Letter To Raj Thackeray: You Must Speak, But For Your Own Party And Party Workers | राज ठाकरेंना पत्र: तुम्ही बोललंच पाहिजे, पण... | Lokmat.Com

गुरुवार १४ नोव्हेंबर २०१९
ठाण्यात ६१ मुले, १७२ मुलींचा अद्याप शोध नाही
भाजपला हद्दपार करण्याच्या हालचाली
कोण होणार ठाण्याचा महापौर
महापौरपदी नवा चेहरा की निष्ठावंत हेच औत्सुक्याचे
सुधीर काटकर यांच्या ‘थंका कलाकृती’ ठरताहेत लक्षवेधी
रेल्वे मार्गावर सिलिंडर असल्याचे पाहून लोकल थांबविणाऱ्या मोटरमनचा होणार सत्कार
मुंबईतील सतरा हजार डिलिव्हरी बॉइजवर कारवाई
सायन-पनवेल मार्ग व जिजाबाई भोसले मार्गावर वाहतुकीचा वेग मंदावला
अ‍ॅण्टॉप हिल येथे दोन बालिकांवर अत्याचार
सुशांत सिंग राजपूत बॉलिवूडच्या या अभिनेत्रीसोबत राहतोय लिव्ह इन रिलेशनशीपमध्ये, वाचा सविस्तर
या अभिनेत्रीला ओळखलंत का विना मेकअप लूक होतोय व्हायरल
दिशा पटानीने खरेदी केली महागडी कार, किंमत ऐकून तुम्हाला बसेल धक्का
या अभिनेत्रीने एकेकाळी गाजवली होती चित्रपटसृष्टी, आता ओळखणे देखील होतंय कठीण
लग्नाआधीच या मराठमोळ्या अभिनेत्रीचा थेट बेडरूममधून फोटो आला समोर, मिळतायेत अशा प्रतिक्रीया
Rafale Deal and Sabarimala Temple Verdict : राफेल आणि शबरीमाला - कोर्टाचा निकाल उद्या
शरद पवार आणि अजित पवार कोर मिटिंगमधून
५२१ मिष्टान्न आणि १ लाख दिव्यांनी सजले श्रीमंत दगडू शेठ हलवाई गणपती मंदिर
तज्ञांच्या मते राज्यपाल पक्षपाती
'या' ७ प्रकारच्या व्यक्तींना डेट करत असाल तर वेळीच व्हा सावध, नंतर होईल पश्चाताप...
लैंगिक जीवन : भारताच्या 'या' शहरातील लोक ऑफिसमध्येच 'कार्यक्रम' करण्यात सर्वात पुढे
लहान मुलांना मोबाइलपासून दूर कसं ठेवायचा प्रश्न पडला असेल तर 'या' आईकडून शिका
नाकाच्या आकारावरून ओळखता येतं समोरच्या माणसाचं व्यक्तिमत्व, कसं ते जाणून घ्या
त्याच त्या ठिकाणांना कंटाळले असाल, मनाला शांतता हवी असेल तर भेट द्या 'या' रोमांचक ठिकाणांना
काँग्रेस राष्ट्रवादीची बैठक संपली
शिवसेनेच्या सर्व आमदारांना मतदारसंघात जाण्याचे आदेश
राष्ट्रवादीचे 9 आमदार आमच्या संपर्कात; भाजप नेत्याचा मोठा गौप्यस्फोट
उदयनराजेंच्या पुनर्वसनाची भाजप नेत्यांमध्ये चर्चा; काय मिळणार
केईएममधील प्रिन्सच्या अपघात प्रकरणी भोईवाडा पोलीस ठाण्यात गुन्हा दाखल, वडिलांनी केली तक्रार पोलिसांकडून अधिक तपास सुरू
मुंबई - अँटॉप हिल येथे बालिकेवर अत्याचार; नराधमाला वडाळा टी. टी. पोलिसांनी केली अटक
सोलापूर : तीस हजारांची लाच स्वीकारताना मध्य रेल्वेच्या सोलापूर विभागीय कार्यालयातील मेकॅनिकल इंजिनिअर जाळ्यात; सोलापूर लाचलुचपत प्रतिबंधक विभागाची कारवाई
India vs Bangladesh, 1st Test : पहिल्या कसोटीची रणनीती ठरली, विराट कोहलीनं Hint दिली
मुंबई - किरकोळ वादातून तरुणावर जीवघेणा हल्ला; ट्रॉम्बे पोलीस ठाण्यात गुन्हा दाखल
Breaking; विराट, रोहित ICCच्या ट्वेंटी-20 अष्टपैलू खेळाडूंमध्ये हार्दिक पांड्याच्याही पुढे
पणजी - वेश्याव्यवसायाचा पर्दाफाश; छापा टाकून २ मुलींची सुटका
१ लाखांचे इनाम असलेल्या नक्षलवाद्याला घातले कंठस्थान
काँग्रेस- राष्ट्रवादीची समन्वय समितीची बैठक अचानक रद्द
नागपूर: प्रसिद्ध अभिनेते पुनित इस्सार यांनी घेतली सरसंघचलकांची भेट.
