्ये त्या काळात महत्त्वाच्या मानल्या गेलेल्या सर्वच विषयांचा अभ्यास नव्हता. त्यादृष्टीने, मानसोल्लास व शिवतत्त्वरत्नाकर हे दोन ग्रंथ अजोड ठरतात. अर्थात, शिवतत्त्वरत्नाकराची मानसोल्लासाशी तुलना केली जातेच. पण मानसोल्लासापेक्षा चौपट श्लोकसंख्या असलेला हा ग्रंथ त्यातील भाषेच्या विलक्षण सौष्ठवामुळे व शास्त्रीय विवेचनामुळे एकमेवाद्वितीय मानला जातो. हा ग्रंथ लिहिताना बसवराजाने मानसोल्लासाचा आधार घेतला असण्याची शक्यता मात्र आहे. मानसोल्लासाप्रमाणेच या ग्रंथातही कोणत्याही धर्माचा प्रचार अथवा तिरस्कार केलेला नाही. वैदिक धर्मालाही महत्त्व दिलं गेलं आहे. ग्रंथाचं अजून एक वैशिष्ट्य म्हणजे अनेक विषयांची माहिती देताना त्या माहितीचा स्रोतही देण्यात आला आहे. अनेक प्राचीन ग्रंथांची माहिती तर त्यातून मिळतेच, पण बसवराजाच्या व्यासंगाचीही खात्री पटते.
ज्ञान मिळवण्यासाठी आतुर असणार्‍या सर्वांसाठी हा ग्रंथ एक भांडार आहे, हे बसवराजाने सुरुवातीलाच सांगितलं आहे.
नीतिं नीतिपरा विलोक्य सुकलाभेदान्विनोदार्थिन-
स्तन्त्रण्यत्र च् तान्त्रिका: सुमहितान् योगांश्च योगेप्सवः |
मोक्षं चापि मुमुक्षवो बत जना जानन्त्विति प्रेक्षया
ग्रन्थः सोयमुदाररीतिरधुना निर्मातुमारभ्यते ||
ग्रंथात नऊ कल्लोळ असून, प्रत्येक कल्लोळात काही तरंग आहेत. तरंगांची एकूण संख्या १०१ आहे. ग्रंथाचं नावच रत्नाकर असल्याने, प्रकरणांची व उपप्रकरणांची नावं कल्लोळ व तरंग असणं अतिशय सयुक्तिक ठरतं. ग्रंथाचं स्वरूपही अतिशय रोचक आहे. विषयांची विभागणी करून निव्वळ माहिती दिलेली नाही. बसवराजाचा मुलगा, सोमशेखर, प्रश्न विचारतो आणि बसवराजा सविस्तर उत्तरं देतो. या संवादांत अधूनमधून काही विनोद, दंतकथा, पूर्वजांच्या पराक्रमांच्या कथा येतात. शिवतत्त्वरत्नाकरात अर्थातच पाककलेचाही सांगोपांग विचार केला आहेच. तत्कालीन पाककृती, पद्धती आणि पाकसिद्धीचे नियमही अनेक ठिकाणी डोकावून जातात.
बसवराजाच्या मते राजवाड्यातील स्वयंपाकघर ३२ फूट लांब आणि ८ फूट रुंद असावे. धुराड्याची चांगली सोय असावी. पूर्वेला लोखंडाच्या नऊ चुली असाव्यात. या चुलींवर मोठी भांडी ठेवता यायला हवीत. आग्नेय दिशेला चुलींसाठी लागणारे जळते निखारे ठेवावेत. दक्षिणेला सरपण, पश्चिमेला पाण्याचे घडे, आणि उत्तरेला फळं, भाज्यांसाठी लागणार्‍या टोपल्या व कुंचे ठेवावेत. वायव्येला उखळ, खलबत्ता, विळ्या या वस्तू ठेवाव्यात. नैऋर्त्येला स्वयंपाकाची तयारी करायला मोकळी जागा असावी. स्वयंपाकासाठी लागणारी उपकरणे व भांडी कशी असावीत खवणी फूटभर लांब असावी. मूठ सोन्याची किंवा चांदीची असावी. सुपाचा आकार हत्तीच्या कानासारखा असावा. उखळ चौकोनी असावे. ४ फूट लांब, ३ फूट रुंद आणि २४ इंच खोल.
स्वयंपाकासाठी वापरण्यात येणारी भांडी स्वच्छ असावीत. ही भांडी कोणत्या धातूची आहेत, यावर त्या पदार्थाचा गुणधर्म व त्या पदार्थाचा शरीरावर होणारा परिणाम अवलंबून असतो. उदाहरणार्थ, तांब्याच्या भांड्यात शिजवलेला भात वातशामक असतो. हा भात खाल्ल्याने जठराचे विकार नाहीसे होतात. तपश्चर्या करणार्‍या योगींनी कायम तांब्याच्या भांड्यात शिजवलेला भात खावा. कांस्याच्या भांड्यात शिजवलेला भात कफ, वात व पित्त या तिन्ही दोषांचा नाश करतो. सोन्याच्या भांड्यात शिजवलेला भात खाल्ल्यास विषबाधा होत नाही. हा भात वातशामक व कामोद्दीपक असल्याने राजाने कायम सोन्याच्या भांड्यात शिजवलेला भात खावा. चांदीच्या भांड्यात शिजवलेला भात पचनास हलका असतो, आणि पोटाचे विकार दूर करतो.
मातीच्या भांड्यांचाही भरपूर वापर केला जाई. अतिशय कोरड्या जागेवरील मातीपासून तयार केलेल्या भांड्यात स्वयंपाक केल्यास रक्तदोष नाहीसे होऊन त्वचाविकार दूर होतात, पाणथळ जागेवरील मातीपासून तयार केलेली भांडी वापरल्यास कफविकार दूर होतात आणि दलदलीच्या जागेवरील माती वापरल्यास पचनसंस्था मजबूत होते, असा समज होता. जेवताना बसायला राजासाठी सोन्याचा नक्षीदार पत्रा ठोकलेला खास लाकडी पाट असे. जेवताना पूर्वेकडे तोंड असल्यास दीर्घायुष्य, दक्षिणेकडे कीर्ती, पश्चिमेकडे वैभव आणि उत्तरेकडे तोंड असल्यास उत्तम आरोग्याचा लाभ होतो, असा समज होता. राजास वाढण्यासाठी सर्व भांडी सोन्याची असत. ताटवाटीही सोन्याचीच. आमटी, ताक, दूध असे पदार्थ डावीकडे वाढत. भात ताटाच्या मध्यभागी आणि हिरव्या व फळभाज्या पानात खालच्या भागात वाढत. जेवणाची सुरुवात गोड पदार्थांनी होई. नंतर खारट व आंबट पदार्थ आणि शेवटी तिखट व तुरट पदार्थ.
राजासाठी रोज शाकाहारी व मांसाहारी पदार्थ रांधले जात. त्यासाठी उत्कृष्ट दर्जाचे धान्य, भाज्या व मांस वापरलं जाई. शिवतत्त्वरत्नाकरात तांदळाच्या आठ जातींचा उल्लेख आहे. समिधान्य म्हणजे डाळी. निष्पव (अवराई, hyacinth bean, Lablab Purpureus ), कृष्णधाक (काळे तूर), मूग अशा वेगवेगळ्या डाळी वापरून आमटी करत. पालेभाज्या, फळभाज्या, कंद, फुलं, मुळं यांचा भाजी करण्यासाठी वापर होई. दूध, दही, ताक रोजच्या आहारात असत. साखरेचा पाक वापरून वेगवेगळे पदार्थ केले जात. मृदू, मध्यम, खर, सरिक असे पाकांचे प्रकार होते. खर पाकात दूध, वेलदोड्याची पूड, केशर आणि कापूर घालून वर्सेलपाक हा पदार्थ केला जाई. बसवराजाचा हा अत्यंत आवडीचा पदार्थ होता. उपदंश, म्हणजे तोंडीलावणी, निरनिराळ्या प्रकारांनी करत. कोशिंबिरींना तेलाची फोडणी देत, वाफेवर शिजवत, किंवा कच्च्याच ठेवत. पिण्याचं पाणी ऋतुमानानुसार वेगवेगळ्या स्रोतांतून आणलं जाई. ते शुद्ध करण्याच्या काही पद्धती होत्या. मडक्यात वाळू व सुगंधी द्रव्यं घालून (पिण्डवास), औषधी चूर्ण घालून (चूर्णादिवास) किंवा फळं व फुलं घालून (पुष्पवास) पाणी शुद्ध व सुगंधी केलं जाई.
राजास आवडणार्‍या काही खास पाककृतींचा उल्लेख शिवतत्त्वरत्नाकरात आहे. दर पन्नास वर्षांनी फुलणार्‍या बांबुची फुलं घालून केलेला भात बसवराजास अतिशय आवडे. राजान्नअक्की असं त्यास म्हणत. केशर, वेलदोड्याची पूड व दूध घालून एरवी भात केला जाई. साध्या भातावर हिंगाची फोडणी व तळलेली चिंच घालत. तोंडी लावण्यास पापड, लाल भोपळ्याचे सांडगे, भाजलेली उडदाची डाळ असे. सणासुदीला काही खास पदार्थ केले जात. पोहे व मुगाची डाळ भाजून त्यात कापूर, पिठीसाखर व वेलदोड्याची पूड घालत. या मिश्रणाचे सुपारीएवढे लहान गोळे करून तांदुळाच्या पिठात घोळून तळत. पूरीविलंगायी असं या पदार्थाचं नाव होतं. मसाले घालून तुपात शिजवलेले फणसाचे बारीक काप दह्यात घालत. मग या मिश्रणाचे लहान गोळे करून तळत असत. तळलेल्या भाज्यांना हळदीच्या पानात गुंडाळून वाफवण्याची पद्धत होती. याप्रकारे रांधलेल्या सार्‍या पदार्थांना पुडे असं म्हणत. उदाहरणार्थ, वांग्याचे काप, बारीक चिरलेला कांदा व पोहे तेलात तळून मग वाफवत असत. दही घालून वांग्याचं भरीतही केलं जाई. बांबुचे कोंब घालून भाज्या, भात करत. त्यांतील विषाक्त पदार्थ काढून टाकण्यासाठी अगोदर दोन दिवस ते पाण्यात भिजत ठेवले जात. मसाले घालून दह्यात शिजवलेल्या भाज्यांना पालिध्य म्हणत. या भाज्यांना तुपाची फोडणी देत.
पिकलेली फळं घालून शिकरण केले जाई. महाळुंगाचे फळ (Citrus medica) म्हशीच्या दुधात शिजवत. वर वेलदोड्याची पूड पेरत. उडदाच्या लाडवांना मनोहरद म्हणत आणि तांदुळ-उडदाच्या लाडवांना पियषपिण्ड. ओल्या नारळाचं सारण घालून करंज्या केल्या जात. तांदुळाच्या पिठीत दूध आणि साखर घालून तळलेल्या लाडवांना हालुगडिगे म्हणत. रबडी (केनेपायस) शक्यतो दुपारच्या भोजनासाठी केली जाई. भोजनाधिकरोटी आणि मधुनाल नावाची दोन वेगळीच पक्वान्नं शिवतत्त्वरत्नाकरात आढळतात. पुरणाच्या मांड्याचे तुकडे, म्हशीचं दूध, आमरस आणि साखर एकत्र करून या मिश्रणाचे लहान गोळे करत. फुलांच्या पाकळ्या घातलेल्या कणकेच्या उंड्यात हे सारण भरून निखार्‍यांवर भाजत. ही भोजनाधिकरोटी तूप आणि साखरेबरोबर खाल्ली जाई. कणीक, तांदुळाची पिठी आणि हरभर्‍याच्या डाळीचं पीठ समप्रमाणात घेऊन त्यात पिकलेली केळी आणि भरपूर लोणी घालत. हे सरसरीत मिश्रण बांबुच्या काठीवर लिंपत. वाळल्यावर या नळीत पिठीसाखर भरून तुपात तळत. या पदार्थास मधुनाल असं नाव होतं.
बांबू अथवा सोन्याचांदीपासून राजासाठी दातकोरणी करत. त्यांना वटि किंवा घुटिका म्हणत. बांबू किंवा धातुच्या पातळ काड्या गोमूत्र आणि हरितकी चूर्णाच्या मिश्रणात आठवडाभर भिजवून ठेवत. त्यानंतर फुलांनी सुगंधित केलेल्या पाण्याने धुऊन, मसाल्यांच्या पाण्यात दिवसभर बुडवून वाळल्यावर या दातकोरण्या वापरत. वेलावर्ण, ईश्वरपूर, कोटिकपूर, वनवास आणि राष्ट्रराज्य या ठिकाणांहून राजासाठी खास सुपारी आणली जाई. वनवास आणि राष्ट्रराज्य येथील विड्याची पानंही प्रसिद्ध होती. महाराष्ट्रातून गंगेरी आणि रामटेकी या जातींची विड्याची पानं आणली जात. चिक्कणी, श्रीवर्धन रोठा आणि फुलभरडा या सुपार्‍याही महाराष्ट्रातून येत. १२ विड्याची पानं, सुपारी, काथ, चुना, वेलदोडा, जायफळ, अक्रोड, पिस्ता आणि खोबरं घातलेला कुलपीविडा बसवराजास खास आवडे. पानाच्या मध्यभागी लक्ष्मी, पाठीमागे ज्येष्ठा, उजवीकडे वाग्देवता, डावीकडे पार्वती, कडेला शंकर, पानाच्या आत चंद्र आणि देठात यमाचा वास असतो, असा समज होता. म्हणूनच पान खाण्याअगोदर देठ काढून टाकलं जात असे.
खरं म्हणजे प्राचीन वाङ्मयात विड्याचे अनेक उल्लेख आढळतात. नागवेलीच्या पानांना काथ, चुना लावून विडा तयार करणं ही दाक्षिणात्य परंपरा आहे, हे अनेक ग्रंथांत सांगितलं आहे. बौद्ध जातककथांत विड्याच्या पानांचा उल्लेख आहे. उत्तर भारतीय वाङ्मयात असलेला हा आद्य संदर्भ. मंदसोरच्या विणकरांनी केलेल्या शिलालेखांत (इ.स. ४७३), वराहमिहीराच्या बृहत्संहितेत (इ.स. ५३०) आणि चरक, सुश्रुत व कश्यपाच्या ग्रंथांत तांबूलसेवनाचे उल्लेख आहेत. कालिदासाच्या रघुवंशात तांबूलसेवनाची प्रथा मलय देशातून आली असल्याचे म्हटले आहे, तर शुद्रकाच्या मृच्छकटिकात वसंतसेनेच्या राजवाड्यात कापूर घातलेले विड्याचे पान खाल्ले जात असल्याचं वर्णन आहे. तामिळ वाङ्मयातही विड्याचे भरपूर संदर्भ सापडतात.
मात्र प्राचीन भारतीय वाङ्मयातील विड्याचे संदर्भ ताम्बूलमञ्जरीच्या उल्लेखाशिवाय अपूर्ण आहेत. किंबहुना ताम्बूलमञ्जरी हा ग्रंथ म्हणजेच तांबूलसेवनाचा भारतीय इतिहास आहे. या ग्रंथात एकूण २३० श्लोक आहेत. आयुर्वेदाशी संबंधित संस्कृत ग्रंथांतून हे श्लोक संकलित केले आहेत. यांपैकी पहिले ७८ श्लोक हे तांबूलसेवनाचे फायदे व नियम सांगतात. उर्वरित श्लोक हे तांबूलात वापरल्या जाणार्‍या पदार्थांबद्दल आहेत. अच्युत, काशिराज, बोपदेव, भारद्वाज, वसिष्ठ, हेमाद्रि, चरक इ. विद्वानांनी लिहिलेल्या अमरमाला, चूडामणि, द्रव्यगुणनिघण्टु, योगमाला, योगरत्नम्, रत्नमालामञ्जरी, राजनिघण्टु, रूचिवधूगलरत्नमाला, वैद्यरत्नम्, वैद्यामृतम् यांसारख्या ग्रंथातील हे श्लोक आहेत. ताम्बूलमञ्जरीचा लेखक कोण, हे अज्ञात आहे. हा ग्रंथ नक्की कधी लिहिला गेला याचीही माहिती उपलब्ध नाही. मात्र, हा लेखक मराठी असून इ.स.१८१९ नंतर हा ग्रंथ लिहिला गेला हे नक्की. कारण यात दोन मराठी श्लोक तर आहेतच, शिवाय नाशिकच्या अच्युतराय मोडकांच्या सौभाग्यकल्पद्रुम (इ.स. १८१९) या ग्रंथातील एक श्लोकही समाविष्ट केला आहे.
ताम्बूलमञ्जरीत संकलित केलेल्या श्लोकांतून तांबूलसेवनाच्या प्रथेबद्दल बरीच माहिती मिळते. तांबूलाचे एकूण घटक २१. विड्याचं पान, चुना, सुपारी, लवंग, वेलदोडा, जायपत्री, जायफळ, खोबरं, अक्रोड, कापूर, कंकोळ, केशर, दालचिनी, कस्तुरी, सोन्याचा वर्ख, चांदीचा वर्ख, सुंठ, चंदन, तंबाखू, नखी (Helix asperaa या गोगलगायीच्या कवचाचे चूर्ण) आणि कूलकुट (Casearia esculenta). विडा हा त्रयोदशगुणी असावा, असा संकेत आहे. म्हणजेच विड्याच्या पानासकट एकावेळी १३ पदार्थ वापरावेत.
विड्याचे हे तेरा गुण असे -
ताम्बूलं कटुतिक्तमुष्णमधुरं क्षारं कषायान्वितम् I
वातघ्नं कृमिनाशनं कफहरं दुर्गन्धिनिर्णाशनम् II
वक्त्रस्याभरणं विशुद्धिकरणं कामाग्निसन्दीपनम् I
ताम्बूलस्य सखे त्रयोदश गुणा: स्वर्गेSपि ते दुर्लभा: II (योगरत्नाकर)
अर्थ - तांबूल हा कटू (कडवट), तिक्त (तिखटसर), उष्ण, मधुर, खारट व तुरट आहे. तो वातहारक, कृमिनाशक, कफहारक असून दुर्गंधी नाहीशी करणारा आहे. तसंच तो मुखाची अशुद्धी नाहीशी करून मुखाला शोभा आणतो आणि कामाग्नी उद्दीपित करतो. हे मित्रा, तांबूलाचे हे तेरा गुण तुला स्वर्गातसुद्धा दुर्लभ आहेत.
तांबूल केव्हा सेवन करावा, याचे काही संकेत आहेत. सकाळी, जेवल्यानंतर, संभोगापूर्वी व नंतर, तसंच, राजसभेत व मित्रांबरोबर विड्याचं पान खावं. वाग्भटाच्या मते स्नानानंतर व ओकारीनंतर विडा खाणं हितावह असतं. स्मृतिप्रकाश या धार्मिक ग्रंथात ब्रह्मचारी, विधवा, रजस्वला यांनी पान खाऊ नये, असं सांगितलं आहे. तसंच, विड्याचं पान उपवासाच्या दिवशीही खाऊ नये.
तांबूलाचं गुणवर्णन करताना वराहमिहिराने बृहत्संहितेत म्हटलं आहे की, 'तांबूल काम उद्दीपित करतो, रूप खुलवतो, सौंदर्य व प्रेम यांची वाढ करतो, मुख सुगंधित करतो, जोम निर्माण करतो आणि कफाचे विकार नाहीसे करतो.'
स्कंद पुराणात नागवेलीला अमृतोद्भव मानलं आहे. मोहिनीने अमृताची वाटणी केल्यानंतर उरलेलं अमृत इंद्राच्या नागराज नावाच्या हत्तीच्या खुंटाजवळ ठेवून दिलं. कालांतराने त्या अमृतातून एक अद्भूत वेल उगवली. त्या वेलीच्या प्रभावाने सर्व देव धुंद झाले. विष्णूने धन्वंतरीकडून त्या वेलीची तपासणी केल्यावर असं लक्षात आलं की, त्या वेलीची पानं अतिशय मादक आहेत. मग विष्णू आपल्या आवडत्या लोकांना ही पानं भेट म्हणून देऊ लागला. सर्वांनाच ही पानं आवडू लागली.
तांबूल कामोद्दीपक आणि मुखसौंदर्यवर्धक असल्याने प्रणयाराधनातत तांबूलाचं विशेष महत्त्व मानलं गेलं आहे. भारतातील कामशास्त्रीय ग्रंथांत आणि काव्यनाटकांतील शृंगारवर्णनांत तांबूलाच्या या प्रणयास हातभार लावणार्‍या प्रभावाचा उल्लेख वारंवार आढळतो. एका प्रेमिकाने आपल्या प्रेयसीकडे तांबूल मागताना तांबूलाचं वर्णन केलं आहे, ते असं -
स्वादिष्टं च तवौष्ठवत् तरुणि मे ताम्बूलमानीयताम् II
म्हणजे, तुझ्या नेत्रकटाक्षाप्रमाणे मद उद्दीपित करणारा, तुझ्या कंबरेप्रमाणे मुठीत मावणारा, तुझ्या कुचकुंभाप्रमाणे नखाग्रांच्या चाळ्याला योग्य, तुझ्या हृदयाप्रमाणे उत्कट राग निर्माण करणारा, तुझ्या अंगयष्टीप्रमाणे कामोद्दीपक आणि तुझ्या ओठांप्रमाणे स्वादिष्ट असा तांबूल, हे तरुणी, तू घेऊन ये.
प्रणयाराधनाशिवाय अन्य सामाजिक व्यवहारांत आणि धर्माचारांतही विड्याचं महत्त्व आहे. राजवाड्यात तांबूल करंकवाहिनी (तांबूलाचं साहित्य असलेला डबा वाहणार्‍या) सेविका नेमलेल्या असत. अशा सेवक-सेविकांचे उल्लेख प्राचीन संस्कृत व प्राकृत वाङ्मयात शेकड्याने सापडतात. तसंच, राजाला, राज्याधिकार्‍यांना, गुरूजनांना आणि अन्य आदरणीय व्यक्तींना सन्मानदर्शक विडा देण्याची पद्धत होती. मंगल कार्यात निमंत्रितांना तांबूल देत. पानसुपारी देण्याची ही पद्धत अजूनही रूढ आहे. पूजोपचारांत देवतेपुढे नागवेलीच्या दोन पानांवर अखंड सुपारी ठेवतात. देवाला तांबूल समर्पित करताना पुढील मंत्र म्हणतात -
पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्ल्या दलैर्युतम् I
कर्पुरैलासमायुक्तं ताम्बुलं प्रतिगृह्यताम् II
म्हणजे, नागवेलीची पाने आणि त्यांत महादिव्य अशा सुपारीबरोबर वेलची आणि कापूर टाकून तयार केलेला हा तांबूल (हे देवा) तू ग्रहण कर.
मूल अडीच महिन्यांचं झाल्यावर त्याला विडा खायला देण्याचा एक लौकिक संस्कार आहे. एखादं अवघड काम करून दाखवण्याची प्रतिज्ञा करताना पैजेचा विडा उचलण्याची प्रथा इतिहासकाळात आढळते. प्रिय व्यक्तीच्या मुखातील विडा खाण्याचं महत्त्व जसं प्रणयात आहे, तसंच गुरूच्या मुखातील विडा प्रसाद म्हणून ग्रहण करण्याचं महत्त्व गुरूशिष्यसंबंधांत आहे. महानुभावांच्या लीळाचरित्र या ग्रंथात चक्रधरांनी आपल्या शिष्यांना प्रसाद म्हणून उष्टा विडा दिल्याचे अनेक उल्लेख आहेत.
विडा खाण्याची पद्धत भारतात कुठून आली, ते कळायला मार्ग नाही. काही संशोधकांच्या मते दक्षिण भारतातून ती जगभरात गेली. मात्र, भारतातील प्राचीन ग्रंथांत सापडणार्‍या उल्लेखांचा आधार घेतल्यास त्यापूर्वी अनेक शतकं ही पद्धत आग्नेय आशियात प्रचलित होती हे लक्षात येतं. इ.स.पूर्वी २००० मध्ये लिहिलेल्या एका व्हिएतनामी पुस्तकात विड्याच्या पानांचा उल्लेख आहे. इंडोनेशिया, मलेशिया या देशांतही या प्रथेला हजारो वर्षांचा इतिहास आहे. या देशांतूनच विड्याचं पान दक्षिण भारतात आलं, असा सार्वत्रिक समज आहे. इंग्रजी व संस्कृत भाषांत विड्याचं पान व सुपारीसाठी वापरले जाणारे शब्दही दाक्षिणात्य व मुंडा भाषांतून घेण्यात आले आहेत. Betel या शब्दाचं मूळ वेत्रिलाई (मलयालम) व वेथ्थिले (तामिळ) या शब्दांत आहे. Areca nut (सुपारी) हा शब्द अडक्का या मलयालम शब्दावरून आला आहे. ताम्बूल आणि गुवाक हे अनुक्रमे विड्याचं पान व सुपारीसाठी वापरले जाणारे संस्कृत शब्द मुंडा भाषेतून आले आहेत. ब्लु, बलु, म्लु या शब्दांतून ही व्युत्पत्ती झाली आहे. मात्र परकीय भाषांतून संस्कृतात प्रचलित झालेले अनेक शब्द हे मूळ संस्कृतच असल्याचं दाखवण्याचा अनेकदा प्रयत्न केला जातो. तम् (इच्छा करणे) या धातूवरून ताम्बूल हा शब्द आला आहे, असं काही विद्वान मानतात. पञ्चपदी उनडिसूत्र या भोजाने लिहिलेल्या ग्रंथात ऊलच्ने अंत होणारे काही शब्द दिले आहेत. त्यात ताम्बूल या शब्दाचाही समावेश आहे (कसूलकुकूलदुकूलताम्बूलवल्लूललाङ्गूल्शार्दूलादयः). मात्र, ताम्बूल या शब्दाचं मूळ संस्कृत भाषेत नाही, हे नक्की.
विडा खाण्याची प्रथा उत्तर भारतात कधी व कशी रूढ झाली, याबाबत निश्चित माहिती नाही. संहिता, ब्राह्मणं, स्मार्त व धर्मसूत्रांत तसंच मनुस्मृती आणि याज्ञवल्क्यस्मृतीत तांबूलाचा अजिबात उल्लेख नाही. रामायण व महाभारतातही तांबूलसेवनाचे उल्लेख नाहीत. हे सारे ग्रंथ वैदिक परंपरेत लिहिले गेले होते. याचा अर्थ, वैदिक काळात विड्याच्या पानाचा धार्मिक विधींत किंवा खाण्यासाठी वापर केला जात नव्हता. पण अकराव्या-बाराव्या शतकांत लिहिल्या गेलेल्या अनेक ग्रंथांत तांबूलाचा उल्लेख तर आहेच, पण अनेक धार्मिक विधींतही तांबूलाचा समावेश केल्याचं दिसून येतं. तांबूलाला धार्मिक कार्यांत एकाएकी मान्यता का मिळाली असावी
अकराव्या व बाराव्या शतकांत अनेक बदल होत होते. समाजव्यवस्था बदलली होती. हिंदू धर्म कमकुवत होतो आहे, अशी अनेकांची धारणा होत होती. अशा परिस्थितीत धर्मव्यवस्थेत काही बदल करणं अत्यावश्यक झालं होतं. वैदिक धर्मांतील रुढी अधिक लोकाभिमुख करण्यासाठी धार्मिक विधींत लोकांना परिचित असणार्‍या, आपलंसं वाटणार्‍या अनेक गोष्टींचा समावेश करण्यात आला, आणि अशाप्रकारे आग्नेय आशियातून द्रविड संस्कृतीत दाखल झालेल्या नागवेलीच्या पानाने उत्तर भारतीय धार्मिक संस्कारांत प्रवेश केला. आज विड्याच्या पानाशिवाय एकही धार्मिक विधी पूर्ण होत नाही.
विड्याच्या पानाप्रमाणेच अनेक रुढी, प्रथा, संस्कार आणि अर्थातच, खाद्यपदार्थ हे द्रविड संस्कृतीची देणगी आहेत. इडली, दोसा, वडा हे पदार्थ तर आता संपूर्ण भारतात लोकप्रिय झाले आहेत. या खाद्यपदार्थांचा इतिहासही अतिशय रंजक आहे. त्याविषयी पुढील भागात.
[१]. श्यामाक क्ङ्गुनीवार गन्धशालि सुतण्डुलै |
सरवेष्टित सेवाकैर्दिवसै लघुविस्तृतै: |
चिरप्रसूतमहिषीपयसा पायसं पचेत् |
[२]. तैलपूर्णकटाहेतुसुप्तते सोहलांपचेत् उत्तानपाक संसिद्धा: कठिना सोहला: मता: |
[३]. तैल मग्ना: मृद्वयः पाहलिका: स्मृता: |
[४]. गोधूमा: क्षालिता शुभ्रा: शोषिता रविरश्मिभि: |
गोधूमचूर्णकं श्लक्ष्णं किञ्चितघृत विमिश्रितम् |
लवणेन च संयुक्तं क्षीर नीरेणपिण्डितम् |
सुमहत्यां काष्ठपात्र्यां करास्फालैविमर्दयेत् |
मर्दितं चिक्कणीभूतं गोलकान् परिकल्पयेत् |
स्नेहाभ्यक्तै: करतलै: शालिचूर्नैर्विरूक्षितान् |
प्रसारयेत् गोलकांस्तान् करसञ्चारवर्तनै: |
पक्वाश्चापनयेच्छीघ्रं यावत्कार्ष्ण्यं न जायते |
चतस्रश्च चतस्रश्च घटिता मण्डका वरा: |
गोलान् प्रसारितान् पानावङ्गारेषु विनिक्षिपेत् |
[५]. चणका राजमाषाश्च मसूरा राजमुद्णका: |
घरट्टैर्दलिता कार्या: पाकार्थं हि विचक्षणै: |
किञ्चिद्भ्रष्टास्तथाढक्यो यन्त्रावर्तै र्द्विधाकृता: |
विदली च कृता: सम्यक् शूर्पकैर्वितुषीकृता: |
स्थाल्यां शीतोदकं क्षिप्त्वा विदलै सममानतः |
मृद्वग्निपच्यमानेSन्तं हिंगुतोयं विनिक्षिपेत् |
वर्णार्थं रजनीचूर्णमीषन्तत्र नियोजयेत् |
मुहुर्मुहुर्क्षिपेत्तोयं यावत्पाकस्य पूणता |
सुश्लक्ष्णं सैन्धवं कृत्वाविंशत्यंशेन निक्षिपेत् |
[६]. प्रक्षालितान् वरान् मुद्गान् समतोये विनिक्षिपेतं |
चुल्यां मृद्वग्निनापाक: कर्त्तव्यः सूपकारकै: |
पच्यमानेषु मुद्गेषु हिङ्गुवारिविनिक्षिपेत् |
आर्द्रकस्य च खण्डानि सूक्ष्माणि च विनिक्षिपेत् |
वार्ताकं पाटितं तैले भृष्टं तत्र विनिक्षिपेत् |
तैलभृष्टा मृदूभूता:क्षिपेद् वा बिसचक्रिका: |
बीजानि प्रियालस्य क्षिप्त्वादर्व्याविवर्तयेत् |
केचिदिच्छन्ति रुच्यर्थं मेषमांसस्य खण्डकान् |
वृक्कान् वापिद्विधाभिन्नान् मेदसः शकलानिवा |
[७]. अम्लीभूतम् माषपिष्टम् वटिकासु विनिक्षिपेत् |
वस्त्रगर्भाभिरन्याभि: पिधाय परिपाचयेत् |
अवतार्यात्र मरिचं चूर्णितं विकिरेदनु |
घृताक्तां हिंगुसर्पिभ्यां जीरकेण च धूपयेत् |
सुशीता धवला श्लक्ष्णा एता इडरिका वरा: |
[८]. तस्यैवमाषपिष्टस्य गोलकान् विस्तृतान् घनान् |
पञ्चभि: सप्तभिर्वापि छिद्रैश्च परिशोभितान् |
तप्ततैले पचेद् यावल्लौहित्यं तेषु जायते |
घारिका संज्ञया ख्याता भक्ष्येषु सुमनोहरा: |
निच्छिद्रा: घारिका: पक्वा मथिते शर्करायुते |
एलामरिचसंयुक्ते निक्षिप्ता वटकाभिधा: |
त एव वटका: क्षिप्ता: काञ्चिके काञ्चिकाभिधा: |
यत्र यत्र द्रवद्रव्ये तन्नाम्ना वटकास्तु ते |
आरनालेन सान्द्रेण दघ्ना सुमथितेन च |
सैन्धवार्द्रकधान्याकजीरकं च विमिश्रयेत् |
मरिचानि द्विधा कृत्वाक्षिपेत्तत्र तु पाकवित् |
दर्व्या विघट्तयन् सर्व पचेद् यावद घनीभवेद् |
उत्तार्य वटकान् क्षिप्त्वा विकिरेन्मरिचं रजः |
हिङ्गुना धूपयेत् सम्यग् वटकास्ते मनोभिधा: |
[९]. माषस्य विदलान् क्लिन्नान्निस्तुषान् हस्तलोडनै: |
ततः सम्प्रेष्य पेषण्यां संभारेण विमिश्रितान् |
स्थाल्यां विमर्द्य बहुशः स्थपयेत्तदा हस्ततः |
अम्लीभूतं माषपिष्टं वटिकासु विनिक्षिपेत् |
[१०]. वट्टाणकस्य विदलं च विदलं चणकस्य च |
चूर्णितं वारिणा सार्धं सर्पिषा परिभावितम् |
सैन्धवेन च संयुक्तं कण्डुना परिघट्टितम् |
निष्पावचूर्नसंयुक्तं पेषण्यां च प्रसारितम् |
कटाहे तैलसंपूर्णे कटकर्णान् प्रपाचयेत् |
यावद्बुद्बुद संकाशा भवन्ति कनकत्विषः |
[११]. उत्क्वाथ्य विदलान् पिष्ट्वा चणकप्रभृतीन् शुभान् |
मरिचैलाविचूर्णेन युक्तान् गोलकवेष्टितान् |
किञ्चित् प्रसारिते तैले पूरिका विपचेच्छुभा: |
एवं ताप्यां पचेदन्या: पूरिकाश्च विचक्षणा: |
[१२]. हरिमन्स्थस्य विदलं हिङ्गुजीरकमिश्रितम् |
लवणेन च संयुक्तमार्द्रकेण समन्वितम् |
वेष्तयित्वा गोलकेन वेष्टिका खर्परे पचेत् |
[१३]. विदलं चणकस्यैवं पूर्वसंभारसंस्कृतम् |
ताप्यां तैले विलिप्तायां धोसकान् विपचेद्बुधः |
माषस्य राजमाषस्य वट्टाणस्य च धोसकान् |
अनेनैव प्रकारेण विपचेत् पाकतत्वितम् |
[१४]. गोधूमचूर्णादुद्धृत्य शूर्पेनाभ्याहतान् कणान् |
दुग्धाक्तान् घृतपक्वांश्च सितया च विमिश्रितान् |
एलामरिचचूर्णेन युक्तान् कासारसंज्ञितान् |
[१५]. गोलकेन समावेष्ट्य तैलनोदुम्बरान् पचेत् |
[१६]. शोधितायां सितायां तु क्षीरं संमिश्रयेत् समम् |
खरपाकावधिर्यावत् तत्क्वाथयेत् पुनः |
उतार्य नागरं तीक्ष्णमेलाकर्पूरकेसरै: |
निक्षिप्य गोलका: कार्या नाम्ना वर्षोलकास्तु ते |
[१७]. तनु प्रसारितान्गोलान् ताप्यां स्नेहेन पाचितान् |
उपर्युपरिनिक्षप्ता: पत्रिकाविपचेत् सुधी: |
[१८]. अर्धावशिष्टं पाने स्यात् त्रिभागं लेह्यकम् |
षड्भागं पिन्डतामेति शर्करा स्यादथाष्टमे |
[१९]. निर्जलं मथितं प्रोक्तमुदस्वित्याश्चजलार्धकम् |
पादाम्बु तक्रमुद्दिष्टं धूपितं हिड्गुजीरकै: |
[२०]. मथितं शर्करायुक्तमेलाचूर्णविमिश्रितम् |
[२१]. स्रावितं यद्धृतं तोयं जीरकार्द्रकसैन्धवै: |
संयुक्तं हिङ्गुधूपेन धूपितं मस्तु कीर्तितम् |
[२२]. नवनीतं नवधौतं नीरलेशविवर्जितम् |
तापयेदग्निना सम्यक् मृदुनाघृत भाण्डके |
पाके सम्पूर्णतां याते क्षिपेद् गोधूमबीजकम् |
क्षिपेत्ताम्बूलपत्रं च पश्चादुत्तारयेद्घृतम् |
[२३]. दुग्धमुक्त्क्वाथ्य तन्मध्ये तक्रमम्लं विनिझिपेत् |
हित्वा तोयं घनीभूतं वस्त्रबद्धं पृथक्कृतम् |
शलितण्डुलपिष्टेन मिश्रितम् परिपेषितम् |
नानाकारै: सुघटितं सर्पिषा परिपाचितम् |
पक्वशर्करया सिक्तमेलाचूर्णेन वासितम् |
क्षीरप्रकारनामेदं भक्ष्यं मृष्यं मनोहरम् |
[२४]. आजानु सन्धि मूलाङिघ्रतृणै: प्रच्छाद्य तं दहेत् |
कठिनत्वमुपायातं क्षालयेन्निर्मलै: जलै: |
पाण्डुरं बिसस्ङ्काशं संस्थापितं कटे |
आमूर्धं प्रस्थापयति कार्त्रिकापरिपाटितम् |
चतुरस्रीकृताखण्डान् शूलप्रोतान् प्रतापयेत् |
अङ्गारेषु प्रभूतेषु घृत बिन्दुस्र्वावधि |
अथवाम्लपरिस्विन्नान् पूर्ववत् परिकल्पयेत् |
अथवा दारितान्कृत्वात्वक् शेषान्लवणान्वितान् |
[२५]. प्रक्षिप्यशुण्ठकांस्तत्र मृदुकुर्याच्च पाकतः |
भावितांश्चरसै: सर्वै: सिद्वानुत्तारयेद् बुधः |
[२६]. स्विन्नाना् शुण्ठकानां च मेदोभागं प्रगृह्य च |
ताडपत्रसमाकारा: कृत्वा चक्कलिका: शुभा: |
मथिते शर्करायुक्ते दधन्येलाविमिश्रिते |
कर्पूरवासिते तत्र रुच्याश्चक्कलिला: क्षिपेत् |
मथिते राजिकायुक्ते मातुलिङ्गकेसरे |
धूपिते हिङ्गुना सम्यक् दध्निचक्कलिका: क्षिपेत् |
घृते वा चक्कलींभृष्ट्वा किरेदेला सशर्कराम् |
अथवा मातुलिङ्गस्य सुपक्वस्य च केसरै: |
चूर्णितं मरिचं राजिसैन्धवैर्मिश्रयेत्ततः |
हिङ्गुना धूपिता:साम्ला हृद्याश्चक्कलिका वरा: |
[२७]. मेदसःश्लक्ष्णखण्डानि क्षिप्त्वा सर्वविलोडयेत् |
अन्त्रं प्रक्षालितं यत्नात्तेन रक्तेन पूरितम् |
पेटकाकृति युक्ता सुकम्रासु परिवेष्टयेत् |
कम्रामुखानि बध्नीयात् केवलैरन्त्रकैस्तथा |
तैरेव रज्जुसङ्काशैर्गृगीत्वोपरि तापयेत् |
अङ्गारै: किंशुकाकारैर्यावत् काठिन्यमाप्नुयु: |
मण्डलीयं समाख्याता राजवृक्षफलोपमा |
[२८]. चणकस्य समान् खण्दान्कल्पयित्वा विचक्षण: |
निशा जीरक तीक्ष्णाद्यै:शुण्ठीधान्यक हिङ्गुभी: |
चूर्णितैर्मेलयित्वा तांस्तप्ततैले विनिक्षिपेत् |
समानार्द्रकखण्डांश्च चणकान् हरितानपि |
श्लक्ष्णमांसै: क्षिपेत्कोलं निष्पावान्कोमलानपि |
पलान्डुशकलान्वापि लशुनंवाSपि विक्षिपेत् |
एवं पूर्वोदितं सूदः प्रयुञ्जीत यथारुचि |
शोषितेम्लरसे पश्चात् सिद्धमुत्तार्यधूपयेत् |
[२९]. बदराकारकान् खण्डान् पूर्वेवच्चूर्णमिश्रितान् |
आर्द्रकांस्तत् प्रमाणांश्च पक्वतैले विपावयेत् |
वार्ताकशकलांश्चैव मूलकस्य च खण्डकान् |
पलाण्ड्वार्दक सम्भूतान् मुद्गाङ्कुर विनिर्मितान् |
वटकान्निक्षिपेतत्र मेषकस्य च चूर्णकम् |
कासमर्देन संयुक्तं पलान्यनानि कानिचित् |
नानाद्रव्यसमेता सा कवचन्दी भवेच्छुभा |
[३०]. स्थूलामलकसङ्काशान् शुद्धमांसस्य खण्डकान् |
आस्थापयेत्तज्जलं पात्रे रिक्ते चाम्लैर्विपाचयेत् |
तत्समाञ्शुण्ठकान् क्षिप्त्वा सैन्धवं तत्रयोजयेत् |
मेथाकचूर्णकं तत्र धान्याकस्य च पूलिकाम् |
निक्षिप्योत्तारयेत्सूदो घृतं वान्यतत्रापयेत् |
सुतप्ते च घृते पश्चाल्लशुनं हिङ्गुनासह |
प्रक्षिप्य संस्कृतं मांसं तस्यां स्थाल्यां प्रवेशयेत् |
पिहितं च ततः कुर्यात् किञ्चित् कालं प्रतीक्ष्य च |
उत्तारयेत्ततः सिद्धं पुर्यलाख्यमिदंवरम् |
[३१]. पृष्ठवंशसमुद्भूतं शुद्धं मांसं प्रगृह्यते |
घनसारप्रमाणानिकृत्वा खण्डानि मूलकै: |
विध्वातु बहुशस्तानि बहुरन्ध्राणि कारयेत् |
हिङ्गवार्द्रकरसैर्युक्तं सैन्धवेन च पेषयेत् |
शूलप्रोतानिकृत्वा तान्यङ्गारेषु प्रतापयेत् |
घृतेन सिञ्चेत् पाकज्ञो वारं वारं विवर्तयेत् |
सिद्धेषु मारिचं चूर्णं विकिरेत् सैन्धवान्वितम् |
नाम्ना भडित्रकं रुच्यं लघुपथ्यं मनोहरम् |
शोषयित्वाद्रवं सर्व घृतेन परिभर्जयेत् |
क्षिपेच्च मरिचं भृष्टे सूदोहण्डभडित्रके |
[३२]. पूगीफलप्रमाणानि कृत्वा खण्डानि पूर्ववत् |
संस्कुर्यात् पूर्ववच्चूर्णैरम्लैश्च परिपाचयेत् |
स्तोकावशेषपाकेस्मिन् न्यस्तं रक्तं विनिक्षिपेत् |
पूर्णे पाके समुत्तार्य धूपयेद्धिङ्गुजीरकै: |
कर्पूरचूर्णकं तस्मिन् एल्पचूर्णेन संयुत्तम् |
विकिरेन्मरिचैर्युक्तं कृष्णपाकमिदं वरम् |
[३३]. अङ्गारेषु तथाभृष्ट्वा कालखण्डं विकृत्य च |
पूगीफलप्रमाणेन खण्डान् कृत्वा विचक्षण: |
तैलेनाभ्यञ्ज्य तान् सर्वान् मरिचाजाजिसैन्धवै: |
चूर्णितैर्विकिरेत् पश्चाद्धिंगुधूपेन धूपयेत् |
अनेन विधिना भृष्ट्वा राजिकाकल्पलेपितान् |
कालखण्डान् प्रकुर्वीत दघ्ना राजिकयाथवा |
[३४]. अङ्गारभृष्टकं मांसं शुद्धे पट्टे निधापयेत् |
कर्तयो तिलशः कृत्वा मातुलिङ्गस्य केसरै: |
आर्द्रकै: केसराम्लैश्च गृञ्जनैस्तत् प्रमाणिकै: |
जीरकैर्मरिचै: पिष्टै: हिङ्गुसैन्धवचूर्णकै: |
मिश्रयित्वा तु तन्मांसं हिङ्गुधूपेन वासयेत् |
आमं मांसं च पेषण्या हिङ्गुतोयेन सेचितम् |
चूर्णीकृतं च यन्मांसं गोलकैस्तद् विवेष्तयेत् |
चूर्णगर्भांश्व वटकान् प्रक्षिपेदाणके शुभे |
ख्यातास्ते मांसवटका रुच्या दृश्या मनोहरा |
त एव वटकास्तैलपक्वा: स्युर्भूषिकाभिधा: |
तदेव चूर्णितं मांसं कणिकापरिवेष्टितम् |
अङ्गारेषु तथा भृष्टं कोशलीति निगद्यते |
[३५]. वार्ताकं वृन्तदेशस्य समीपे कृतरन्ध्रकम् |
निष्कासितेषु बीजेषु तेन मांसेन पूरितम् |
तैलेन पाचितं किञ्चिदाणके परिपाचयेत् |
पूरभट्टाकसंज्ञं तत्स्वादुना परिपाचयेत् |
कोशातकीफलेप्येवं मूलकस्य च कन्दके |
पूरिते चूर्णमांसेन तत्तन्नाम्ना तु कथ्यते |
[३६]. आमं मांसं सुपिष्टं तु केसरादिविमिश्रितम् |
वटकीकृत्य तैलेन तप्तेन परिपाचयेत् |
आणके च क्षिपेत्तज्ञस्तापयेद्वा विभावसौ |
नाम्ना वट्टिमकं तत्तु त्रिप्रकारमुदीरितम् |
अन्त्राणि खण्डशः कृत्वा कालखण्डं तथाकृतम् |
वारिप्रक्षालितं कृत्वा खण्डितान् समरूपतः |
किञ्चिच्छेषं द्रवं तत्तु समुत्तार्य विधूपयेत् |
पय्चवर्णीति विख्याता नानारूपरसावहा |
[३७]. अन्त्राणि जलधौतानि शूलयष्ट्यां विवेष्टयेत् |
तापयेच्च तथाङ्गारैर्यावत् कठिनतां ययु: |
पश्चाद्विचूर्णितं श्लक्ष्णं सैन्धवं तेषु योजयेत् |
अन्त्रशुण्ठकमाख्यातं चर्वणे मर्मरारवम् |
[३८]. क्रोडदेशोद्भवं मांसंस्थना सह विखण्डितम् |
अंसकीकससंयुक्तं पार्श्वकुल्या समन्वितम् |
मत्स्यांश्च खण्डशः कृत्वाचतुरङ्गुल सम्मितान् |
लवणेन समायुक्तान् कुम्भेषु परिपूरयेत् |
भोजनावसरे सूदो वन्हिना परिभर्जयेत् |
कच्छपान् वन्हिना भृष्ट्वा पादांश्छल्कांश्च मोचयेत् |
अम्लकैश्च विपच्याथ तैलेन आज्येन वा पुनः |
पाचयेच्च सुसिद्दांस्तान् चूर्णकैरवचूर्णयेत् |
[३९]. ऊरुनाभिप्रदेशान्तं सञ्चाद्य सितवाससा |
[४०]. पक्वान्नं पायसं मध्ये शर्कराघृतविमिशितम् |
ततः फलानि भुञ्जीत मधुराम्लरसानि च |
पिबेच्च पानकं हृद्यं लिह्याच्छिखरिणीमपि |
चूषेत् मज्जिका पश्चाद्दधि चाद्यात्ततो घनम् |
ततस्तक्रान्नमश्नीयात् सैन्धवेन च संयुतम् |
क्षीरं वापि पिबेत्पश्चात् पिबेत्वा काञ्जिकं वरम् |
[४१]. वसन्ते कटु चाश्नीयाद् ग्रीष्मे मधुरशीतलम् |
वर्षासु च तथा क्षारं मधुरं शरदि स्मृतम् |
हेमन्ते स्निग्धमुष्णं च शिशिरेSप्युष्णमम्लकम् |
[४२]. दिव्यं शरदि पानीयं हेमन्ते सरिदुद्भवम् |
शिशिरे वारि ताडागं वसन्ते सारसं पयः |
निदाघे नैर्झरं तोयं भौमं प्रावृषि पीयते |
हंसोदकं सदा पथ्यं वार्क्षं पेयं यथारुचि |
[४३]. दिव्यान्तरिक्षं नादेयं नैर्झरम् सारसं जलम् |
भौमं चौण्डं च ताडाकमौद्भिदं नवं स्मृतम् |
दशमं केचिदिच्छन्ति वार्क्षजीवनमुत्तमम् |
नारिकेलसमुद्भूतम् स्वादु वृष्यं मनोहरम् |
[४४]. कणामुस्तक संयुक्तमेलोशीरक चन्दनै: |
मर्दितं मृत्तिकापिण्डं खदिराङ्ङारपाचितम् |
निक्षिपेन् निर्मले तोये सर्वदोषहरे शुभे |
कथितः पिण्डवासोऽयं सलिलेषु विचक्षणै: |
विचूर्णितै समैरेभि: सुशीतामलवारिणा |
[४६]. अत्यम्बुपानान्न विपच्यतेSन्नमनम्बुपानाच्च स एव दोषः |
तस्मान्नरो वह्निविवर्द्धनाय मुहुर्मुहुर्वारि पिबेदभूरि |
[४७]. शङ्कुद्वयं समास्थाप्य बध्नीयादुज्ज्वलाम्बरम् |
प्रसार्य यष्टिभि: किञ्चित् क्षीरमम्लेन भेडितम् |
सितया च समायुक्तमेलाचूर्णविमिश्रितम् |
क्षिपेत् प्रसारिते वस्त्रे स्रावयेत् पेषयेत् समम् |
पुनः पुनः क्षिपेत् तत्र यावन्निर्मलतां व्रजेत् |
पक्वचिञ्चाफलं भृष्टं वर्णार्थं तत्र निक्षिपेत् |
यस्य कस्य फलस्यापि रसेन परिमिश्रयेत् |
तत्तन्नम समाख्यातं पानकं पेयमुत्तमम् |
१. महाराष्ट्र ज्ञानकोश - संपा. पं. महादेवशास्त्री जोशी.
मानसोल्लास, शिवतत्त्वरत्नाकर व ताम्बूलम्ञ्जरीतील या लेखात समाविष्ट केलेले सर्व श्लोक श्री. आपटे व श्री. देवस्थळी यांनी संपादन केलेला संस्कृत-मराठी-इंग्रजी शब्दकोश वापरून भाषांतरीत केले आहेत.
भांडारकर प्राच्य-विद्या संशोधन मंदिर, पुणे, यांचे ग्रंथालय व M. S. Swaminathan Foundation, Chennai यांच्या ग्रंथालयातील डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांचा ग्रंथसंग्रह
‹ अन्नं वै प्राणा: (२) up अन्नं वै प्राणा: (४) ›
चिनूक्स यांचे रंगीबेरंगी पान
सुंदर लेख.. परत नीट वाचावा लागेल..
ही लेखमालिका जबरीच आहे
हो २-३ वेळा तरी वाचावा लागेल. खूप छान माहिती आहे.
मांस खाणे भारतीय खाण्यातून कमी कसे झाले हे ही वाचायला आवडेल.
मित्रा चिनूक्स - जब्बर्दस्त लिखाण.
आत्ता कुठे पहिला भाग वाचून झाला. अजून पुढे वाचणार.
छापून संग्रही ठेवावा असा लेख.
तुझ्या चरणांचाही फोटो टाक म्हणजे झाले
तुमचे सगळे लेख नेहेमी अतिशय उत्सुकतेनी वाचतेय्,प्रतिसाद द्यायचं राहून जातं,पण चांगल्या कवितांना प्रतिसाद देण्याबद्दल सद्ध्याच जी चर्चा झाली,ती वाचली आणि तेव्हा ठरवलं की कुठलाही लेख्/कविता आवडला/आवडली की लगेच प्रतिसाद द्यायचा तुमचे पुस्तक परिक्शणांवरचे लेखही खूप आवडले होते
अतिशय कष्टपूर्वक लेख लिहिलाय तुम्हि,कौतुक करावं तेवढं कमीच आहे.काही शंका आहेत्,पण लेख परत नीट वाचून मग विचारते.
हा प्रतिसाद प्रपंच "लिखाण आवडते"हे कळवण्यासाठी
अत्यंत सुंदर माहिती. इतके सगळे खाद्यपदार्थ नि ते कसे करायचे याची माहिती भारतात उपलब्ध असूनहि, मॅकॅरोनी-चीज, किंवा मॅग्गी खाणार्‍याच्या चवीला काय म्हणावे अर्थात् म्हणणारे म्हणतील, तेहि पदार्थ चांगले लागतात, बाजारात सहज मिळतात, करायला सोपे वगैरे.
पण कधी कुणि करून पाहिले का ह्या पुस्तकातले पदार्थ
सुरेख. तुझे लेख अभ्यासपूर्वक असतात. नेहेमीच नवीन शिकायला मिळत. असाच लिहीत रहा. अशाच लेखांमुळे मायबोलीची उत्तरोत्तर प्रगतीच होते.
खूप छान लेख, चिन्मय. खरंच नवनवीन माहिती मिळते तुझ्या लेखांमधून. आधीचे भागही वाचले पाहिजेत पुन्हा. फारेंड म्हणतोय तसं शाकाहाराचा प्रसार कसा झाला हे वाचायला आवडेल.
 अभ्यासपूर्ण असूनही सुसूत्र आणि वाचनीय लेख.
काही खूप रोचक वाटलेल्या गोष्टी -
मांसाचे हे पातळ काप 'पंचांगाच्या पानांप्रमाणे पातळ असावेत', असा दंडक होता.
वेगवेगळ्या मातींची भांडी आणि त्यांचे परिणाम...
विड्याचे २१ घटक आणि त्रयोदशगुणी विडा...
मसाल्याचा धूर/धुरी देत असत... हे आता फारसे होत नाही. झाले तर बार्बेक्यूलाच. या प्रकाराने जी चव येत असेल त्याला मुकत आहोत.
सोमेश्वराला आवडणारे दुधाचे पेय... हे करून बघणार
वांग्याचं दही घालून भरीतही केलं जाई >>> वांग्याचं दही म्हणजे कळले नाही.
"ही पद्धत दक्षिण-पूर्व आशियात प्रचलित होत..."आणि "अशाप्रकारे दक्षिण-मध्य आशियातून द्रविड संस्कृतीत दाखल..." असे उल्लेख आहेत. यातले बरोबर कुठले  दक्षिण-मध्य आशिया म्हणजे नक्की कुठले देश  दक्षिण-मध्य आशिया म्हणजे नक्की कुठले देश  दुसरे म्हणजे दक्षिण-पूर्व हे इंग्रजीच्या प्रभावातून आलेले आहे... आग्नेय आहे की
लख्ख लाखेरी देहाच्या निळ्या रेषा मापू नये
खुळ्या, नुस्त्या डोळ्यांनी रान झेलू जाऊ नये (महानोर)
१. वांग्याचं दही घालून भरीतही केलं जाई = दही घालून वांग्याचं भरीत केलं जाई.
२. ते दक्षिण-पूर्व आशिया असं हवं. त्याऐवजी आता 'आग्नेय' असा शब्द योजला आहे.
याहूSSSSS. चिनुक्सा - काय लेख आहे. वा याचे पुस्तकं निघाले(च) पाहिजे.
ताम्बूलमञ्जरी चा ऊच्चार कसा करायचा  दोन ज आहेत का  दोन ज आहेत का
पुन्हा पुन्हा सगळा लेख वाचणार.
संदर्भ- संकॄत इल्ले त्यामुळे काहीच समजत नाही.
'ताम्बूलमञ्जरी' या शब्दात दोन 'ज' नाहीत. तो 'ञ' आहे.. उच्चार - तांबूलमंजरी..
चिनूक्स, अतिशय माहितीपूर्ण लेख. ही पूर्ण लेखमालाच संग्राह्य आहे - परत परत वाचण्यासारखी. पुस्तकरूपात प्रकाशित करणार का सगळे लेख
 इतकं लिहून ठेवलं आहे आपल्या ग्रंथांमध्ये
तू घेतलेल्या कष्टांसाठी _/\_ तुझ्यामुळे किती नवीन माहिती समजत आहे.
शक्य असेल तेव्हा अशी ओळख आम्हाला करू देत चल. टंकलेखनात (तेवढंच करू शकते :)) काही मदत हवी असल्यास सांग.
(जमलं तर लेखांची लांबी थोडी कमी ठेवता आली तर पहा. इथे 'तांबूल' असा स्वतंत्र लेख होऊ शकला असता असं वाटलं, just a suggestion, please don't mind.)
इथे टाकल्यामुळे आम्हाला सहज उपलब्ध झाला वाचण्यासाठी.
तुला खूप मेहनत घ्यावी लागली.
अभ्यासपूर्ण तर आहेच, पण रोचकही आहे खरंच परत वाचावा लागेल, एवढा तपशीलवार आहे
काही काही गोष्टी इतक्या पूर्वीपासून चालू आहेत हे पाहून छान वाटलं
बाकी, तू घेतलेली मेहनत तर उघड उघड दिसतेच आहे.
बरेच कष्ट घेऊन आमच्यापर्यंत पोचवलेल्या माहितीबद्दल धन्यवाद
आधीचे दोन्ही भाग मस्त.
चिन्मया, हा तिसरा लेखही अतिशय सुरेख झाला आहे. मोठा असला तरी कुठेही कंटाळवाणा किंवा माहितीची केवळ जंत्री असा अजिबात झालेला नाही.
भोजनाधिकरोटी आणि मधुनाल या शाही पदार्थांची कृती सही आहे. (आजही कुणी करत असेल काय
(खाण्यासाठी) पाळलेल्या माशांना खाऊ घालायचे अन्न, वेगवेगळ्या भांड्यात भात शिजवल्याने होणारे फायदे, मातीची भांडी बनवताना वापरण्यात येणार्‍या मातीचे प्रकार ही माहितीही अतिशय रंजक वाटली.
पुढचा भाग आता लवकर येऊ दे. आणि पूनम म्हणाली तसं, शेवटचे एक स्वतंत्र प्रकरण विड्यावर असू दे.
अतिशय सुरेख माहितीपूर्ण लेख... तुझ्या व्यासंगाला सलाम
चिनूक्स, अजून सगळा लेख नीट वाचलेलाही नाही. छान, माहितीपूर्ण असणार यात काही शंकाच नाही.
एक प्रश्नः हे असे माहितीपूर्ण लेख तू दिवाळी अंकाकरता का ठेवत नाहीसवर्षातून एकच हे बंधन येईल पण दिवाळी अंकाची शोभा नक्कीच वाढेल.
परत वाचायला लागणार पण.
अप्रतिम आहे हा लेख. अभ्यासपूर्ण. असे संशोधनात्मक लेख लिहिताना कमालीची चिकाटी लागते.
प्राचीन भारतीय खाद्यसंस्कृती किती तर्‍हांनी समृद्ध होती आपली बारीकसारीक शास्त्रीय अंगानी विचार तर होताच पण चवींचा, सौंदर्याचाही तितकाच सुयोग्य वापर केला होता. चिनूक्षने (उच्चार बरोबर आहे कां बारीकसारीक शास्त्रीय अंगानी विचार तर होताच पण चवींचा, सौंदर्याचाही तितकाच सुयोग्य वापर केला होता. चिनूक्षने (उच्चार बरोबर आहे कां) लेखाची मांडणीही उत्कृष्ट केली आहे. (टिकेकर असतानाच्या काळातल्या लोकमुद्रामधे हा लेख अतिशय शोभून दिसला असता. )
 काय व्यासंग आहे. एकेक लेख वाचायलाच(नीट) इतका वेळ लागतोय) इतका वेळ लागतोय तुला अभ्यास करून लिहायला किती वेळ लागला असेल
खूप कौतुक वाटतंय तुझं
एकदा वाचला आणि परत एकदा नीट वाचून काढला. लेख छानच जमलाय. योग्य ते संदर्भ दिल्याने अजूनच वाचनीय झालाय. 'अप्रतिम' हा एकच शब्द योग्य वाटतोय या लेखासाठी.
चिन्मय आधी तुला दंडवत .. आणि अर्थात आपले जे पुर्वज ज्यांनी हे सगळे ग्रंथ त्याकाळी लिहून ठेवले त्यांना साष्टांग प्रणाम. केवढं वाचन आणि केवढं काम.
लेख अप्रतिम. आधीचे दोन वाचले नाहीत पण हा वाचल्यामुळे ते वाचायची इच्छा आणि उत्सुकता वाढली आहे. मस्त काम करतो आहेस.
जरी कुठेही लेख कंटाळवाणा होत नसला तरी लेखाच्या लांबीबाबत पूनमला अनुमोदन.
चिनूक्स, अंत्यंत सुंदर माहितीप्रद लेख
बर्‍याच आपल्या पारंपारीक आहारा शास्त्रा बाबत आपण अनभिज्ञ होत चाललो आहोत
तुझा हा लेख त्याचे पुनरुत्थान नक्कीच करेल
 किती संदर्भ अभ्यासले आहेस
छान माहिती. वर बर्‍याच जणांनी म्हटल्याप्रमाणे पुन्हा वाचावा लागेल.
उत्कट-बित्कट होऊ नये.. भांडू नये-तंडू नये;
असे वाटते आजकाल, नवे काही मांडू नये..
अ प्र ति म
अ प्र ति म लेख आहे..
चिन्मय, हा भाग ही सुरेख.. अभ्यासपूर्ण तर आहेच आणि रोचक सुध्दा. खरंच हे पुस्तकरुपात यायला हवं.... पुढच्या भागाची वाट पहातोय..
अपने हाथोंकी ल़कीरोंपर इतना विश्वास मत करना,
जिनके हाथ नही होते उनकी भी तकदीर होती है
नवीन खाते उघडून मायबोलीकर व्हा
नवीन परवलीचा शब्द मागवा
पुण्यात AB negative (AB - ) रक्ताची गरज अजय
पाककृती स्पर्धा १ - मोदक बनवणे - लेसन फॉर लेमन्स - तृप्ती आवटी तृप्ती आवटी
अटेंशन सिकिंग म्हणजे काय
एटलस सायकलीवर योग- यात्रा भाग १३: समारोप मार्गी
विहारा वेळ द्या जरा
स्थापना : गणेश चतुर्थी, सप्टेंबर १६, १९९६. प्रताधिकार १९९६-२०२१ मायबोली. सर्व हक्क स्वाधीन.
वापराचे/वावराचे नियम | गोपनीयता | आमच्याबद्दल | संपर्क