IPL 2020: मुंबई इंडियन्सच्या ताफ्यात नवा भिडू; रोहितची टीम आणखी वेगानं मारा करणार
काँग्रेस राष्ट्रवादीची बैठक संपली
शिवसेनेच्या सर्व आमदारांना मतदारसंघात जाण्याचे आदेश
राष्ट्रवादीचे 9 आमदार आमच्या संपर्कात; भाजप नेत्याचा मोठा गौप्यस्फोट
उदयनराजेंच्या पुनर्वसनाची भाजप नेत्यांमध्ये चर्चा; काय मिळणार
केईएममधील प्रिन्सच्या अपघात प्रकरणी भोईवाडा पोलीस ठाण्यात गुन्हा दाखल, वडिलांनी केली तक्रार पोलिसांकडून अधिक तपास सुरू
मुंबई - अँटॉप हिल येथे बालिकेवर अत्याचार; नराधमाला वडाळा टी. टी. पोलिसांनी केली अटक
सोलापूर : तीस हजारांची लाच स्वीकारताना मध्य रेल्वेच्या सोलापूर विभागीय कार्यालयातील मेकॅनिकल इंजिनिअर जाळ्यात; सोलापूर लाचलुचपत प्रतिबंधक विभागाची कारवाई
India vs Bangladesh, 1st Test : पहिल्या कसोटीची रणनीती ठरली, विराट कोहलीनं Hint दिली
मुंबई - किरकोळ वादातून तरुणावर जीवघेणा हल्ला; ट्रॉम्बे पोलीस ठाण्यात गुन्हा दाखल
Breaking; विराट, रोहित ICCच्या ट्वेंटी-20 अष्टपैलू खेळाडूंमध्ये हार्दिक पांड्याच्याही पुढे
पणजी - वेश्याव्यवसायाचा पर्दाफाश; छापा टाकून २ मुलींची सुटका
१ लाखांचे इनाम असलेल्या नक्षलवाद्याला घातले कंठस्थान
काँग्रेस- राष्ट्रवादीची समन्वय समितीची बैठक अचानक रद्द
नागपूर: प्रसिद्ध अभिनेते पुनित इस्सार यांनी घेतली सरसंघचलकांची भेट.
IPL 2020: मुंबई इंडियन्सच्या ताफ्यात नवा भिडू; रोहितची टीम आणखी वेगानं मारा करणार
All post in लाइव न्यूज़
राज ठाकरेंना पत्र: तुम्ही बोललंच पाहिजे, पण...
राज ठाकरेंना पत्र: तुम्ही बोललंच पाहिजे, पण...
...तर आज तुमच्यावर बसलेला शिक्का कदाचित बसला नसता
राज ठाकरेंना पत्र: तुम्ही बोललंच पाहिजे, पण...
ठळक मुद्देबोलणं ही तुमची ताकद आहे, त्यामुळे तुम्ही बोलत राहिलंच पाहिजे.तुम्ही विधानसभा निवडणुकीवर बहिष्कार घालू शकता, अशी कुजबूज ऐकायला मिळतेय.ईडी नोटीसमुळे कार्यकर्ते चार्ज झालेत. आता त्यांना गरज आहे, ती आदेशाची.
मनसे अध्यक्ष राज ठाकरे,
स. न. वि. वि.
ईडीची बहुचर्चित चौकशी पूर्ण करून, तब्बल साडेआठ तास अधिकाऱ्यांच्या सर्व प्रश्नांना उत्तरं देऊन तुम्ही सुखरूप घरी पोहोचलात आणि तिथे 'एक ही मारा, पर सॉल्लीड मारा' टाईप्स एक 'राज'गर्जना करून मनसैनिकांना खूश करून टाकलंत. कितीही चौकशी करा, तोंड बंद ठेवणार नाही, असा इशारा तुम्ही सत्ताधारी भाजपाला, मोदी-शहांना दिलात. तुमच्या आडनावाला आणि स्वभावाला साजेशी अशीच ही प्रतिक्रिया आहे. बोलणं ही तुमची ताकद आहे, त्यामुळे तुम्ही बोलत राहिलंच पाहिजे. पण काय बोललं पाहिजे, कुणासाठी बोललं पाहिजे, याचा एकदा फेरविचार तुम्ही 'मनसे' करायला हवं असं प्रामाणिकपणे वाटतं. तुमचं प्रभावी वक्तृत्व आणि नेतृत्व पाहता, हा सल्ला तुम्हाला आणि तुमच्या सैनिकांना 'शहाणपणा' वाटू शकतो. मात्र शांतपणे (जसा पवित्रा ईडी नोटीसबाबत घेतलात) विचार केल्यास ही 'मन की बात' 'मन(से) की बात' वाटेल, अशी भाबडी आशा वाटते.
कितीही चौकशी करा, तोंड बंद ठेवणार नाही, ईडीच्या चौकशीनंतर राज ठाकरेंची पहिली प्रतिक्रिया #RajThackeray@mnsadhikruthttps://t.co/o02CI1nHV5
पत्राच्या मायन्यात 'मनसे अध्यक्ष' असा उल्लेख मुद्दामच केला आहे. कारण, तुम्ही मनसेची भूमिका मांडताय, की अन्य कुणाची घडी बसवण्याचा प्रयत्न करताय, असा प्रश्न आज अनेकांच्या मनात आहे. ही शंका तुमच्या भूमिकेमुळेच उद्भवली आहे. २०१९ ची लोकसभा निवडणूक न लढवण्याचा निर्णय तुम्ही घेतला होतात, पण प्रचार मात्र अगदी जोमाने केलात. 'लाव रे तो व्हिडीओ' देशभरात गाजलं. हा खटाटोप नेमका कुणासाठी होता, असा प्रश्न आज अनेकांच्या मनात आहे. ही शंका तुमच्या भूमिकेमुळेच उद्भवली आहे. २०१९ ची लोकसभा निवडणूक न लढवण्याचा निर्णय तुम्ही घेतला होतात, पण प्रचार मात्र अगदी जोमाने केलात. 'लाव रे तो व्हिडीओ' देशभरात गाजलं. हा खटाटोप नेमका कुणासाठी होता, याचं समर्पक उत्तर मनसैनिकांनाही अजून समजलेलं नाही. नरेंद्र मोदी आणि अमित शहा यांच्याविरोधात तुम्ही रान पेटवलंत. यापुढेही तुम्ही त्याच त्वेषानं हे 'मोदी हटाओ' अभियान राबवाल. ती तुमची, तुमच्या पक्षाची भूमिका असेलही; त्यात गैर काहीच नाही. राजकीय पक्षाचा एक अजेंडा असतोच - असलाच पाहिजे, पण लोकसभेच्या प्रचारावेळी तुम्ही इतरच कुणाचा तरी अजेंडा राबवताय, असं वाटत राहिलं. कारण, मोदी-शहांना हरवण्यासाठी प्रचाराच्या मैदानात तुम्ही लढत होतात, पण तुमचा एकही उमेदवार निवडणूक लढवत नव्हता. कुणाला मत द्या हे तुम्ही जाहीरपणे सांगत नव्हतात, पण ते न समजण्याइतके मतदार खुळे नाहीत. त्यांना मत देणं आपल्या कार्यकर्त्यांना 'मनसे' पटेल का, याचा विचार तुम्ही करायला हवा होतात. त्याऐवजी मुंबई, ठाणे, नाशिकमध्ये - जिथे मनसेचा जास्त प्रभाव आहे याची तुम्हाला खात्री होती, अशा ठिकाणी तुमचे चार-सहा शिलेदार रिंगणात उतरले असते तर तुमचा इरादा पक्का आहे याची खात्री झाली असती आणि आज बसलेला शिक्का कदाचित बसला नसता. असंही तुम्ही डझनभर सभा घेतल्यातच, त्यासाठी काही कोटी रुपयांचा खर्च नक्कीच झाला असेल. मग तो आपल्याच उमेदवारांसाठी केला असता, तर तुम्हाला 'शत-प्रतिशत' फायदा होऊ शकला असता. २०१४ मध्ये मोदी लाट असताना, तुम्हीही मोदींच्या बाजूने असताना तुम्ही तुमचे उमेदवार रिंगणात उतरवलेत. त्यांना मतंही चांगली मिळाली. पण, २०१९ मध्ये तुम्ही निवडणुकीपासून लांब राहिलात, हे खरोखरच 'अनाकलनीय' (तुम्हाला जितका लोकसभेचा निकाल वाटतो तितकंच) आहे.