दारूची नशा आली अंगलट ! | लाडू समजून खाल्ला दारूगोळा; गावठी बॉम्बच्या स्फोटात दोघांचा मृत्यू | Navarashtra (नवराष्ट्र)

सोमवार, सप्टेंबर २७, २०२१
 ऑक्टोबर महिन्यात तब्बल २१ दिवस Bank Holidays; महत्त्वाची कामे वेळेतच उरका अन्यथा…
ड्रायव्हिंग लायसन्स Rules Changes; आता मोबाइलमध्ये असतील ही कागदपत्रे तर पोलिसही तुमचं काहीही वाकडं करू शकणार नाहीत; वाचा सविस्तर
 एका षटकात जडेजाने दाखवला जलवा, अखेरच्या चेंडूवर KKRची केली बत्ती गुल
रंजीतने ३५० चित्रपटांमध्ये साकारली रेपिस्टची भूमिका, आयुष्यभर केलंय हेच काम…वाचा सविस्तर
कर तज्ज्ञांच्या मदतीसाठी ‘क्लिअर प्रो’ ॲप लाँच; व्यावसायिकांना त्यांच्या क्लायन्ट्ससाठी सहजतेने व वेळेवर अनुपालन करण्यास मदत करणार
 बिहारमध्ये होडी उलटून २२ बेपत्ता, शोधकार्याला सुरुवात…
सॅमसंगच्‍या ‘बिग टीव्‍ही फेस्टिवल’ आणि ‘होम लाइक नेव्‍हर बीफोर’ ऑफर्ससह घराला सणासुदीच्‍या काळासाठी सुशोभित करा; मिळवा खात्रीदायी गिफ्ट्स, कॅशबॅक आणि बरेच काही
टीसीएलची Smart TV श्रेणीवर कोटक कॅशबॅक ऑफर
एवढं सगळं करूनही पती जर आदर करत नसेल तर अशाप्रकारे नात्यात राहूनही निर्माण करा आपलं स्थान
गुलाब चक्रीवादळापूर्वीच ओदिशामध्ये कोसळधार पावसामुळे भूस्खलन, १६०० जणांना बाहेर काढण्यात यश
दारूची नशा आली अंगलट लाडू समजून खाल्ला दारूगोळा; गावठी बॉम्बच्या स्फोटात दोघांचा मृत्यू
झारखंडच्या साहिबगंज जिल्ह्याच्या बोरियो पोलिस ठाण्याच्या क्षेत्रातील दुर्गा टोला पंचायतीच्या तेतरिया पहाड येथील निवासी गुली पहाडिया यांचा मृत्यू डुक्कर मारण्यासाठी वापरण्यात येणाऱ्या दारूगोळ्यामुळे झाला. हा दारूगोळा त्याने लाडू समजून खाल्ला. दाताखाली हा गोळा चावला असता स्फोट झाला व त्यात त्याचा जबडा फाटला. जागेवरच त्याचा मृत्यू झाला. या घटनेत एका श्वानाचाही मृत्यू झाला. गुलीने बारूदचा एक गोळा श्वानालाही खाऊ घातला होता.
बोरियो (Boriyo). झारखंडच्या साहिबगंज जिल्ह्याच्या बोरियो पोलिस ठाण्याच्या क्षेत्रातील दुर्गा टोला पंचायतीच्या तेतरिया पहाड येथील निवासी गुली पहाडिया यांचा मृत्यू डुक्कर मारण्यासाठी वापरण्यात येणाऱ्या दारूगोळ्यामुळे झाला. हा दारूगोळा त्याने लाडू समजून खाल्ला. दाताखाली हा गोळा चावला असता स्फोट झाला व त्यात त्याचा जबडा फाटला. जागेवरच त्याचा मृत्यू झाला. या घटनेत एका श्वानाचाही मृत्यू झाला. गुलीने बारूदचा एक गोळा श्वानालाही खाऊ घातला होता.
बोरिया ठाण्याचे प्रभारी लवकुमार सिंह यांनी सांगितले की, गुलीने शनिवारी बोरियो येथील बाजारातून बारूदी गोळा खरेदी केला होता. यामुळे पिकांचे डुक्करांपासून संरक्षण होते. बोरियो येथील बाजारातून 20 किमी प्रवास करून तो तेतरिया पहाड येथे पोहोचला. त्यावेळी तो नशेत होता. एक गोळा त्याने कुत्र्याला देखील खाऊ घातला. दोघांचाही मृत्यू झाला. गुलीच्या झोळीत बारूदचे आणखी काही गोळेदेखील मिळाले.
गोळ्यात मिसळला जातो मांसाचा तुकडा
दारूगोळा बनविण्यासाठी बारूदबरोबरच शिसे व मांसाचे तुकडे मिसळण्यात येतात. हे गोळे शेताच्या मधोमध ठेवले जातात. जेव्हा जंगली डुक्कर शेतात येतात, तेव्हा मांसाच्या वासाने ते या गोळ्याजवळ येतात व तो गोळा खातात. यामुळे त्यांचा मृत्यू होतो. याप्रकारे पिकांचे संरक्षण करण्यात येते. तसेच जंगली डुक्कराचे मांस खाण्यासाठी मिसळण्यात येते.
UPSC Results Announced 2021यूपीएससीचा निकाल जाहीर, मराठी तरूणाईचा डंका ; महाराष्ट्राचं शतक पार
Happy Daughter Day 2021 जागतिक कन्या दिनानिमित्त आपल्या लाडक्या लेकीसाठी खास शुभेच्छा संदेश...
Water Pipeline Brokeकल्याण - शीळ रोडवर पाईपलाईन फुटली, लाखो लिटर पाणी वाया
Schools Reopening In MaharashtraVideo - राज्यातील शाळा ४ ऑक्टोबरपासून सुरु होणार, शिक्षणमंत्र्यांनी दिली महत्त्वाची माहिती
Disha Parmar Bikini Photosदिशा परमारच्या बिकिनी लूकवर चाहते फिदा, मालदिवमधल्या हनीमूनचे फोटो व्हायरल
 शहरात जागेची कमतरता व्हर्टिकल युनिव्हर्सिटीचा निर्णय अत्यंत उपयोगी
सरकारचं आधीच ठरलंय आता कधीही होणार अंमलबजावणीपुन्हा लॉकडाऊनच्या गर्तेत कोरोना बाधितांच्या संख्येत वाढ महाराष्ट्र, केरळमध्ये पुन्हा प्रतिबंध
सरकारी बाबू वठणीवर येणार कापंतप्रधानांना त्यांना वठणीवर आणणं जमेल कापंतप्रधानांना त्यांना वठणीवर आणणं जमेल का प्रकल्पांना उशीर झाल्यास अडेलतटू अधिकाऱ्यांवर कारवाई
हा तिढा कोण सोडवणारपक्षश्रेष्ठींनी गांभीर्याने घ्यावे, असंतुष्टांशी लढताहेत काँग्रेसचे मुख्यमंत्री
Compensation To Train Passengersरेल्वेगाडीला उशीर झाल्याबद्दल प्रवाशांना पहिल्यांदाच नुकसान भरपाई
सोमवार, सप्टेंबर २७, २०२१
महाराष्ट्रातील शाळा, मंदिरे खुली करून ठाकरे सरकार स्वत:हून कोरोनाच्या तिसऱ्या लाटेला निमंत्रण देत आहे, असे वाटते का
एक नजर बातम्यांवर ...