असो. झालं ते झालं. पण, या अनुभवातून बोध घेऊन तुम्ही विधानसभा निवडणुकीची 'राजनीती' आखाल, असं वाटत असताना तुमचं 'इंजिन' वेगळ्याच दिशेला धावताना दिसतंय. ईव्हीएमच्या मुद्द्यावरून तुम्ही विरोधकांची मोट बांधण्याचा प्रयत्न करताय. पण, विरोधकांच्या एकीचं लोकसभा निवडणुकीत काय झालं आणि आता संसदेत काय होतंय, हे सगळेच बघताहेत. हा मुद्दा केंद्रीय निवडणूक आयोगापुढे मांडण्याचा तुमचा निर्णय योग्य होता. पण, त्यांच्याकडून काहीच सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला नसल्याचं तुम्हीच सांगताय. याआधीही शरद पवार, अरविंद केजरीवाल, ममता बॅनर्जी यांच्यापासून सगळ्यांनीच कथित 'ईव्हीएम घोटाळा' पटवून देण्याचा प्रयत्न केलाय. पण त्यातून काहीच निष्पन्न झालेलं नाही. मग आता पुन्हा तोच विषय उगाळण्यात कितपत अर्थ आहे
उलट, ईव्हीएमच्या विरोधात तुम्ही बोलायला लागल्यापासून एक वेगळीच चर्चा राजकीय वर्तुळात सुरू झालीय. या मुद्द्यावरून तुम्ही विधानसभा निवडणुकीवर बहिष्कार घालू शकता, अशी कुजबूज ऐकायला मिळतेय. त्यामुळे मनसैनिकांमधील संभ्रम वाढलाय. मधल्या काळात पक्षबांधणीच्या दिशेनं सुरू झालेल्या कामाचा वेगही मंदावल्याचं दिसतंय. त्यामुळे ही शंका आणखी बळावलीय. अशा वेळी तुमचं बोलणं खूप महत्त्वाचं आहे. कारण, लाखो कार्यकर्ते आणि शेकडो पदाधिकाऱ्यांचं राजकीय भवितव्य तुमच्या निर्णयावर ठरणार आहे. कार्यकर्ते तर तुमच्यावर जीव ओवाळून टाकायलाही तयार असल्याचं परवा पुन्हा सिद्ध झालंय. त्यांचं शंकानिरसन करण्यासाठी तुम्ही लवकरात लवकर बोललं पाहिजे, पुढची भूमिका स्पष्ट केली पाहिजे.
महाराष्ट्र ही माझी सीमा आहे, असं तुम्ही अभिमानानं सांगत आलात. असं असताना, महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीत तुम्ही आघाडीवर असलं पाहिजे. पण, मनसेचं अजून कशातच काही दिसत नाही. ईडी नोटीसमुळे कार्यकर्ते चार्ज झालेत. ठोस मुद्दाही मिळालाय. आता त्यांना गरज आहे, ती आदेशाची. मोदी-शहांविरोधात लढायचंय, भाजपाला पाडायचंय, हे ठीक आहे. पण मनसे रिंगणात उतरून लढणार की पडद्यामागून, स्वतःसाठी सभा घेणार की अन्य कुणासाठी, स्वतःसाठी सभा घेणार की अन्य कुणासाठी, हे तुम्ही बोलल्याशिवाय कळणार नाही. नरेद्र मोदींना झटका आला आणि त्यांनी नोटाबंदी केली, अशी टीका तुम्ही करता. पण, तुम्हीही शेवटच्या क्षणी कार्यकर्त्यांना 'झटका' देता, असं नाही का वाटत, हे तुम्ही बोलल्याशिवाय कळणार नाही. नरेद्र मोदींना झटका आला आणि त्यांनी नोटाबंदी केली, अशी टीका तुम्ही करता. पण, तुम्हीही शेवटच्या क्षणी कार्यकर्त्यांना 'झटका' देता, असं नाही का वाटत तुम्ही माना अथवा मानू नका, पण या 'झटक्या'नेच मनसेचं 'इंजिन' ट्रॅकवरून खाली उतरलंय. विधानसभा निवडणुकीत ते रुळावर आणण्याची संधी आहे. फक्त त्यासाठी तुम्ही वेळीच बोललं पाहिजे. अन्यथा मनसैनिकांनाही म्हणावं लागेल, 'अनाकलनीय'
काँग्रेसचे दोन ज्येष्ठ नेते म्हणतात, मोदींना सातत्याने खलनायक ठरवणे चुकीचे
महाराष्ट्राशी जवळीक असणाऱ्या ज्योतिरादित्य सिंधीयांकडे विधानसभेची धुरा
‘ईडी’मुळे राज यांच्या हाती आयते कोलीत; निवडणुकीसाठी मिळाला मुद्दा
सेना-मनसे यांच्यात रंगणार मुख्य लढत, पुनर्विकास हा प्रमुख मुद्दा
Raj ThackerayMaharashtra Assembly Election 2019MNSBJPLok Sabha Election 2019राज ठाकरेमहाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक 2019मनसेभाजपालोकसभा निवडणूक २०१९
संघटनात्मक निवडणुकांआडून भाजपची मध्यावधीची तयारी
महाराष्ट्र निवडणूक 2019: शिवसेनेचे आमदार हॉटेलमधून निघाले; 17 नोव्हेंबरला मुंबईत परतणार
महाराष्ट्र निवडणूक 2019: 'मातोश्री'तील बंद खोलीत नेमकं काय झालं; अमित शहांनी 'संस्कारां'वर बोट ठेवलं
Breaking: उदयनराजेंच्या पुनर्वसनाची भाजप नेत्यांमध्ये चर्चा; काय मिळणार
महाराष्ट्र निवडणूक 2019: राष्ट्रवादीचे 9 आमदार आमच्या संपर्कात; भाजप नेत्याचा मोठा गौप्यस्फोट
महाराष्ट्र निवडणूक 2019: भाजपाऐवजी 'मातोश्री' धरतेय काँग्रेस, राष्ट्रवादीचा हात; पण शिवसेना नेत्यांची युतीबद्दल 'मन की बात'
महाराष्ट्र निवडणूक 2019: शिवसेनेचे आमदार हॉटेलमधून निघाले; 17 नोव्हेंबरला मुंबईत परतणार
महाराष्ट्र निवडणूक 2019: 'मातोश्री'तील बंद खोलीत नेमकं काय झालं; अमित शहांनी 'संस्कारां'वर बोट ठेवलं
Breaking: उदयनराजेंच्या पुनर्वसनाची भाजप नेत्यांमध्ये चर्चा; काय मिळणार
महाराष्ट्र निवडणूक 2019: राष्ट्रवादीचे 9 आमदार आमच्या संपर्कात; भाजप नेत्याचा मोठा गौप्यस्फोट
महाराष्ट्र निवडणूक 2019: भाजपाऐवजी 'मातोश्री' धरतेय काँग्रेस, राष्ट्रवादीचा हात; पण शिवसेना नेत्यांची युतीबद्दल 'मन की बात'
महाराष्ट्र निवडणूक 2019: अजित पवारांनी चेष्टाच केली; काँग्रेस-राष्ट्रवादीची बैठक ठरल्याप्रमाणेच सुरू
महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक 2019राष्ट्रपती राजवटलता मंगेशकरभारत विरुद्ध बांगलादेशअयोध्याकर्तारपूर कॉरिडोरजम्मू-काश्मीरपे-टीएमदिल्ली प्रदूषणबालाखारी बिस्कीट
शिवसेना, राष्ट्रवादी आणि काँग्रेस एकत्र येऊन राज्यात सरकार स्थापन करू शकतील, असं वाटतं का
हो, भाजपाला सत्तेबाहेर ठेवण्यासाठी तिघांचं एकमत होईल नाही, काँग्रेसकडून शिवसेनेला पाठिंबा मिळणं कठीण आहे
हो, भाजपाला सत्तेबाहेर ठेवण्यासाठी तिघांचं एकमत होईल
नाही, काँग्रेसकडून शिवसेनेला पाठिंबा मिळणं कठीण आहे
Rafale Deal and Sabarimala Temple Verdict : राफेल आणि शबरीमाला - कोर्टाचा निकाल उद्या
५२१ मिष्टान्न आणि १ लाख दिव्यांनी सजले श्रीमंत दगडू शेठ हलवाई गणपती मंदिर
शरद पवार आणि अजित पवार कोर मिटिंगमधून
Thet From Set पॉप्युलर सिंगर 'सनी मलिक'चा बुटपाॅलिश ते Indian Idol 11 मधील प्रवास
Thet From Set मी आत्तापर्यंत रिऍलिटी शोच्या ३० ते ३५ ऑडिशन दिल्या आहेत - कैवल्य केजकर
Thet From Set ही मुंबईत आली अनं मराठी झाली
राष्ट्रपती राजवटींनंतरही सरकार स्थापनेची संधी
मुरब्बी राजकारण्यांच्या राज्यात राष्ट्रपती राजवट लागू
तज्ञांच्या मते राज्यपाल पक्षपाती
पृथ्वीवरील अत्यंत दुर्गम ठिकाणे, इथे जाणे आहे मृत्यूला आव्हान देण्यासारखे
'या' 8 दग्गजांनी आपल्याच कंपनीला सोडलं
अवघं 140 चौरस फुटांचं घर
चार धावांवर झेल सुटला आणि रोहित शर्माने धू धू धुतला...
जगातील एकमेव चित्रकार जो शिवणकामाच्या मशीनद्वारे काढतो सुंदर चित्रे, पाहा फोटो
चहर, रशीद मलिंगा... ट्वेंटी-20तील हॅटट्रिकवीर माहित आहेत का
घटस्फोटानंतर पती-पत्नीचा ५०-५० चा फॉर्म्यूला, सर्व वस्तूंची अशी केली वाटणी
'या' भारताच्या जोडीचा बांगलादेशने घेतलाय धसका, आखली खास रणनीती
 गार्डन डेकोरेशनसाठी हटके आणि यूनिक आयडिया
ठाण्यात ६१ मुले, १७२ मुलींचा अद्याप शोध नाही
भाजपला हद्दपार करण्याच्या हालचाली
कोण होणार ठाण्याचा महापौर
महापौरपदी नवा चेहरा की निष्ठावंत हेच औत्सुक्याचे


कोलकात्यातले निर्वासित - भाग १ | ऐसीअक्षरे

कोलकात्यातले निर्वासित - भाग १
कोलकात्यामधले निर्वासित - भाग १
मूळ लेखक - मानस रे
भाषांतर - ३_१४ विक्षिप्त अदिती
मोठा प्रवास करून आलेली, आई.