NIIST Bharti 2021 - रिक्त जागांसाठी जाहिरात प्रकाशित

NIIST भरती 2021 – रिक्त जागांसाठी जाहिरात प्रकाशित
अंतःविषय विज्ञान आणि प्रौद्योगिकी के लिए राष्ट्रीय संस्थान मार्फत कनिष्ठ सचिवालय सहायक आणि सुरक्षा सहायक या पदासाठी इच्छुक उमेदवारांकडून अर्ज मागविण्यात येत आहे. हि पदे ऑनलाइन पद्धतीने भरण्यात येणार असून इच्छुक उमेदवारांनी आपले अर्ज 11 ऑक्टोंबर 2021 पर्यंत खाली दिलेल्या संकेतस्थळावर पाठवायचे आहे. या भरतीसंबंधी अधिक माहिती खाली दिलेली आहे, तरी आपण शेवटपर्यंत वाचावे.
एकूण पदसंख्या: 08 पदे
पदाचे नाव: प्रोजेक्ट एसोसिएट – I, II आणि फील्ड असिस्टेंट
आवश्यक शैक्षणिक पात्रता: शैक्षणिक पात्रतेसाठी जाहिरात बघावी.
अर्जाची फिस: खुला प्रवर्ग: 100 रु, मागास प्रवर्ग: फिस नाही
अर्ज कसा करावा: ऑनलाईन
अर्ज करण्याची शेवटची तारीख: 11 ऑक्टोंबर 2021
अंतःविषय विज्ञान आणि प्रौद्योगिकी के लिए राष्ट्रीय संस्थान मार्फत प्रोजेक्ट एसोसिएट – I, II आणि फील्ड असिस्टेंट या पदासाठी इच्छुक उमेदवारांकडून अर्ज मागविण्यात येत आहे. हि पदे ऑनलाइन पद्धतीने भरण्यात येणार असून इच्छुक उमेदवारांनी आपले अर्ज 24 मे 2021 पर्यंत खाली दिलेल्या संकेतस्थळावर पाठवायचे आहे. या भरतीसंबंधी अधिक माहिती खाली दिलेली आहे, तरी आपण शेवटपर्यंत वाचावे.
एकूण पदसंख्या: 05 पदे
पदाचे नाव: प्रोजेक्ट एसोसिएट – I, II आणि फील्ड असिस्टेंट
आवश्यक शैक्षणिक पात्रता: शैक्षणिक पात्रतेसाठी जाहिरात बघावी.
अर्ज कसा करावा: ऑनलाईन
अर्ज करण्याची शेवटची तारीख: 24 मे 2021
मोरेश्वर महाविद्यालय जालना भरती 2021 – 59 रिक्त जागांसाठी जाहिरात प्रकाशित
क्रांतिवीर वसंतराव नारायणराव नाईक शिक्षण प्रसारक संस्था, नाशिक भरती 2021 – 82 जागांसाठी भरती सुरू
NMK – सर्व नवीन जाहिराती