वसाहतवादाला झालेल्या विरोधाच्या इतिहासात भारताची गोष्ट वेगळी आहे - ब्रिटिशांपासून स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी प्रदीर्घ काळ चालवलेली राष्ट्रवादी चळवळ सोपी नव्हती. शेवटी १९४७ साली स्वातंत्र्य मिळालं तेव्हा मोठ्या प्रमाणावर लोक आपल्या मातृभूमीतून बाहेर हाकलले गेले. माणसं विस्थापित होण्याचा सगळ्यात मोठा प्रसंग आला, आणि त्यात ज्या शहरावर अचानक आणि मोठ्या प्रमाणावर परिणाम झाला, ते कोलकाता.
धार्मिक आधारावर देश दोन बाजूंनी विभागला गेला; त्यातून पाकिस्तान हे नवं राष्ट्रराज्य (nation state) तयार झालं. पश्चिम पाकिस्तानातून हिंदू आणि शीख, आणि भारतीय पंजाबातून मुसलमान जवळजवळ संपूर्णपणे दुसऱ्या बाजूला गेले. ही अदलाबदल अतिशय निर्घृण होती, तरीही एकदाच झाली. मात्र पूर्वेकडे अशी अदलाबदल १९४६पासून पुढे अनेक दशकं होत राहिली. एका सरकारी अहवालानुसार १९८१पर्यंत ८० लाख हिंदू पूर्व पाकिस्तानातून (पुढे बांग्लादेश) भारतात आले. त्यांतले अर्धे लोक कोलकाता, त्याच्या उत्तर-दक्षिणेच्या चोबीस परगणा आणि नाडीया जिल्ह्यांत स्थायिक झाले. त्या भागातले मुसलमानही पूर्व पाकिस्तानात गेले (बहुतेक हिंदूंएवढी संख्या नाही), त्यातही हिंसा झालीच.
कोलकात्यामधल्या निर्वासितांचा एकसंध समूह नव्हता. फाळणीच्या आगेमागे लगेच आलेल्या हिंदूंमध्ये साठ टक्के लोक उच्चवर्णीय होते. त्यांतही मोठ्या प्रमाणावर भद्रलोक (उच्चारी भॉद्रोलोक) होते; शिकलेले आणि थोड्याबहुत प्रमाणात शहरीकरण झालेले, पांढरपेशे. कारूनारू आणि इतर जातीजमातींच्या विस्थापितांची बहुसंख्या मागाहून झाली.
सुरुवातीला आलेले विस्थापित कोलकाता आणि आसपासच्या भागांत स्थिरावले. राहण्यासाठी आधीच गजबजलेला भाग काहींनी निवडला; पैसा आणि ओळखदेख नसलेले अनेक सरकारी विस्थापित-छावण्यांमध्ये भरडले; पण सरकारी मदतीशिवाय मोठ्या प्रमाणावर लोकांनी स्वतःची सोय लावली. त्यातून तयार झालेल्या अनधिकृत वसाहती पुढे विस्थापितांचं अस्तित्व ओळखण्याची निशाणी ठरल्या.
(विपरीत परिस्थितीतही) उद्यमशील वृत्ती दाखवण्याबद्दल सरकार त्यांच्या बाजूनं होतं, पण दुसऱ्या बाजूनं सरकारचा ह्याला विरोधही होता. कारण ह्या वसाहती सरकारी जमिनीवर होत्या. खाजगी जमिनींवर ह्या वस्त्या असल्या तर सरकारी विरोध आणखी तीव्र होता. निर्वासितांनी सरकारी दबावापुढे मान तुकवली नाही आणि एकीकडे सरकारशी बोलणंही सुरू ठेवलं. १९५२मध्ये ११९ वसाहती होत्या, त्या वाढून आता २०००च्या वर झाल्या; संपूर्ण राज्यभर पसरल्या. एकेकाळचा ग्रामीण भाग पुढे कोलकात्याची उपनगरं बनला; आजूबाजूच्या परगण्यांमध्ये कोलकाता पसरलं.
नेताजी नगर, 'मुख्य रस्ता' म्हणजे नेताजी सुभाषचंद्र रस्ता
डाव्यांनी खूप आधीपासूनच निर्वासितांकडे सरकारनं केलेल्या दुर्लक्षाचा फायदा उठवायला सुरुवात केली. निर्वासितांमधून सीपीआय (कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडिया)ला कार्यकर्ते आणि प्रसिद्ध नेतृत्वही पुढे आलं. त्यातून फुटलेल्या मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्षानं संसदेत डाव्यांचंही नेतृत्व केलं. दोन दशकांच्या काँग्रेस सरकारनं लोकांची निराशा केली; त्याची शकलं होऊन १९६७मध्ये काँग्रेसचा निवडणुकांत पराभव झाला. पक्षानं स्वातंत्र्यसैनिकांची फळी बाजूला करून तरुण तुर्क आणले. त्यांनी स्थानिक दादांना हाताशी धरून डाव्यांचा पराभव करण्याचा घाट घातला.
मधल्या काळात नक्षलबाड़ी जिल्ह्यात कुळानं शेती करणाऱ्या लोकांत असंतोष पसरला. तो कोलकात्यात, विशेषतः निर्वासित लोकांतही पसरला. १९६९ ते १९७३ ह्या काळात कोलकाता शहरात हिंसा, मागेपुढे न बघता झालेल्या हत्यांचं लोण पसरलं. मानभावी, आदर्शवादी, टोकाच्या डाव्या नक्षलांनी काँग्रेसचं समर्थन असलेल्या व्यावसायिक गुंडांना हिंसेत तोडीस तोड टक्कर दिली. ह्या मारामाऱ्या प्लॅन करून केल्या जात नव्हत्या. मार्क्सवाद्यांनी दोन्ही गटांना तोंड दिलं. प्रसंगी एका गटाचं समर्थन घेऊन दुसऱ्यांना अडवलं. त्या काळात कोलकात्यात दिवसाला सरासरी पन्नास खून होत होते.