हिशोब - Dictionary Definition - TransLiteral Foundation

See also: हक्कहिशेब , हिशेब
मराठी पर्यायी शब्दकोश | mr mr | |
ना. जमाखर्च , मोजमाप ;
ना. न्याय , वाजवी रीत .
महाराष्ट्र शब्दकोश | mr mr | |
पु. १ अंक ; आंकडे ; व्यावहारिक जमाखर्चाचें , आवकजावकाचें गणित ; गणती ; मापन ; संख्याफल . २ गणना ; अंकगणिताप्रमाणे मेळ पहाणे . ३ गणित करून रक्कम निश्चित करणें ; गणिताने निघालेली रक्कम . ४ कागदावर टिपलेला जमाखर्च ; कर्ज , खर्च इ० टिपण . ५ जमाखर्चांतील एखादी बाब . ( क्रि० धरणे ). ६ ( ल . ) सरळपणा ; न्यायीपणा ; न्याय , वाजवी रीत ; सरळ मार्ग . ७ ( ल . ) पर्वा ; महत्त्व ; लौकिक . [ अर . हिसे ( सा ) ब  ]
०कितेब ठिशेब - पु . सामान्यपणें जमाखर्च , जमाखर्चाचे कागद इ० गणित . हिशेबी , हिशोबी - वि . १ हिशेब , गणित , जमाखर्च यासंबंधी २ हिशोबाचे कामांत वाकबगार ; कुशल ; दक्ष ; व्यवस्थित ; सरळ . ३ न्याय ; योग्य ; रास्त ; बरोबर . ४ चोख ; व्यवस्थित ( माणूस ). ५ कांटेकोर ; पैन पै हिशेब देणाघेणारा .
मराठी वाक्संप्रदाय - वाक्यप्रचार | mr mr | |
मानणें. " ‘गारद्यांचा हिशेब आम्हीं ठेवीत नाहीं.’ असें गारद्यांनीं ऐकतांच गारदी चपापले." -पेब ८७.
उघडा हिशोब कोरड्या टांकाचा हिशोब हिशोब जुने हिशोब काढणें, नवे तंटे उपस्‍थित करणें हिशोब असणें कच्यांचा हिशोब
भारुड - जोहार - जोहार मायबाप जोहार
भारुड - जोहार - जोहार मायबाप जोहार
भजन - कुठे रे शोधू विठ्ठला कोठे...
भजन - कुठे रे शोधू विठ्ठला कोठे...
सपिंडगणनेची कमीत कमी संख्या
सपिंडगणनेची कमीत कमी संख्या
बोधपर अभंग - ५२११ ते ५२२०
बोधपर अभंग - ५२११ ते ५२२०
भजन - भक्तीऋण घेतले माझे ...
भजन - भक्तीऋण घेतले माझे ...
श्रीब्रह्मचैतन्यमहाराज - सहावे वर्ष
श्रीब्रह्मचैतन्यमहाराज - सहावे वर्ष
भजन - अहो माझ्या दत्तात्रयाची द...
भजन - अहो माझ्या दत्तात्रयाची द...
खडर्याची लढाई - ८
खडर्याची लढाई - ८
पदसंग्रह - पदे ३६ ते ४०
पदसंग्रह - पदे ३६ ते ४०
भगवद्गीतास्तोत्र - अध्याय सोळावा
भगवद्गीतास्तोत्र - अध्याय सोळावा
भारुड - जोहार - मी संतां घरचा महार
भारुड - जोहार - मी संतां घरचा महार
श्रीसिध्दान्तबोध - अध्याय २० वा
श्रीसिध्दान्तबोध - अध्याय २० वा
स्वात्मप्रचीती - अध्याय पहिला
स्वात्मप्रचीती - अध्याय पहिला
श्रीसिध्दान्तबोध - अध्याय १३ वा
श्रीसिध्दान्तबोध - अध्याय १३ वा
श्रीनामदेव महाराजांचें चरित्र ६
श्रीनामदेव महाराजांचें चरित्र ६
श्रीसिध्दान्तबोध - अध्याय १६ वा
श्रीसिध्दान्तबोध - अध्याय १६ वा
भजनावली - सोमवारची भजनावली
भजनावली - सोमवारची भजनावली
लावणी - हार तुरे तुला धीरा मी गुंफितें
लावणी - हार तुरे तुला धीरा मी गुंफितें
श्रीसिध्दान्तबोध - अध्याय १९ वा
श्रीसिध्दान्तबोध - अध्याय १९ वा
कीर्तन आख्यान - दामाजीपंताचें आख्यान
कीर्तन आख्यान - दामाजीपंताचें आख्यान
भक्त लीलामृत - अध्याय १३
भक्त लीलामृत - अध्याय १३
समर्थहंसाख्यान - कृष्णातीरीं गमन
समर्थहंसाख्यान - कृष्णातीरीं गमन
स्त्रीधन - उखाणा ( आहाणा )
स्त्रीधन - उखाणा ( आहाणा )
सूरह - अल् बकरा
सूरह - अल् बकरा
भक्त लीलामृत - अध्याय ४७
भक्त लीलामृत - अध्याय ४७
भक्त लीलामृत - अध्याय २७
भक्त लीलामृत - अध्याय २७
भक्त लीलामृत - अध्याय ३६
भक्त लीलामृत - अध्याय ३६
भक्त लीलामृत - अध्याय २
भक्त लीलामृत - अध्याय २
श्री गजानन विजय - अध्याय २०
श्री गजानन विजय - अध्याय २०
भक्त लीलामृत - अध्याय ५१
भक्त लीलामृत - अध्याय ५१
दीप किंवा दिवा लावण्याचे कांही शास्त्र आहे काय


The trump government jam, closed several departments | ट्रम्प सरकार ठप्प, अनेक विभाग बंद; सरकारच्या वर्षपूर्तीवर देशात आेढवले आर्थिक संकट - Divya Marathi

आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत
ट्रम्प सरकार ठप्प, अनेक विभाग बंद; सरकारच्या वर्षपूर्तीवर देशात आेढवले आर्थिक संकट
वॉशिंग्टन- अमेरिकेत ट्रम्प सरकारची वर्षपूर्ती होत असतानाच मोठे आर्थिक संकट आेढवले आहे. शुक्रवारी रात्री सिनेटमध्ये सरकारी खर्चासंबंधी मांडलेले आर्थिक विधेयक मंजूर होऊ शकले नाही. त्यावरून ट्रम्प सरकारचे कामकाज ठप्प करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली आहे. त्यामुळे अनेक सरकारी विभाग बंद करावे लागतील आणि सुमारे ९ लाख कर्मचाऱ्यांना घरी बसावे लागेल. केंद्रातील सरकारला मिळणाऱ्या निधीसाठी हे विधेयक १६ फेब्रुवारीपर्यंत पारित करणे गरजेचे आहे. अमेरिकेत ५ वर्षांनंतर शटडाऊन जाहीर करण्यात आले आहे. या अगोदर २०१३ मध्ये बराक आेबामा सरकारच्या कार्यकाळात सरकारी कामकाज ठप्प करण्याची नामुष्की आेढवली होती.अमेरिकेत निधीची कमतरता असल्यास केंद्र सरकारच्या अख्त्यारीतील विभागांचे कामकाज थांबवावे लागते. तसा कायदा आहे. अशा परिस्थितीत सरकार निधीची कमतरता भरून काढण्यासाठी एक स्टॉप गॅप डील आणते. त्यासंबंधीचा प्रस्ताव दोन्ही सभागृहांत पारित करणे अनिवार्य आहे. तूर्त तरी अनेक कर्मचारी रोजच्या प्रमाणे नोकरीच्या ठिकाणी येणार नाहीत.
सिनेटमध्ये हे विधेयक पारित करण्यासाठी डेमोक्रॅटिकच्या समर्थनाची गरज आहे. परंतु त्यांना शटडाऊन हवे आहे. त्यांना बेकायदा स्थलांतर हवे आहे.
विधेयक का झाले नाही मंजूर हवीत ६० मते, मि‌ळाली ५०
आर्थिक विधेयकाच्या बाजूने ५० मते पडली, तर प्रस्तावाच्या विरोधात ४८ जणांनी मत दिले. विधेयकास पारित करण्यासाठी किमान ६० मतांची गरज आहे.रिपब्लिकन पार्टीचे बहुमत असलेल्या प्रतिनिधी सभागृहात हे विधेयक सहज मंजूर झाले होते. परंतु सिनेटमध्ये पारित करून घेण्यासाठी डेमोक्रॅटिक पार्टीच्या पाठिंब्याची गरज होती. मात्र तसे झाले नाही.
विधेयकाच्या मार्गातील अडसर ७ लाख मुलांचे स्थलांतर
स्थलांतरितांच्या मुद्द्यावर डेमोक्रॅटिक पार्टीने सात लाख लोकांना निर्वासित होण्यापासून वाचवावे, अशी मागणी लावून धरली आहे. स्थलांतरितांसाठी २०१२ मध्ये माजी राष्ट्राध्यक्ष बराक आेबामा यांच्या कार्यकाळात एक कार्यक्रम सुरू केला होता. हा ७ लाख मुलांच्या पुनर्वसनाचा प्रश्न आहे. त्यांना निर्वासित करू नका, असे डेमोक्रॅटिक पक्षाचे म्हणणे आहे.
या विभागांत सुटी जाहीर
- गृहनिर्माण, पर्यावरण, शिक्षण, वाणिज्य इत्यादी विभागांतील सर्व कर्मचारी सुटीवर असल्याचे जाहीर.
- महसूल, संरक्षण, वाहतूक, आरोग्य विभागात निम्म्याहून अधिक कर्मचारी घरी राहणार.
- राष्ट्रीय उद्याने, वारसा स्थळे, संग्रहालये इत्यादी बंद राहतील. व्हिसा व पासपोर्ट प्रक्रियेत विलंब होईल.
या सेवा सुरू राहतील
- सामान्य नागरिकांसाठी अत्यावश्यक असलेल्या सेवा सुरू राहतील. त्यात राष्ट्रीय सुरक्षा, पोस्टल, हवाई वाहतूक नियंत्रण, रेल्वे, वैद्यकीय सेवा, आपत्ती निवारण, तुरुंग, कर व ऊर्जा विभाग.


road accident in jalna; one killed, 11 injured | जालना: वाळूच्या ट्रकची प्रवासी वाहनाला धडक; एक ठार, 11 जण जखमी - Divya Marathi

आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत
जालना: वाळूच्या ट्रकची प्रवासी वाहनाला धडक; एक ठार, 11 जण जखमी
कुंभारपिंपळगाव- वाळू वाहतूक करणाऱ्या ट्रकने प्रवासी वाहनाला धडक दिल्याने एक जण ठार, तर ११ जण जखमी झाले. घनसावंगी ते कुंभार पिंपळगावदरम्यान सिंदखेडजवळच शनिवारी रात्री ११ वाजेच्या सुमारास हा अपघात झाला. यातील प्रवासी हे शेंद्रा येथील मांगीरबाबा यात्रेहून परत येत होते. तालुक्यातील उक्कडगाव येथील भाविक शुक्रवारी शेंद्रा येथील मांगीरबाबा यात्रेला गेले होते. शनिवारी ते यात्रेहून त्यांच्या गावी परत येत असताना सिंदखेडजवळ वाळू वाहतूक करणाऱ्या वाहनाने (एमएच २१ एक्स ९८७६) त्यांच्या छोटा हत्ती या वाहनाला (एमएच २१ एक्स ५२०८) धडक दिली. यात देविदास वामन वाहुळे (३६) हे जागीच ठार झाले, तर नीलाबाई वाहुळे, शहादेव नाथा वाहुळे, शहादेव आसाराम ठाकर, दत्ता रामभाऊ तौर, दत्ता नाथा वाहुळे, रामनाथ वामन वाहुळे, अर्चना लोखंडे, कांता विश्वनाथ वाहुळे, मीरा नाथा वाहुळे, अरुणा नाथा वाहुळे, पिंटू देविदास वाहुळे हे जखमी झाले. चौघांवर घनसावंगी, तर काही जणांवर जालना औरंगाबाद येथे उपचार सुरू आहेत.


GuidebooQ | सभोवतालच्या आणि सीएल आणि एकमेव (दुकान निवडा) | ciel et solil

कंपनी प्रोफाइल अटी गोपनीयता धोरण संपर्क
आपण आकाश आणि सूर्याखालील चिखलात खेळू इच्छितो.
लहानपणापासूनच, कपड्यांद्वारे संवेदनशीलता वाढवणारी एक प्रासंगिक परंतु मोहक निवड
पत्ता_ 1-4-15 ओटेमॉन, चुओ-कु, फुकुओका
(परदेशी म्हणून समान स्टोअर)
ओपन_11: 00-19: 00 दर सोमवारी बंद
सभोवतालच्या आणि सीएल आणि एकमेव (दुकान निवडा)
लिम्होम / हाओलू / यएईसीए / स्काय / लेनो आणि सीओ / कन्व्हर्सी Dडिक्ट / 6 ° आवाज / आर्च आणि लाइन / हायकिंग
या स्पॉटची इतर सामग्री


State Council of Educational Research & Training(SCERT), Maharashtra.

Latest News & Updates पुनरिक्षण समिती व विभागीय शुल्क नियामक समितीबाबतची प्रसिद्धी | विषयनिहाय व इयत्तानिहाय सेतू अभ्यासक्रम (Bridge Course) डाऊनलोड करण्यासाठी इथे क्लिक करा. | दि. १४ जून २०२१ पासून डी. डी. सह्याद्री वाहिनीवर प्रक्षेपित होणाऱ्या शैक्षणिक कार्यक्रमाचे वेळापत्रक उपलब्ध करून देण्यात आलेले आहे.
कला ,क्रीडा ,कार्यानुभव BOS अर्ज लिंक
संकलित मूल्यमापन २ पत्र
संदर्भ प्रश्नपत्रिका व शिक्षक सूचनापत्र
इयत्ता १० वी प्रश्नपेढी
इयत्ता १२ वी प्रश्नपेढी
मराठी माध्यम शैक्षणिक दिनदर्शिका
उर्दू माध्यम शैक्षणिक दिनदर्शिका
हिंदी माध्यम शैक्षणिक दिनदर्शिका
शैक्षणिक वर्ष २०२१-२०२२ साठी कमी करण्यात आलेला पाठ्यक्रम
शिक्षक मार्गदर्शिका पूरक साहित्य २०२०-२१
विषय योजना व सुधारित मूल्यमापन योजना
बालकांचे हक्क व सुरक्षितता पुस्तिका
विषय योजना व सुधारित मूल्यमापन योजना
विषय योजना व सुधारित मूल्यमापन योजना
इयत्ता नववी व इयत्ता दहावी विषय योजना व सुधारित मूल्यमापन योजना
इयत्ता अकरावी व बारावी विषय योजना व सुधारित मूल्यमापन योजना


Maratha Reservation Protest Nashik : मराठा-ओबीसी समाजामध्ये वितुष्ट नको ; छगन भुजबळ -

Maratha Reservation Protest Nashik : मराठा-ओबीसी समाजामध्ये वितुष्ट नको ; छगन भुजबळ
Maratha Reservation Protest Nashik : मराठा-ओबीसी समाजामध्ये वितुष्ट नको ; छगन भुजबळ
Maratha Reservation Protest Nashik : मराठा-ओबीसी समाजामध्ये वितुष्ट नको ; छगन भुजबळ

नाशिक : खासदार संभाजीराजेंच्या उपस्थितीत नाशिकमध्ये मूक आंदोलनाला सुरुवात झाली आहे. मराठा मूक आंदोलनासाठी मोठा फौजफाटा तैनात करण्यात आला आहे. 20 अधिकारी आणि 150 कर्मचारी आंदोलनस्थळी तैनात असून आंदोलनावर नजर ठेवणार आहेत. ज्या ठिकाणी आंदोलन पार पडणार आहे तिथे प्रवेशद्वारावरच बैरिकेटींग करण्यात आले असून येणाऱ्या आन्दोलकांची तपासणी केली जात आहे. आंदोलन मूक असल्यानं कोणीही घोषणाबाजी करू नये आशा स्पष्ट सूचना कार्यकर्त्यांना देण्यात आल्या आहेत. या आंदोलनाला नाशिकमधील सर्व लोकप्रतिनिधींना हजेरी लावली. यावेळी प्रत्येक आमदार-खासदारांनी आपली भूमिका मांडली.

छत्रपती संभाजी राजे बरोबर बोलणे झाले, मी येणार तेव्हाच सांगितले होते. मराठा समाजाला आरक्षण मिळावे ही आमच्या पक्षाची भूमिका सुरवातीपासून आहे, इतर पक्षाची देखील हीच भूमिका आहे. आणि याच भूमिकेबरोबर मी एकनिष्ठ आहे.  ओबीसी आक्रोश मोर्चे मराठा समाजाला उत्तर नाही, दोन्ही समाज उपेक्षित असल्याचं पालकमंत्री छगन भुजबळ यांनी बोलून दाखवलं. काही लोक ओबीसी आणि मराठा समाज यांच्यात वितुष्ट आणण्याचे प्रयत्न करतात ते योग्य नसल्याचंही त्यांनी बोलून दाखवलं.