१९७५ साली इंदिरा गांधींनी आणीबाणी जाहीर केली तोवर कोलकात्यातून अतिरेकी डाव्यांची नामोनिशाणी पुसली होती; त्यांना मारलं तरी होतं किंवा तुरुंगात टाकलं होतं. १९७७मध्ये पुन्हा निवडणुका आल्या तेव्हा आणीबाणी-विरोधी लाटेत मार्क्सवादी डावी आघाडी करून पुन्हा सत्तेत आले. डावी आघाडी विक्रमी काळासाठी सत्ताधारी होती. निर्वासितांची परिस्थिती तोवर सुधारली होती. मध्यमवर्गीयांच्या झोपड्यांचं रुपांतर बऱ्या दिसणाऱ्या घरांत झालं होतं.
एवढ्या कालखंडानंतर आता निर्वासितांमध्ये सत्ताधारी-सरकारी नोकरदार आहेत, तसेच भिकाऱ्यांसारखी कामं करणारे, कचरा वेचणारेही आहेत. शिकलेले भद्रलोक निर्वासित आता रुपडं बदलून मध्यमवर्गीय झाले आहेत. गरीब निर्वासित अजूनही मोठ्या प्रमाणावर झोपडीवजा घरांमध्ये राहत आहेत. लोकशाहीनं त्यांनाही मतदानाचा अधिकार दिला आहे, भद्रलोकांना ते रुचत नाही पण ते फार विरोधही करत नाहीत. घरदार सोडून देण्याचा राग फारच क्वचित मुसलमान-विरोधी रूप धारण करतो. हिंदू राष्ट्रवादाच्या एकछत्री सत्तेखाली कधी हा राग उघड द्वेष म्हणून दिसतो, कधी हिंदू-मुसलमान ऐक्याची पेट्रनायझिंग कँपेन दिसतात.
ह्या प्रदीर्घ लेखात निर्वासितांच्या एका वसाहतीची गोष्ट आहे. सामाजिक आणि राजकीय प्रगती गोष्टीरूपात मांडण्याचा हा प्रयत्न आहे.
स्मरण आणि वस्तीबद्दल -
गोष्टी वगळता देशाचा इतिहास काय निराळा असतो. खूप गोष्टी. एकामागोमाग एक गोष्टी. राष्ट्राच्या बहुपदरी विणीसारख्या.
-- अलेक्झांडर क्लूज, १९८६
उजाडायचं होतं. खांब उभे करण्याचं काम बराच काळ सुरू होतं. आम्ही पोरं फार उत्सुकतेनं वाट बघत होतो. चारचौघांत विद्युतीकरणाबद्दल बारकी चर्चाही झाली - वीज कशी तयार होते, रोज दिवे कोण लावेल, वीजेचा आपल्या वस्तीवर काय परिणाम होईल. हळूहळू खांब चंदेरी रंगात रंगवले. मग एक दिवस कोणी तरी येऊन, खांबांवर काही आगापिछा न लागणारे आकडे टाकून गेलं. आम्हाला कोलकात्याच्या जवळ आल्यासारखं वाटलं.
एकदाचं उजाडलं. एका संध्याकाळी, फार वाट बघत होतो अशा संध्याकाळच्या क्षणी प्रकाश खांबांवरून समोर झेपावला. रस्त्यावरची दिवाबंदी. खडबडीत गल्ल्या, बांबूच्या कामट्यांची कुंपणं, टिणपाट आणि कौलांची घरं ह्या सगळ्यांना प्रकाशाच्या पहिल्या किरणाचा स्पर्श झाला.
आमच्या दुर्दैवानं, सगळीकडे उजेड होता पण आमच्याच घरासमोरचा दिवा बंद होता.
हे नक्की सीतानाथच्या गायींमुळे झालं असणार. आम्ही बघितलं होतं, त्याच्या गायींपैकी एक घराकडे जाताना त्या खांबाला धडका देत होती. मोठ्या पोरांचं एकमत झालं, हेच कारण असणार. म्हणे, दिव्याच्या आत एक बारीक तार असते, धडकांमुळे ती तुटली असणार. आम्ही माना हलवल्या. निखिलनं पुढाकार घेतला. तो बांबू घेऊन सीतानाथच्या घराकडे गेला. तो गायीला, आणि जमलं तर तिच्या मालकालाही मारणार.
कोणी औषधोपचार करताना बघितलेलं नसलं तरी सीताराम वैद्य असल्याचं आम्हांला माहीत होतं. तो खरं तर वस्तीचा गवळी होता. त्याचं त्याच्या गायींवर प्रेम होतं; त्यांच्या रक्षणासाठी तो आरडाओरडा करत असे; आणि एकदा एक गाय मेली तर तो फारच शोकाकुल झाला होता. एखाद्या गायीवर तो चिडला की तिची तुलना तो त्याच्या उनाड पोराशी, उत्तमशी करत असे.
पण सीतानाथ काही ऐरागैरा गवळी नव्हता. भागातल्या काँग्रेसी बिधुबाबूंच्या घरी भेटायला बोलावल्यावर तो टकाटक वाजणारे बूट, स्टार्च केलेला कुडता-पायजमा वगैरे घालून जात असे. उन्हाळ्यातल्या दुपारच्या किचाट हवेत, आमच्या सिमेंटच्या लाल जमिनीवर ठाण मांडून गप्पा मारताना त्याला नोआखलीच्या शाळेचं, ढाक्याच्या कॉलेजच्या दिवसांचं स्मरणरंजन करताना मी ऐकलं होतं. वादळापूर्वीच्या वाऱ्यानं आंबे लगडलेलं झाड आमच्या टिणपाटी छतावर जोरजोरात आदळायला लागलं की तो आम्ही जिथे खेळत असू आणि त्याच्या गायी चरत असत त्या मैदानाकडे आरामात येत असे.
आज निखिल सीतानाथला सोडणार नव्हता. मुठी झटकत, क्वचित बांबू हातात घेत, कधी वीटकूर घेऊन, सीतानाथच्या पूर्वजांचा उद्धार करत त्यानं सीतानाथच्या घरावर बरेच हल्ले चढवले. सीतानाथनं शौर्यानं त्याचे सगळे हल्ले परतवले. मजा बघायला आलेल्या लोकांना आता थोडी थडकी भरली, एवढा तो प्रकार वाढला होता. शेवटी मोठे लोक मध्ये पडले.
रात्र पडली, वस्ती थंड झाली, दिव्यांचा सुकोमल प्रकाश सगळ्या उच्चभ्रू भागांत पडला. आमचंच घर तेवढं अंधारात राहिलं.
मोठ्या पोरांनी अजूनही हे प्रकरण सोडून दिलेलं नव्हतं. रात्री उशिरा, आवाज न करता ते दगड घेऊन आंब्यावरून आमच्या घराच्या छतावर चढले. सीतानाथच्या गोठ्यावर दगडांचा पाऊस पडला. सुरुवातीला थोडा हंबरण्याचा आवाज आला. दगड बरसतच राहिले. आता सगळ्या बाजूंनी हंबरण्याचा आवाज येत होता. घबराट पसरून गायी पळायला लागल्या. पोरं झाडावरून उड्या मारून पसार झाली. सीतानाथ काठी घेऊन घरातून बाहेर आला. तो सरळ समोरच्या गल्लीतल्या निखिलच्या घरी गेला. हा कोण अगोचर असणार, हे त्याला माहीतच होतं.
पण ह्या सगळ्यांत निखिल कुठे होता दुर्दैवानं तो संडासात होता दुर्दैवानं तो संडासात होता त्या काळात संडास घराच्या एका कोपऱ्यात झाडोऱ्यात असायचे. कल्ला ऐकून तो बाहेर आला. निखिलच्या मामासाठी हे फारच झालं होतं. त्यांनी निखिलला बेदम मारलं.
त्यानंतर शांत होऊन सीतानाथ घरी परत गेला. पण निखिल शांत झाला नाही. रात्रीच्या अंधारात तो ओरडत होता :
"मी हागत होतो. माझा ह्याच्याशी काहीही संबंध नाही, पण मला मारलंत तुम्ही. ते फक्त मी पोरका आहे म्हणून मुसलमानांनी माझ्या आईवडिलांना कापून काढलं, आता तुम्ही मला मारताय मुसलमानांनी माझ्या आईवडिलांना कापून काढलं, आता तुम्ही मला मारताय आणखी मारा, थांबता कशाला …."
निखिल आमच्या वस्तीत बराच उशिरा, साठीच्या दशकात आला होता. बराकपूरच्या कोणत्याशा अनाथालयातून त्याची रवानगी इथे झाली होती. आम्हांला त्याच्याबद्दल कुतूहल होतं. तो आमच्यांतला 'दादा' होता, फुटबॉल टीमचा म्होरक्या. त्याच्या किकमुळे फुटबॉल आकाशात, आमच्या मैदानाबाहेर जात असे. आम्हां बारक्या पोरांना त्याचा अभिमान वाटत असे. निखिलचं असं ओरडणं आम्हांला अनपेक्षित होतं. आम्हांला ते फार विचित्र वाटलं. आम्ही त्या दिव्याबद्दल विसरूनच गेलो.
ह्या लेखात दोन गोष्टी एकत्र येतात - निर्वासित मुलगा म्हणून माझं मोठं होणं, आणि खाचर-जमिनीवर वाढलेल्या वस्तीचा स्वातंत्र्योत्तर कोलकात्यात समावेश होणं. गेल्या पाच दशकांत निर्वासित लोक कसे स्थानिक झाले आणि त्यांच्या अस्मितांची जडणघडण कशी झाली हे ह्या कथनात, सूक्ष्म-इतिहास वापरून सांगितलं आहे. हा प्रवास तीन भागांत घडला - पन्नास आणि साठच्या दशकात वस्ती ('वसाहत') - कशी तयार होत गेली, सत्तरच्या दशकाच्या पूर्वार्धात राजकीय हिंसाचाराचा डोंब उसळला होता ('हिंसा'), आणि शेवटी सत्तरच्या दशकाच्या उत्तरार्धात हळूहळू प्रगती दिसायला लागली आणि १९७७मध्ये डावं सरकार ('सरकार') आल्यावर प्रगतीला वेग आला.
भंगलेल्या बंगालमधली पहिली वसाहत - बिजयगढ - हा नेताजी नगरच्या आसपासच्या अनधिकृत वस्त्यांचा केंद्रबिदू होता. दुसऱ्या महायुद्धातला मिलिटरी कँप असल्यामुळे बिजयगढमध्ये काही पायाभूत सुविधा आधीपासून होत्या. तिथेच जवळ नेताजी नगर वसलं. माझा जन्म १९५४ साली नेताजी नगरमध्ये झाला. मी पाच-सहा वर्षांचा असताना नेताजी नगर दहा वर्षांचं झालं. प्रजासत्ताक दिन, २६ जानेवारी १९५० हा दिवस नेताजी नगरचा जन्मदिवस म्हणूनही साजरा केला जातो.
समाजात पत असलेल्या काही पुरुषांच्या, बहुतेकसे शिक्षक आणि वकील, नेतृत्वाखाली एक कमिटी तयार केली गेली. कोलकाता आणि आसपासच्या, (आणि कमिटीच्या परिचित) निर्वासितांमध्ये बातमी पसरवली गेली की त्यांना जर पंधरा रुपये फी एकदा देणं परवडत असेल तर त्यांना नेताजी नगरमध्ये जागा मिळेल. तिथे राहण्यासाठी अट होती की नेमून दिलेल्या जागेत एक खोली (बहुतेकदा तीन झापांची) आणि चूल पाहिजे.