Previous PostMaratha Reservation Protest : खासदार संभाजीराजेंच्या उपस्थितीत नाशिकमध्ये मूक आंदोलनाला सुरुवात
Next PostMaratha Reservation : मराठा आणि ओबीसी दोन्ही समाज अडचणीत; त्यांच्यामध्ये वितुष्ट नको : छगन भुजबळ
Nashik Coronavirus : रेमडेसिवीर पाठोपाठ नाशिक शहरात टोसिलिझुमब इंजेक्शनचा काळाबाजार
MNS : Amit Thackeray : अमित ठाकरे यांच्याकडे आता मोठी जबाबदारी
भाजी विक्रेत्यांकडून मागितली लाच; महापालिकेचे कर्मचारी गजाआड


महिला उद्योजिकांच्या 'घे भरारी'ला पाळंदे कुरिअरचा हात - Maharashtra Lokmanch

एचपी प्रीमियर लीग पुरुष गटाच्या क्रिकेट स्पर्धेत केडन्स क्रिकेट अकादमी संघाचा तिसरा विजय
‘अतुल’नीय कामगिरीमुळे ‘जनशक्ती’ चा उदय
शेतकऱ्यांच्या सन्मानार्थ भारत बंद’ला संभाजी ब्रिगेड’चा जाहीर पाठिंबा-चंद्रशेखर घाडगे
‘त्या’ व्हिडिओ क्लिपमधील आवाज माझा नाही- आमदार सुनील कांबळे
उद्या सायंकाळपर्यंत गुलाब” चक्रीवादळ महाराष्ट्राच्या पूर्व विदर्भात येण्याचे संकेत
महिला उद्योजिकांच्या ‘घे भरारी’ला पाळंदे कुरिअरचा हात
पुणे, दि. 29 – कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर देशात लॉकडाऊन झाल्याने सर्वच प्रकारच्या उद्योजकांना मोठा आर्थिक फटका बसला आहे. अनेक महिला उद्योजिका, लघुउद्योजक यातून सावरण्याचा प्रयत्न करत आहेत. अशा या छोट्या उद्योगांना पाठबळ देण्यासाठी महिला उद्योजकांच्या ‘घे भरारी’ या संस्थेने पाळंदे कुरिअरच्या साथीने अल्पदरात ‘डिलिव्हरी’ची व्यवस्था उपलब्ध करून दिली आहे. त्यामुळे पाळंदे कुरिअरच्या मदतीने महिला उद्योजिका पुन्हा एकदा ‘भरारी’ घेण्यास सज्ज झाल्या आहेत.
या उपक्रमाचा शुभारंभ गुरुवारी कर्वे रस्त्यावरील पाळंदे कुरिअरच्या कार्यालयात चित्रकार व सामाजिक कार्यकर्ते धनंजय देशपांडे यांच्या उपस्थितीत झाला. यावेळी पाळंदे कुरिअरचे आशिष पाळंदे, ‘घे भरारी’चे राहुल कुलकर्णी, नीलम उमराणी-यदलाबादकर आदी उपस्थित होते.
नीलम उमराणी-एदलाबादकर म्हणाल्या, “महिला व लघु उद्योजकांना प्रोत्साहन देण्यासाठी दरवर्षी ‘घे भरारी’ या महोत्सवाचे आयोजन केले जाते. २०० ते ३०० महिला उद्योजिका या प्रदर्शनात सहभागी होत असतात. मात्र, यंदा कोरोनामुळे हे प्रदर्शन घेता आले नाही आहे. त्यामुळे या महिलांना मोठा आर्थिक फटका बसला आहे. त्यांना एक व्यासपीठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने पाळंदे कुरिअर यांच्याशी समन्वय करून त्यांच्या उत्पादनांना ग्राहकांपर्यंत पोहोचविण्याचा प्रयत्न आहे. कोरोनामुळे अनेकांच्या नोकऱ्या जात आहेत. अशावेळी या महिला छोट्या उद्योगांतून आपल्या घराला उभारू शकतात. मास्क, सॅनिटायझर, खाद्यपदार्थ, गृहसजावटीच्या वस्तू, हस्तकला, रेडिमेड पदार्थ, डिझायनर ड्रेसेस, हर्बल प्रॉडक्ट्स, आयुर्वेदिक औषधे, लाईफ इन्शुरन्स, होम ऍटोमेशन, घरगुती अत्तरापासून ते कलात्मक वस्तूंपर्यंत, हॅण्डमेड दागिन्यांपासून खेळणी आणि इतर घरगुती उत्पादनापर्यंत सगळे काही ऑनलाईन मागविता येणार आहे.”
धनंजय देशपांडे म्हणाले, “कोरोनामुळे सगळ्यांचेच कंबरडे मोडले आहे. अशावेळी मराठी उद्योजक एकत्रितपणे चांगला उपक्रम राबवत आहेत. याचा अनेकांना फायदा होईल. अधिकाधिक उद्योजकांनी यात सहभागी होऊन डिलिव्हरीची व्यवस्था पाळंदे कुरिअरवर सोपवावी व आपण आपल्या उत्पादनाच्या मार्केटिंगवर भर द्यावा. जेणेकरून व्यवसाय वाढीसाठी त्याचा उपयोग होईल. यातून नोकरीच्याही अनेक संधी निर्माण होतील. त्याचाही लाभ मराठी तरुणांनी घ्यायला हवा.”
आशिष पाळंदे म्हणाले, “कुरिअर सेवा देण्याची आमची ५० वर्षांची परंपरा आहे. आता या कोरोनाच्या संकटातून पुन्हा एकदा भरारी घेण्यासाठी अनेक छोट्या उद्योजकांशी संलग्न होऊन त्यांना अल्पदरात कुरिअर सेवा पुरवण्याचा प्रयत्न आहे. पुण्यासह ग्रीन झोनमध्ये ६० रुपये ऐवजी ३५ रुपयात ही कुरिअर सेवा उपलब्ध होणार आहे. पुढील किलोसाठी १० रुपये शुल्क आकारले जाणार आहे. कोरोनाच्या पार्श्वभूमीकर कुरिअर सेवा देताना सुरक्षेची सर्व काळजी घेतली जाणार आहे.
← लॉकडाऊनमध्ये आर्या वोराच्या युट्यूब चॅनलला मिळतोय भरघोस प्रतिसाद
समतेचा वेगळा विचार मांडणारे सावरकर हे द्रष्टे व्यक्तिमत्व- अभिनेता राहुल सोलापूरकर →
एचपी प्रीमियर लीग पुरुष गटाच्या क्रिकेट स्पर्धेत केडन्स क्रिकेट अकादमी संघाचा तिसरा विजय
‘अतुल’नीय कामगिरीमुळे ‘जनशक्ती’ चा उदय
शेतकऱ्यांच्या सन्मानार्थ भारत बंद’ला संभाजी ब्रिगेड’चा जाहीर पाठिंबा-चंद्रशेखर घाडगे
‘त्या’ व्हिडिओ क्लिपमधील आवाज माझा नाही- आमदार सुनील कांबळे
उद्या सायंकाळपर्यंत गुलाब” चक्रीवादळ महाराष्ट्राच्या पूर्व विदर्भात येण्याचे संकेत
आमिर खानच्या ‘लाल सिंह चड्ढा’ चित्रपटाची रिलीज डेट जाहीर
पुणे शहरामध्ये गेल्या 24 तासात कोरोनाचे 134 नवीन रुग्ण
बहुप्रतीक्षित ’83’ चित्रपट ‘या’ दिवशी होणार रिलीज


मेगन फॉक्स - विकिपीडिया

प्रवेश करा(लॉग इन करा)
मेगन फॉक्स (इंग्लिश: Megan Fox) (जन्म: १६ मे १९८६) ही एक अमेरिकन हॉलिवूड सिनेअभिनेत्री व मॉडेल आहे. तिचा २००९ साली प्रदर्शित झालेला ट्रान्सफॉर्मर्स: रिव्हेन्ज ऑफ द फॉलन हा चित्रपट प्रचंड यशस्वी झाला.नुकताच तिचा "जेनीफर्स बॉडी" हा भयपट प्रदर्शित झाला आहे.
ट्रान्सफॉर्मर्स , जेनीफर्स बॉडी.
Last edited on ६ सप्टेंबर २०१६, at २३:०८
इतर काही नोंद केली नसल्यास,येथील मजकूर CC BY-SA 3.0च्या अंतर्गत उपलब्ध आहे.
या पानातील शेवटचा बदल ६ सप्टेंबर २०१६ रोजी २३:०८ वाजता केला गेला.
येथील मजकूर हा क्रियेटीव्ह कॉमन्स अट्रीब्युशन-शेअरअलाईक लायसन्स अंतर्गत उपलब्ध आहे; अतिरिक्त अटी लागू असू शकतात. हे संकेतस्थळ वापरुन आपण याच्या वापरण्याच्या अटी आणि गोपनीयता धोरणांचे पालन करण्यास आपली सहमती देत आहात. Wikipedia® हे Wikimedia Foundation, Inc. एक ना-नफा ना-तोटा संस्थेचे नोंदणीकृत ट्रेडमार्क आहे.


"अशोक सराफ" च्या विविध आवृत्यांमधील फरक - विकिपीडिया

प्रवेश करा(लॉग इन करा)
"अशोक सराफ" च्या विविध आवृत्यांमधील फरक
०२:००, ४ जुलै २००७ ची आवृत्ती
३ बाइट्सची भर घातली , १४ वर्षांपूर्वी
०१:४३, ४ जुलै २००७ ची आवृत्ती (संपादन)
०२:००, ४ जुलै २००७ ची आवृत्ती (संपादन) (उलटवा)
अशोक सराफ यांचा अभिनय 'अष्टपैलू' या विशेषणाशिवाय शब्दात मांडणे कठीण आहे. केवळ विनोदीच नव्हे तर गंभीर स्वरुपापासून ते खलनायकी प्रवृत्तीपर्यंत विविध छ्टांचे दर्शन त्यांनी आपल्या नाट्य-चित्रसृष्टीतील कार्याद्वारे घडविले आहे. विनोद रक्तातच मुरलेल्या अशोक सराफ यांनी [[दादा कोंडकें]] सारख्या जगमान्य विनोदवीराशी तोडिसतोडीस तोड अशी अभिनयाची जुगलबंदी [[पांडू हवालदार, चित्रपट|पांडू हवालदार]] मध्ये दाखविली तर [[कळत नकळत, चित्रपट|कळत नकळत]], [[भस्म, चित्रपट|भस्म]] यासारख्या चित्रपटातून त्यांनी प्रेक्षकांपुढे अभिनयाचे वेगळेच पैलू उलगडले. [[वजीर, चित्रपट|वजीर]] सारख्या चित्रपटातून राजकारणी व्यक्तिरेखा त्यांनी हुबेहूब साकारली तर [[चौकट राजा, चित्रपट|चौकट राजा]] मधील सहृदय गणाच्या व्यक्तिरेखेनेही प्रेक्षकांच्या हृदयात अजिंक्य स्थान मिळविले. ऐशीच्याऐंशीच्या दशकात [[लक्ष्मीकांत बेर्डे]] यांच्यासमवेत त्यांची जोडी प्रचंड गाजली आणि या जोडगोळीने [[अशी ही बनवाबनवी, चित्रपट|अशी ही बनवाबनवी]], [[धूमधडाका, चित्रपट|धूमधडाका]], [[दे दणा दण, चित्रपट|दे दणा दण]] यासारख्या चित्रपटांमार्फत धमाल उडवून दिली. अशोक सराफ यांच्या बहुरंगी अभिनयाला [[सचिन पिळगांवकर]], [[महेश कोठारे]] यासारख्या कसलेल्या दिग्दर्शकांची साथ मिळून [[नवरी मिळे नवर्‍याला, चित्रपट|नवरी मिळे नवर्‍याला]], [[आत्मविश्वास, चित्रपट|आत्मविश्वास]], [[गंमत जंमत, चित्रपट|गंमत जंमत]], [[आयत्या घरात घरोबा, चित्रपट|आयत्या घरात घरोबा]] पासून अलिकडच्या [[शुभमंगल सावधान, चित्रपट|शुभमंगल सावधान]] पर्यंत असंख्य चित्रपटांनी मराठी रसिकाला खिळवून ठेवले. मराठी हृदयात मानाचं स्थान मिळविलेल्या अशोक सराफ यांचा अभिनयाचा प्रवास अजूनही अविरत चालूच असून अमेरिकेतील सिएटल येथे नुकत्याच झालेल्या [[बृहन्महाराष्ट्र कन्वेंशन २००७]] येथे [[विजय केंकरे]] दिग्दर्शित [[हे राम कार्डिओग्राम]] या नाटकाद्वारे त्यांनी परदेशी रंगमंचावरही दमदार पाऊल ठेवले आहे.
इतर काही नोंद केली नसल्यास,येथील मजकूर CC BY-SA 3.0च्या अंतर्गत उपलब्ध आहे.


पुण्यातील प्रसिद्ध ‘मराठे ज्वेलर्स’च्या कौस्तुभ मराठेंना अटक, ठेवीदारांची परतावा देण्याच्या आमिषाने फसवणूक | Pimpri Chinchwad Bulletin

शिवसेनेचे जिल्हाप्रमुख गजानन चिंचवडे भाजपामध्ये
पुणे व पिंपरी चिंचवड महापालिकेसाठी ‘तीन’चा प्रभाग
“प्रशासनाच्या गलथान कारभारा विरोधात आंदोलन केले म्हणून जेलमध्ये गेलेल्या रणरागिणी नगरसेविका…
स्थायी समिती सदस्यपदी सुजाता पालांडे यांची नियुक्ती
भाजपाच्या भ्रष्टाचार व चुकीच्या धोरणांना कंटाळून पिंपरी चिंचवड महानगरपालिकेचे अपक्ष गटनेते…
“मोशी परिसरातील मोकाट कुत्र्यांचा बंदोबस्त करा” : माजी महापौर राहुल जाधव
महापालिका सभा आता ‘ऑफलाईन’
पं. दीनदयाल उपाध्याय यांना शहर भाजपकडून अभिवादन
“मुंबई बेंगलोर बाह्यवळण महामार्गाच्या समांतर सर्व्हिस रस्त्याचे रुंदीकरण होणार व पिंपरी…
मुलगी रुग्णालयात दाखल असून तिच्या उपचारासाठी पैशांची गरज असल्याचे सांगून नगरसेवकाची…
तरुणीचा पाठलाग आणि विनयभंग; एकावर गुन्हा दाखल
बँकेचा हप्ता भरण्यासाठी पैसे न दिल्याने महिलेस घरात घुसून मारहाण
पतीच्या डेथ क्लेमचे अर्धे पैसे मागत विवाहितेचा छळ
पिंपरी, वाकडमध्ये दोन अपघात; दोघांचा मृत्यू
विवाहितेच्या छळ प्रकरणी सहा जणांवर गुन्हा दाखल
‘मारून टाका याला, काय कोर्टाचा खर्च येईल तो मी करेल’; असं…
धावडेवस्तीत धारदार शस्त्राने वार करत विधवा महिलेचा खून
अजित पवारांनी ऐकलं तर ठीक, नाहीतर अवघड होईल – संजय राऊत
भोसरी पोलीस ठाण्यात इन्स्पेक्टर असल्याचे सांगून व्यावसायिकाकडे मागितली खंडणी; तोतया इन्स्पेक्टरला…
चाकण, वाकड, भोसरीत तीन चो-या; ‘असा’ गेला पाऊण लाखाचा ऐवज चोरीला
दोघांच्या भांडणात तिसऱ्यालाच ताप; दोन बोटे झाली फ्रॅक्चर
भाडेकरूला चौकात लटकवण्याची धमकी देत सामान फेकले घराबाहेर…आणि क्षणांत…
रस्त्यात लावलेली दुचाकी बाजूला घे असं म्हटलं म्हणून त्याने…
रावसाहेब दानवे यांनी भरसभेत आपल्या अंगातला फाटलेला शर्ट सभेला दाखवला आणि…
पुण्यातील महिला पोलिसांसाठी खुशखबर आता महिला पोलिसांना १२ नाही तर फक्त…
दहा रुपये किलो भंगारात विकलेली सावळज गावची खुर्ची लंडनला कशी पोचली…
राज्यभरातील चित्रपटगृहे व नाट्यगृहांबाबत सरकारचा मोठा निर्णय
“अखेर आमचा शंखनाद मुख्यमंत्र्यांच्या कानी घुमला आणि मंदिरे उघडण्याचा निर्णय झाला”
मुंबईचे तत्कालिन पोलिस आयुक्त परमबीर सिंह यांच्यासह २५ हून अधिक पोलिस…
“भिती वाटत असेल, तर भाजपामध्ये जावं”; भुजबळांचा खोचक सल्ला
पूर्व किनारपट्टीवर आज धडकणार गुलाब चक्रीवादळ; ‘या’ राज्यांना सतर्कतेचा इशारा
“आम्हाला पुन्हा सत्तेची संधी मिळणारच आहे”
भगवान श्रीराम, श्रीकृष्ण आणि महादेव हे भारतीय मुसलमानांचे पूर्वज
मोठी बातमी: एआयसीटीईशी संलग्न 550 हून अधिक अभियांत्रिकी महाविद्यालये गेल्या 6…
पत्नीच्या आत्महत्येचा व्हिडिओ रेकॉर्ड करणारा महाभाग
नरेंद्र मोदी आणि कमला हॅरिस यांच्यामध्ये देशासंबंधी ‘या’ महत्त्वपूर्ण विषयावर चर्चा
अमेरिका दौरा महत्त्वाचा; अमेरिकेकडून भारत 30 प्रीडेटर ड्रोन खरेदी करण्याच्या विचारात
चीनचे अध्यक्ष जिनपिंग यांच्या प्रकृतीसंदर्भातील गूढ
भाजप कार्यकर्ते आक्रमक: ‘CPM’ च कार्यालय पेटवून गाड्या…
तालिबानचा सह-संस्थापक मुल्ला बरादर जखमी
Home Pune पुण्यातील प्रसिद्ध ‘मराठे ज्वेलर्स’च्या कौस्तुभ मराठेंना अटक, ठेवीदारांची परतावा देण्याच्या आमिषाने फसवणूक
पुण्यातील प्रसिद्ध ‘मराठे ज्वेलर्स’च्या कौस्तुभ मराठेंना अटक, ठेवीदारांची परतावा देण्याच्या आमिषाने फसवणूक
पुणे, दि.१५ (पीसीबी) : पुण्यातील प्रसिद्ध ‘मराठे ज्वेलर्स’च्या कौस्तुभ मराठे यांना पोलिसांकडून अटक करण्यात आली आहे. मंजिरी मराठे आणि कौस्तुभ मराठे यांनी ठेवीदारांना विविध योजनांमध्ये रोख रक्कम, सोन्या-चांदीवर चांगला परतावा देण्याच्या आमिषाने फसवणूक केल्याचा आरोप आहे. मराठेंना 18 सप्टेंबरपर्यंत पोलीस कोठडी सुनावण्यात आली आहे.
मंजिरी कौस्तुभ मराठे आणि कौस्तुभ अरविंद मराठे यांनी 18 गुंतवणूकदारांची 5 कोटी 9 लाख 72 हजार रुपयांना फसवणूक केल्याचं पोलीस तपासात निष्पन्न झालं आहे. पुण्यातील पौड रोड शाखा आणि लक्ष्मी रोड शाखेत ही फसवणूक झाल्याची तक्रार पोलिसात नोंदवण्यात आली आहे. या प्रकरणात आधी प्रणव मिलिंद (वय 26 वर्ष, रा. रुपाली अपार्टमेंट, एरंडवणे) याला अटक करण्यात आली असून तो न्यायालयीन कोठडीत आहे. तर मयत मिलिंद उर्फ बळवंत अरविंद मराठे, त्यांची पत्नी नीना मिलिंद मराठे यांच्यासह इतरांविरोधात कोथरुड पोलीस ठाण्यात गुन्हा दाखल आहे. जानेवारी 2017 ते जानेवारी 2021 या कालावधीत मराठे ज्वेलर्सच्या पौड रोड आणि लक्ष्मी रोड शाखेत हा प्रकार घडल्याचा आरोप आहे.
मंजिरी मराठे यांच्या बँक खात्यावर साक्षीदाराने गुंतवणूक केलेली रक्कम पाठवण्यात आली आहे. तसेच मंजिरी मराठे या 1 जुलै 2014 ते 30 नोव्हेंबर 2018 या कालावधीत मराठे ज्वेलर्स संस्थेत भागीदार म्हणून सहभागी होत्या. आरोपींनी गुंतवणुकीपोटी साक्षीदार आणि इतरांना त्यांच्या पोचपावत्या दिल्या. आरोपींना जामीन मिळाल्यास ते देशाबाहेर जाण्याची तसेच साक्षीदारांना धमकवण्याची शक्यता आहे. मराठे ज्वेलर्स प्रा. लि. कंपनीने आरोपी संचालकाने कॉसमॉस बँकेकडून स्टॉकच्या रकमेचाही अपहार केल्याची तक्रार प्राप्त असून त्याबाबत आरोपींकडे चौकशी करायची आहे. त्यामुळे आरोपींना 12 दिवसांची पोलीस कोठडी देण्याची मागणी सहायक सरकारी वकील एम. बी. वाडेकर यांनी केली.
दुसरीकडे, पुण्यातील लंकड रिअ‍ॅलिटी बिल्डिंग कन्स्ट्रक्शन ग्रुपकडून ठेवीदारांची फसवणूक झाल्याचा प्रकार उघडकीस आला होता. या प्रकरणी पुणे शहर पोलिसांच्या गुन्हे शाखेने लंकड रिअ‍ॅलिटी फर्म्सचा मालक अमित लंकडला अटक केली होती. गुंतवलेल्या रकमेवर 15 टक्के परतावा देण्याचे आमिष गुंतवणूकदारांना दाखवण्यात आले होते. मात्र परतावा न दिल्याने गुंतवणूकदारांनी पुण्यातील येरवडा पोलिसात लंकडविरोधात तक्रार दाखल केली होती. पोलिसांच्या तपासानंतर गुंतवणूकदारांची थकित रक्कम तब्बल 25 कोटी रुपयांच्या घरात असल्याचं उघड झालं होतं.
Previous article‘…आणि मृतदेह रेल्वेतून गायब झाला आणि १२ तासांनी जे काही समोर आलं ते धक्कादायक होत’
Next articleपत्नीच्या मोबाईलमधून अ‍ॅपद्वारे घेतली गोपनीय माहिती आणि परस्पर…
दोघांच्या भांडणात तिसऱ्यालाच ताप; दोन बोटे झाली फ्रॅक्चर
भाडेकरूला चौकात लटकवण्याची धमकी देत सामान फेकले घराबाहेर…आणि क्षणांत…
रस्त्यात लावलेली दुचाकी बाजूला घे असं म्हटलं म्हणून त्याने…
रावसाहेब दानवे यांनी भरसभेत आपल्या अंगातला फाटलेला शर्ट सभेला दाखवला आणि…
पुण्यातील महिला पोलिसांसाठी खुशखबर आता महिला पोलिसांना १२ नाही तर फक्त ‘एवढ्याच’ तासांची ड्युटी
कारकुनाच्या नजरचुकीने येरवडा कारागृहातून सुटला; नऊ महिन्यांनी पुन्हा तीन गुन्ह्यात सापडला
दहा रुपये किलो भंगारात विकलेली सावळज गावची खुर्ची लंडनला कशी पोचली...
दोघांच्या भांडणात तिसऱ्यालाच ताप; दोन बोटे झाली फ्रॅक्चर
‘मारून टाका याला, काय कोर्टाचा खर्च येईल तो मी करेल’; असं...
धावडेवस्तीत धारदार शस्त्राने वार करत विधवा महिलेचा खून
“भाजपा सरकारच्या काळात महाराष्ट्रात पोलिसांचा दबदबा” : आ. चंद्रकांतदादा पाटील
मुलगी रुग्णालयात दाखल असून तिच्या उपचारासाठी पैशांची गरज असल्याचे सांगून नगरसेवकाची...
चाकण, वाकड, भोसरीत तीन चो-या; ‘असा’ गेला पाऊण लाखाचा ऐवज चोरीला
“आज ७२ तास झाले. पण, चंद्रकांत पाटलांचा शपथविधी कुठेही पाहायला मिळत...
पिंपरी-चिंचवडमधील गणेश मंडळांचा गणपती आणि देखावा पहा एका क्लिकवर
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांमुळेच मी पंतप्रधान होऊ शकलो – पंतप्रधान मोदी
महामानवाला अभिवादन करण्यासाठी डॉ.आंबेडकर चौक फुलला
सोनेरी आमदार रमेश वांजळेंची कन्या भोसरीची सून होणार; भोसरीच्या राजकारणात सक्रिय...
नगरसेवक सय्यद मतीन याला केवळ मारलेच नसते, तर त्याचे हातपाय तोडले...
भोसरीच्या राजकारणाची कूस बदलतेय; जालिंदर शिंदेंकडून महेश लांडगे, विलास लांडेंना विधानसभेचे...
मराठी बातम्या देणारा हक्काचे व्यासपीठ  मराठी अस्मिते साठी सदेव तत्पर
३रा मजला, पी. जे. चेंबर, आंबेडकर चौक, पिंपरी, पुणे
दहा रुपये किलो भंगारात विकलेली सावळज गावची खुर्ची लंडनला कशी पोचली...


कर्ज घ्यायचय ?? – धनलाभ

म्युच्युअल फंड आणि करतरतूदी
चॅरीटेबल अँड रिलीजीअस ट्रस्ट अँड रजिस्टर्ड सोसायटी फंड
शेरखान तर्फे TOP PICS
इक्विटी लिंक सेव्हिंग स्कीम
युनीट लिंक इन्शुरन्स प्लान
रिटायरमेंट बेनिफीट पेंशन फंड
चॅरीटेबल अँड रिलीजीअस ट्रस्ट अँड रजिस्टर्ड सोसायटी फंड
डिमॅट : शंका समाधान
‘मला नं, कर्जाबद्दल विचारायचय’ – दिवाळीचा फराळ आणत रमा यशोधराला म्हणाली.
‘खरं तर मी तुम्हाला बँकेतच भेटायला पाहिजे, नाही क’ – तिनं थोडं अपराधीपणेच विचारलं. ‘पण मी म्हटलं आता स्वामीजींच्या आश्रमात गेली वर्षभर ओळख आहेच आपली, शिवाय त्यानिमित्त तुमचं येणसुद्धा होईल’.
‘नाही गं, काहीच अडचण नाही. अगं बऱ्याचदा बँकेत गर्दी असते. नीट सवडीने बोलताच येत नाही’- यशोधरा मॅडम हसत म्हणाल्या. ‘आणि स्वामीजी म्हणतातच ना… बायकांनो, पैशाचे विषय तुमच्या मैत्रिणींच्या गप्पात आणि किटी पार्ट्यांतपण यायला पाहिजेत.’
यशोधरा मॅडम विकेंडला वर्ग घ्यायच्या; पण त्या एका सरकारी बँकेत मॅनेजर होत्या आणि त्यांचे वर्ग आणि त्यानंतरच्या गप्पा सगळ्या साधकांत लोकप्रिय होत्या.
‘नाही, काय आहे, मी आणि माझी बहीण, आम्ही दोघीही सध्या कर्ज घ्यायचा विचार करत होतो’ – सोबत आलेल्या सीमाकडे बोट दाखवत रमा म्हणाली.
‘म्हणजे ताईला होम लोनच हवंय; पण आमचा एक छोटा बिझनेस आहे आणि माझा त्यासाठी कर्ज घ्यायचा विचार होता’- सीमाने पुस्ती जोडली
‘नाही पण काय होतं, की आमच्या बाबांनी आयुष्यात कर्ज नाही काढलं, ते म्हणतात हे कसले ऋण काढून सण करायचे डोहाळे लागले तुम्हाला
‘हं, हे खरं आहे की नव्वदीच्या दशकाआधी कर्ज घेण्याची फारशी पद्धत नव्हती मध्यमवर्गात. पण आता तसं काही उरलेलं नाही. मुळात काय आहे की, कर्ज म्हणजे भिक नव्हे, तुमच्यासारखीच बँकेला आणि खरंतर अर्थव्यवस्थेलाच त्याची गरज असते.’
‘बँकेला ठीक आहे, कारण तिचं त्यात उत्पन्न आहे. पण अर्थव्यवस्थेला’ – आश्चर्याने सीमा म्हणाली.
‘हो तर. अगं कसं आहे की, समजा तू उद्योगासाठी कर्ज घेतल, की लोकांनी नुसतीच बचत केलेली रक्कम बँक उत्पादनात आणेल, शिवाय तुला व्याज आणि हप्ता भरायचाच आहे. त्यामुळे तू तुझ उत्पादन करून, मला विकून पैसा कमवायचा प्रयत्न करणार. तो व्याजाच्या/हप्त्याच्या रकमेहून जास्तच नाही का
‘ते खरं आहे हो; पण नाही झाला धंदा आणि आणि फेडता आलं, तर
‘आता असं आहे की, व्यवसाय म्हटला की जोखीम येतेच गं. पण ती समजायची असेल तर बँक कधी कर्ज देते हेही जाणून घ्यायला हवं
‘कर्ज देताना बँकेचे तीन निकष असतात. पहिला म्हणजे तुमचा इतिहास म्हणजे यापूर्वी तुम्ही कोणती कर्ज घेतली, किती आणि कशी परतफेड केली म्हणजे यापूर्वी तुम्ही कोणती कर्ज घेतली, किती आणि कशी परतफेड केली काही कर्ज थकवलेली आहेत का काही कर्ज थकवलेली आहेत का या सगळ्यावरून तुम्हाला कर्ज द्यायचा की नाही, हे ठरवणं बँकेला सोयीच जात.’
‘पण, समजा याविषयी आपण नाहीच खरं काय ते बँकेला सांगितलं तर’ – सीमान चेष्टेने विचारलं.
‘तेवढं सोपं नाही बरं’ – मॅडम हसत म्हणाल्या. ‘तुमच्या या सगळ्या कर्जाशी संबंधित व्यवहारांची माहिती सिबील, म्हणजे क्रेडिट इन्फोर्मेशन ब्युरो नावाच्या संस्थेकडे आपोआप जात असते. आणि या सगळ्या सगळ्या ‘इतिहासा’वरून तुम्हाला तपासलं जात असतं. तुम्हीसुद्धा काही माफक पैसे भरून या सिबिलकडे तुमची काय माहिती आहे, ते तपासू शकता.’
‘दुसरी गोष्ट आहे ती म्हणजे ‘तारण’. तुम्ही कर्ज घेताना ते परत फेडू शकला नाहीत तर तुमची कोणती मालमत्ता आहे जी विकून बँक आपली वसुली करू शकेल ते आहे तारण तुमचं तारण बाजारात काय किमतीचं आहे आणि तुम्हाला किती कर्ज हवं आहे, याचं काही प्रमाण ठरलेलं आहे. आणि अर्थात जास्त किमतीचं तारण असेल तर नक्की कर्ज जास्त आहे’.
‘पण जर कोणाकडे अशी मालमत्ता नसेल तर’ – सीमानं साशंकपणे विचारलं.
‘तर मग ज्यांच्याकडे आहे, त्यांनी हमी द्यायला म्हणजे गॅरेण्टी म्हणून उभं राहिलं पाहिजे.’
‘म्हणजे, मी उभी राहू शकेन हिला गॅरेण्टी म्हणून’ – रमा उत्साहात म्हणाली.
‘हो देऊ शकशील नं. पण राग मानू नका. तुम्ही बहिणीच आहात. पण अशा प्रकारे गॅरेण्टी देताना दहावेळा विचार करा. काय आहे, अगदी प्रामाणिक कारणामुळे जरी सीमा कर्ज फेडू शकली नाही तर बँक तुझ्यामागे नक्की लागेल . काय होतं, आर्थिक निर्णय हे भावनेच्या भरात घेतले जातात. बहिणीने नक्की बहिणीच्या मदतीला उभं राहावं. पण त्याचबरोबर व्यवहार नीट समजून मगच काय ते कराव.’
‘ते खरं आहे’ – सीमा स्वतःशीच म्हणाली. ‘पण तिसरी गोष्ट ती काय
‘तिसरी गोष्ट म्हणजे तुमचं संभाव्य उत्पन्न. अर्थात प्रोजेक्टेड कॅश फ्लोज. भविष्यात तुम्ही काय आणि कधी कमवून कर्ज फेडू शकता, याचे ठोकताळे.’
व या निकषावरच किती कर्ज मिळणार हे निश्चित होते .
बँक असो वा पतसंस्था असो कर्ज मंजुरीची पद्धत कशीही असो निकष हेच असतात . व वसुलीचे नियम कमी जास्त प्रमाणात कडकच असतात
जगातील सर्वाधिक महागडे शेअर…
“शेअरखान सावंतवाडी” ही मराठी माणसाने आरंभ केलेली सावंतवाडीतील अशी एकमेव जागा आहे जेथे मराठी माणसाला आपलस वाटणारी अर्थावृध्दिच्या विविध योजना समजावणारी विश्वासू माणसे आहेत. शेअरखान सावंतवाडी या कार्यालाची सुरवात तीन वर्षापूर्वी कार्यकारी अभियंता या पदावरून निवृत्त झाल्यावर प्रदीप प्रभाकर जोशी यांनी केली. NISM या संस्थेच्या चार प्रकारच्या परिक्षा देवून शेअरखान सावंतवाडी या कार्यालयाचा शुभारंभ झाला आहे. त्याचबरोबर स्वतंत्र आर्थिक सल्लागार (IFA) हे पदही प्राप्त झाले आहे.
दीर्घमुदत कर्ज व्याजमुक्त कसे कराल
नविन येणारे आयपिओ व एनएफओ..Opens in a new tab
राष्ट्रिय सेवानिवृत्ती योजनाOpens in a new tab
कॅन्सर रिलीफ म्युच्युअल फंड
टाटा डिजिटल इंडिया फंड
* शेअर बाजार समज आणि गैरसमज *
रिटायरमेंट प्लॅनिंग साठी राहत्या घराचा उपयोग —
रियल इस्टेट मधील गुतंवणूक किती योग्य
बचतीच्या व्यवस्थापनाचे पाच मार्ग
“ वॉशिंग्टन सुंदर आणि शेअर बाजार ”
म्युच्युअल फंडविषयक काही व्हिडिओ...
सदरील माहिती अधिकाधीक लोकांपर्यंत पोचवायला सहकार्य करा


रेल्वे धावली की मदतीला; पहा किती अन कशी झालीय राज्यांना झालीय मदत - Krushirang | | ताज्या मराठी बातम्या | Latest Marathi News | Breaking News Maharashtra Live 24*7 | Agriculture | Politics | Business | Stock Market | Pune | Mumbai | Ahmednagar | maharashtra, marathi, latest, news %

रेल्वे धावली की मदतीला; पहा किती अन कशी झालीय राज्यांना झालीय मदत
रेल्वे धावली की मदतीला; पहा किती अन कशी झालीय राज्यांना झालीय मदत
आरोग्य व फिटनेसताज्या बातम्याराष्ट्रीय
दिल्ली : देशात करोना विषाणूचे संकट वाढत आहे. या काळात ऑक्सिजनला सर्वाधिक मागणी आहे. दुसऱ्या लाटेत रुग्ण दगावण्याचे प्रमाण वाढले आहे. ऑक्सिजन मिळत नसल्याने अनेक रुग्ण मृत्यूमुखी पडले आहेत. ऑक्सिजनसाठी रुग्णांच्या नातेवाईकांना वणवण करावी लागत आहे. त्यामुळे केंद्र सरकारने काही दिवसांपासून ऑक्सिजन पुरवठ्यावर लक्ष केंद्रीत केले आहे. राज्यांना वेळेत ऑक्सिजन पुरवठा करण्यासाठी रेल्वेद्वारे ऑक्सिजन पुरवठा केला जात आहे. रेल्वेच्या या ऑक्सिजन एक्सप्रेस राज्यांना ऑक्सिजन पोहोच करत आहेत.
Krushirang on Twitter: “बाब्बो.. हेही भयंकरच की.. पंधरवड्यात तब्बल १९ हजार बालकांना झालीय करोनाबाधा..
आतापर्यंत १३९ ऑक्सिजन एक्सप्रेसद्वारे तब्बल ८ हजार ७०० मेट्रीक टन लिक्विड ऑक्सिजन राज्यांना पुरवठा करण्यात आला आहे. १५ मे पर्यंत महाराष्ट्रास ५२१ मेट्रीक टन, उत्तराखंड २०० मेट्रीक टन, तामिळनाडू १११ मेट्रीक टन, आंध्र प्रदेश व राजस्थान प्रत्येकी ४० मेट्रीक टन, तेलंगाणा ३०८ मेट्रीक टन, कर्नाटक ३६१ मेट्रीक टन, मध्य प्रदेश ४३० मेट्रीक टन, हरयाणा १२२८ मेट्रीक टन, उत्तर प्रदेश २३५० मेट्रीक टन आणि दिल्लीसाठी ३०८४ मेट्रीक टन पेक्षा जास्त ऑक्सिजन पोहोच करण्यात आला आहे.
दरम्यान, ओडिशा राज्याने सुद्धा करोना संकट काळात राज्यांना ऑक्सिजन दिला आहे. या राज्याने गेल्या २५ दिवसांत देशातील विविध १४ राज्यांना तब्बल १५ हजार ७४ मेट्रीक टन ऑक्सिजनचा पुरवठा केला आहे. काही राज्यांत करोनाचे रुग्ण वाढत आहेत. त्यामुळे राज्यांची ऑक्सिजनची मागणी वाढली आहे. त्यामुळे केंद्र सरकारने परदेशातूनही ऑक्सिजन मागवला आहे. तसेच या संकटात जगातील अनेक देशांनी भारतास मदत केली आहे. यामध्ये ऑक्सिजनचाही समावेश आहे.
संपादन : मुकुंद भालेराव
कृषीरंग | मार्केट अपडेट, शेती-मातीच्या बातम्या, लेख, माहिती आणि जगभरातील न्यूज अपडेट मिळवण्यासाठी आमचे https://t.me/krushirang हे टेलीग्राम चॅनल सबस्क्राईब करा.
| फेसबुक | ट्विटर | युट्युब | वरही लाईक, फॉलो, सबस्क्राईब आणि शेअर करा.
राहुल गांधींनी केलीय मोदी सरकारवर टीका; पहा का आक्रमक भूमिका मांडलीय त्यांनी
दुसऱ्या लाटेबद्दल RBI ने अहवालात म्हटलेय असे; पहा नेमके काय झालेय करोना कालावधीत ते
आता या कंपनीचा आयपीओ येणार, गुंतवणुकीसाठी राहा तयार..
गुणतालिकेत दिल्लीची आघाडी.. मिळवलेय मोठे यश; ‘या’ संघावर केलीय मात
मोदी सरकार ‘त्या’ साठी करणार तब्बल 1 लाख कोटींचा खर्च; पहा, नेमका काय आहे…
 ‘त्या’ मुद्द्यावर पाकिस्तानला दिलाय…
 ‘या’ तारखेपासून राज्यातील सिनेमागृहे होणार सुरू; राज्य…
 बंगालच्या उपसागरात होतेय ‘असे’ काही; हवामान विभागाने राज्यातील…
कर्मयोगीच्या मैदानात हर्षवर्धन पाटील होणार चीतपट….वाचा…
सोन्याच्या भावात आजही घसरण कायम; पहा, आज काय आहेत सोने आणि…
कार इंजिनमध्ये होणार मोठे बदल; केंद्र सरकार लवकरच देणार…
सोन्याच्या किंमती घसरल्या, चांदीचीही झळाळी उतरली, जाणून घ्या…
 बंगालच्या उपसागरात होतेय ‘असे’ काही;…
राज्यात पावसाचा मुक्काम कायम; पहा, हवामान विभागाने कोणत्या…
सणासूदीला घर घ्यायचंय, मग वाचा की; बॅंकांकडून होमलोनबाबत…
मोदी सरकारचा चीनला झटका.. एलआयसी आयपीओबाबत घेणार मोठा…


स्वतः च्या शोधात मी....: रसिकवंत!

स्वतः च्या शोधात मी....
पण काय शोधत आहे हे ही कळत नाही कधी कधी...थोर अश्या बुवा,गवयांच्या गाण्यानं / आयुष्याच्या कथांनी डोळ्यात पाणी येणारा मी...एकदा बसलो की गाण्याच्या रियाझांवरुन उठुच नये असं वाटणारा मी...मी इथं कशाला आलोय, काय करायचयं मला कधी कधी आयुष्य इतकं छोटं वाटतं तर कधी ते अथांग वाटतं ...ह्या सगळ्या प्रश्नांच उत्तर मी गाण्यात शोधायचा प्रयत्न करतो आहे...अखंड...
ज्यांच्याशी थेट जाऊन बोलायची जराही भीती वाटू नये असे भीमसेन होते. सगळ्या समाजाशी भीमसेन जोशी यांचा जो ‘कनेक्ट’ होता, तो त्यांच्या आधीच्या पिढीतल्या कलावंतांकडे जवळजवळ नव्हताच. भारतीय अभिजात संगीत घरोघरी पोहोचवत असताना त्या घरातल्या प्रत्येकाला कलावंत आणि कला याबद्दल आत्मीयता वाटेल, यासाठी त्यांनी केलेलं कार्य म्हणूनच अधोरेखित करायला हवं. २४ जानेवारी २०११.
वेळ : रात्री साडेअकरा- बाराची.
भीमसेनजींच्या घरात दिवसभर हजारो माणसांनी अंत्यदर्शनासाठी रीघ लावली होती. पण रात्र तशी सुनी सुनी होती. घरात एखादा दिवा जळत होता. रात्रीच्या अशावेळी कार्यालयातून घरी जाताना त्यांच्या घरावरून जावंसं वाटलं. तिथं पोहोचलो, तर दाराशी एक मोठी गाडी येऊन उभी राहिलेली. पटापटा त्यातून सात-आठ माणसं उतरली. घर बंद होतं. दाराशीच उभी राहिली. सगळ्यांनी हात जोडले आणि नमस्कार केला. त्यातल्या काहीजणांना अश्रू आवरत नव्हते आणि हमसाहमशी रडणंही दिवसभर भीमसेनांचं शेवटचं दर्शन घेणाऱ्यांपैकी अनेकांचे चेहरे रडून थकलेले दिसत होते. त्यातल्या कितीजणांना पंडितजी प्रत्यक्षात भेटले असतील, त्यांच्याशी गप्पा मारल्या असतील, कोण जाणे. ज्यांच्या वाटय़ाला पंडितजींच्या आयुष्यातला एखादा क्षणही आला, त्यांचं जगण्ां भीमसेनांशी जोडलं गेलं होतं. पण जे त्यांना भेटलेही नाहीत, त्यांच्याही मनातली भावना जणू आपल्या घरातला, अगदी हृदयाजवळचा कुणी गेल्याची.
भीमसेनांचा समाजाशी असलेला हा जो संबंध होता, तो त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा भाग होता. पण भारतीय अभिजात संगीतासाठी त्याने एक अतिशय वेगळं परिमाण मिळवून दिलं. कोणताही कलावंत बेटावर राहून कला सादर करू शकत नाही. निदान परफॉर्मिंग आर्टमध्ये तर ते अशक्यच वाटावं. तरीही भारतीय अभिजात संगीताच्या परंपरेत कलावंतांचं समाजाशी असलेलं नातं नाटकातल्या नटांएवढंच होतं. नाटक संपलं, रंग उतरले, की जो- तो कलाकार आपापल्या विश्वात आणि प्रेक्षकही त्याला त्यापलीकडे आपल्या आयुष्यात वेगळं स्थान देण्याच्या भानगडीत न पडणारे. कलावंत आणि रसिक यांचा हा संबंध केवळ नाटय़गृहापुरताच. संगीताच्या बाबतीत तर गेल्या काही शतकांमध्ये भारतात जेवढय़ा दंतकथा निर्माण झाल्या असतील, तेवढय़ा अन्य कोणत्याच कलेच्या वाटय़ाला आल्या नसतील. गायक जरासे तिरसट असायचे. सहजी कुणाला भेटायचे वगैरे नाहीत. आणि भेटले, तरी फार समाधान वाटेल अशी स्थिती नाही. ते सारे आपल्याच धुनीत.. तंद्रीत. आपला संबंध फक्त कलेशी. तीच आपलं सर्वस्व. बाकी सारं क्षणभंगुर- अशी ती भावना होती.
स्वातंत्र्यापूर्वीपर्यंत अशा दिग्गजांची गाणी ऐकायला मिळणं दुरापास्त असायचं. ती सर्वाना ऐकता येतील, अशी शक्यता नसे. एकतर ती दरबारात होत. तिथं सामान्यांना प्रवेशच नसे. ‘अदाकारीचं गाणं’ ऐकण्याची ठिकाणं सर्वसामान्यांना जाता येतील अशी नसत. त्यामुळे भुकेल्या रसिकांना कलावंतांचं दर्शनही दुर्लभ असे. त्यातून त्या काळातील अनेक कलाकार स्वभावानं विक्षिप्त असत. त्यांच्या शिष्यांनाही त्यांची भीती वाटावी, असा स्वभाव. रसिकांची तर बातच सोडा. पण त्यांच्याजवळ असलेली प्रतिभा आणि सर्जनशीलता रसिकांना वेड लावणारी असे. मैफलीत मंचावर एकदा बैठक घातली, की मग तासन् तास आपला गळा सहजगतीने फिरवत ठेवण्याची क्षमता त्यांच्यामध्ये असे. समोरच्यांना दीपवून टाकावं, या ईष्र्येनं जे गाणं व्हायचं, ते समोर कुणी इतर घराण्याचा कलावंत असेल तरच. आपण बरं की आपली कला बरी, अशी ही समजूत बराच काळ होती.
प्रत्यक्ष मैफलीशिवाय रसिकांपर्यंत जाण्याचं अन्य कोणतंच माध्यम त्याकाळी अस्तित्वात नसल्यानं विसाव्या शतकापर्यंत कलावंत आणि रसिक यांचं नातं दूरचंच असे. एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस संगीत नाटक निर्माण झालं आणि हे अभिजात संगीत वेगळ्या रूपात रसिकांसमोर जाऊ लागलं. त्या नाटकांमध्ये नट होण्यासाठी अभिनय येण्यापेक्षा गाणं येणं आवश्यक असे. बालगंधर्वासारख्या नटाला त्या काळात जी अफाट लोकप्रियता मिळाली, ती त्यांच्यातील अतिशय मधुर आणि अभिजात गायकीमुळे. महाराष्ट्रात पहिल्यांदा ‘हिरोवर्शिप’ मिळणारा कलावंत म्हणजे बालगंधर्व. विसाव्या शतकात ध्वनिमुद्रणाचं तंत्रज्ञान विकसित झालं आणि गाणं सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचण्याची संधी निर्माण झाली. परंतु हे तंत्रज्ञान बाल्यावस्थेत आणि गाणं परिपक्व अवस्थेत- अशी काहीशी स्थिती. त्यामुळे बऱ्याच दिग्गज कलावंतांनी आपणहून ध्वनिमुद्रणाकडे पाठ फिरवली. गाणं ऐकवायचं तर ते मैफलीतच, असा जणू चंगच बांधला त्यांनी. मात्र, तंत्रज्ञानानं (नभोवाणीचं भारतातील आगमनही साधारण त्याच सुमाराचं) घराण्यांचा कोट हळूहळू गळून पडायला लागला होता. ब्रिटिशांच्या राजवटीचाही तो परिणाम होताच. मुक्तता आणि स्वातंत्र्य या मूल्यांचा उद्घोष होण्याचा काळ होता तो. स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर अभिजात संगीताच्या प्रांतात फारच उलथापालथी झाल्या. राजाश्रय संपला होता. लोकाश्रय मिळेल, अशी आशा होती. स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही फ्रेंच राज्यक्रांतीमधली त्रिसूत्री वेगवेगळ्या रूपांत स्पष्ट होऊ लागली होती.
.. अशा काळात भीमसेनांचा संगीताच्या क्षितीजावर उदय झाला. पारंपरिक घराण्याची चौकट न मोडता त्यात नवनवे प्रयोग करण्याची अचंबित करणारी सर्जनशीलता त्यांच्याकडे असल्यानं आणि भवतालचं वातावरणही अशा प्रयोगांना अनुकूल होण्याची शक्यता असल्यानं भीमसेनांनी एका नव्या प्रयोगाला सुरुवात केली. ‘सा रे ग म’ कंपनीने प्रकाशित केलेल्या ध्वनिमुद्रणाच्या संचामध्ये पंडितजींचे अगदी सुरुवातीचे ध्वनिमुद्रण आहे. त्यात त्यांच्या गाण्यावर सवाई गंधर्वाची इतकी छाप आहे, की क्षणभर विचार करावा. पण त्या गाण्यातही त्यांनी आपलं वेगळेपण शोधण्याचा केलेला प्रयत्न लक्षात राहतो. नंतर ते गाणं अधिकाधिक वेगळं होत गेलं. त्यात अनेक हिऱ्या-मोत्यांची भर पडली. ते श्रीमंत झालं. गायनकलेचा समाजाशी जवळचा नातेसंबंध जोडण्याचं व्रतच जणू पंडितजींनी घेतलं होतं. हे सगळं जाणूनबुजून, बुद्धिपुरस्सर होतं की नाही, ठाऊक नाही. पण गाणं अगदी शेवटच्या माणसापर्यंत पोहोचवायचं, आणि असं करताना त्याचा दर्जा कुठंही पातळ होऊ द्यायचा नाही, असं हे व्रत होतं.
चित्रपट बोलायला, नव्हे गायला लागूनही बराच काळ झाला होता आणि ललित संगीतातील भावगीतासारखे प्रयोगही यशस्वी होत होते. अशा काळात अभिजात संगीत सर्वसामान्य लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचं प्रचंड मोठं काम भीमसेनांनी केलं. विष्णू दिगंबर पलुस्करांनी त्याआधीच्या काळात भारतीय संगीत सामान्यांपर्यंत नेण्यासाठी जे वेगवेगळे प्रयोग केले, त्याच्या पुढची पायरी भीमसेनांनी गाठली. ललित संगीत लोकप्रियतेच्या शिखरावर जात असतानाच्या काळात उत्तम अभिजात संगीताची गोडी लोकांना लावण्यासाठी भीमसेनजींनी देशभर जो प्रवास केला, तो आजच्या काळातही चकित करायला लावणारा आहे. वाहनांची सोय नाही, राहण्याची सुविधा नाही, खाण्यापिण्याची खात्री नाही, बिदागी मिळण्याची शाश्वती नाही, अशा कठीण परिस्थितीत भीमसेनांनी गाणं सगळीकडे पोहोचवण्यासाठी जे काही केलं, त्याला तोड नाही. गाणं असं करायचं, की पुन्हा निमंत्रण मिळायला हवं. मग तिथं शे-दोनशे रसिक असले म्हणून काही बिघडत नाही. त्या प्रत्येकाशी आपल्या गाण्यानं नातं जोडण्याची जी हातोटी त्यांना प्राप्त झाली होती, ती दैवी म्हणावी अशीच.
गेल्या वर्षभरात भीमसेनजींचं स्मरण करणारे अनेक कार्यक्रम देशात अनेक ठिकाणी झाले. तिथल्या प्रत्येकाला या कलावंताबद्दल कमालीची आपुलकी होती.. जिव्हाळा होता.. प्रेम होतं. हा कलावंत आपल्या कलेतून थेट आपल्या हृदयात पोहोचतो, याचं आश्चर्य वाटावं असं त्यांचं व्यक्तिमत्त्व होतं. ज्यांच्याशी थेट जाऊन बोलायची जराही भीती वाटू नये, असं. सगळ्या समाजाशी त्यांचा हा जो ‘कनेक्ट’ होता, तो त्यांच्या आधीच्या पिढीतल्या कलावंतांकडे जवळजवळ नव्हताच.
किराणा घराण्याचे अध्वर्यु अब्दुल करीम खाँसाहेबांबद्दल एक दंतकथा सांगितली जाते, की ते जेव्हा बडोद्याहून म्हैसूरच्या दरबारात राजगायक म्हणून रुजू होण्यासाठी गेले, तेव्हा तिथं त्यांची हत्तीवरून मिरवणूक काढली होती. भीमसेनजींना हाच मान भारतात सगळ्या प्रांतांत सतत मिळत राहिला. त्यांच्या गाण्याचं नाणं इतकं खणखणीत होतं, की कुणाशी लांगुलचालन करण्याची गरज त्यांना पडली नाही. त्यांचा स्वभावही तसा नव्हता. तरीही समोरच्या प्रत्येकाबद्दल मनात कळवळा असणारा हा एक वेगळाच कलावंत होता. भीमसेनांना देशात आणि जगभरात एक श्रेष्ठ कलावंत म्हणून भरभरून लौकिक मिळाला. पण त्याहीपेक्षा त्यांना कोटय़वधींच्या हृदयात जे स्थान मिळालं, ते त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला अलौकिकाची झळाळी देणारं होतं. त्यांच्या निधनानंतरच्या काळात तर हे अधिकच जाणवलं. कलावंत म्हणून भारतीय अभिजात संगीत घरोघरी पोहोचवत असताना त्या घरातल्या प्रत्येकाला कलावंत आणि कला याबद्दल आत्मीयता वाटेल, यासाठी त्यांनी केलेलं कार्य म्हणूनच अधोरेखित करायला हवं. हजारो रसिकांना ते जाऊन वर्ष झालं, तरीही त्यांचं स्मरण व्याकुळ करतं, हे अचंबित करणारं आहे आणि भीमसेनांच्या कर्तृत्वाची झळाळी अधिक उजळवणारंही आहे.
सदर लेख बुधवार, सोमवार, रविवार २२ जानेवारी २०१२ च्या लोकसत्ताच्या 'लेख' मालिकेतला आहे. लोकसत्ताचे आभार.
नोंद घ्याव्या अश्या साईट्स
ही काय वेळ आहे
कुठुन कुठुन आपले मित्र बघत आहेत...धन्यवाद मित्रांनो..
स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर उर्फ तात्याराव सावरकर
डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार
पं. भीमसेन गुरुराज जोशी (अण्णा)
उस्ताद अल्लादियां खाँ साहेब
पं. दत्तात्रय विष्णु पलुस्कर
बडे गुलाम अली खाँ साहेब
उस्ताद अब्दुल करीम खाँ साहेब
पं. शिवपुत्र सिद्धरामैया कोमकली उर्फ कुमार गंधर्व
"कबुतरास गरुडाचे पंख लावता ही येतील , पण गगन भरारीचे वेड रक्तात असावे लागते, आणि ते दत्तक घेता येत नाही " .. व.पु काळे