ती खाचराची जागा होती; तिथे दलदल, रानटी झुडपं आणि आडवीतिडवी, ओबडधोबड गटारं पसरली होती. पूर्व बंगालच्या वेगवेगळ्या भागांतून, वेगवेगळ्या ओळखींतून लोक तिथे आले होते; त्यामुळे त्या सगळ्यांत एक प्रकारची समानता मुळातच होती. त्यात शहरी, मध्यमवर्गीयांची बहुसंख्या होती. वस्तीच्या टोकाच्या दोन वॉर्डांत कष्टकरी - मासेमार, सुतार, झोपड्या बांधणारे, गवंडी, न्हावी, वगैरे - लोक होते. माझी अगदी सुरुवातीची आठवण म्हणजे गल्लोगल्ली भरलेली पोरं, मोठी कुटुंबं आणि भाडेकरूंनी तुडुंब झालेली घरं अशी आहे. मागे वळून पाहता आता गंमत वाटते की अशी विभाजनाची अस्फुट आणि एकत्रित प्रक्रिया तेव्हा किती नॉर्मल वाटत असे. कोलकात्यानं आम्हाला भीती घातली, तर आम्हीही तीच भीती त्यांच्यावर लादली. पुढे ह्या घरांतल्या स्त्रिया आमच्या घरी कामाला येत असत. आतल्या सीमारेखा स्थिरावल्यावर आम्ही आमच्या भागात सुखावलो.
जमीनमालकाचे गुंड संध्याकाळी उशिरा, कधी रात्री उशिराही येत असत. लहान पोरांचं अनौपचारिक जाळं ही बातमी आणत असे. बायका शंख फुंकत आणि पुरुष प्रतिकार करत. त्यात रक्तपात क्वचितच होत असे. ह्या काळात आणि पुढेही सरकारी खाक्या कुत्ता-जाने-चमडा-जाने असा होता; ब्रिटिश राज्यकाळात जे सुरू होतं, तेच पुढे सुरू राहिलं. पोलिसांशी हातापाई करण्यातून मुलग्यांची एक शाळा तयार झाली. साधारण वर्षभरानंतर मुलींचीही एक शाळा आली. नैतिक अधिष्ठानासाठी लोकांना ह्या शाळांची फार मदत वाटली. शाळांसोबत क्लब आणि नियमित नाटकंही आली. त्यांतल्या मुख्य क्लबाचे संबंध इंडियन पीपल्स थिएटर असोसिएशन (इप्टा)शी संबंध होते; हे सीपीआयचं सांस्कृतिक व्यासपीठ होतं. ह्यातून तयार होणाऱ्या समाजात बरीच प्रतलं होती. औपचारिक लोकशाही प्रोटोकॉल आणि डाव्या विचारसरणीच्या मांडीला मांडी लावून पारंपरिक रीतिरिवाज होते आणि त्यातून अशासारखी विभागणी आणखी गुंतागुंतीची झाली. हे विचार कधी एकत्र झाले, कधी एकमेकांसोबत गेले पण तरीही त्यांचं अस्तित्व स्वतंत्र राहिलं.
कॉलनी-कमिटी घरटी एका मतानं निवडून येत असे. (हे मत बहुतेकदा पुरुषच देत असत.) कमिटीची जबाबदारी म्हणजे शेजाऱ्यांचे जमिनीबद्दलचे तंटे सोडवणं, कच्चे रस्ते तयार करणं, डबकी साफ करणं आणि प्रसंगी वैद्यकीय सुविधा पुरवणं वगैरे. ह्या प्रक्रियेत कमिटीनं लोकांच्या आपसांतल्या संबंधांना आकार दिला. ह्याचा हेतू होता, सरकारसारखंच बंधनं आणि जबाबदाऱ्यांची व्यवस्थित वाटणी करणं. हळूहळू तिथे परस्परसंबंधांची, एकमेकांशी जोडलेल्या गोष्टींची व्यवस्था तयार झाली.
वेगवेगळ्या ठिकाणांहून आलेल्या वेगवेगळ्या कुटुंबांच्या विविध, अपूर्ण आणि गूढ कथांची देवाणघेवाण झाली; त्या बदलल्या आणि क्वचित त्यांवर शंकाही घेतल्या गेल्या. ह्या कथांमध्ये मुसलमान नेहमीच असत, पण ते कष्टाळू, मदत करणारे, आनंदी आणि परिघावरचे सर्वसामान्य लोक असत. हिंदू घरांतल्या व्यवहारांचा एक भाग म्हणून येत. त्यांच्या रूढी, प्रथांना काही स्थान नसे. मध्यमवर्गीय मुसलमानी पात्रंही ह्या कथांमध्ये नसत. माझ्या आजीच्या गोष्टी मला आठवतात.
"घरात काही देखभालीचं काम आलं की मी नेहमी मुसलमान कामगारांना बोलवायचे, हिंदूंना नाही. दिवसभर बरंच काम करून झाल्यावर मी त्यांना पोटभर खायला घालायचे. फणसाखालची जमीन साफ करून तिथे केळीची पानं पसरायला त्यांना सांगितलं होतं. मी जातीनं त्यांना खायला वाढलं. त्यांना त्याचा मनापासून आनंद होत असे. जेवणानंतर ते ती जमीन शेणानं सारवून देत आणि मी एकीकडे हौदात आंघोळ आटोपून घेई."
एकामागून एक गोष्टी येत, त्याला स्मरणरंजनाची झिलई असे, वर्तमानाचं स्मरणरंजन. सगळीकडे स्मरणरंजनाचं चित्र होतं. पाण्यातल्या जलपर्णीच्या शेजारचं डेरेदार हिजलचं झाड गावाकडच्या घरचं (देशेर बाड़ी) हिजलचं झाड होतं. गावाकडचं म्हणजे सीमेच्या पलीकडच्या गावाचं घर. योगायोगापेक्षाही त्या झाडाला अधिक अर्थ होता. त्यातून विस्थापन सुसह्य होत होतं.
मरणाचा शोक मोठ्यानं आणि समूहानं होत असे. "आजी, तुला शेवटी हवीत तशी वांग्याची भजी (बेगुन भाजा) मिळालीच नाहीत", म्हणत मृतदेहाशेजारी स्त्रिया विलाप करत असत. अगदी साठच्या दशकाच्या शेवटापर्यंत घरं बांबूची असत, कौलं शाकारलेली, किंवा पत्रे, अस्बेस्टॉस टाकलेली. आमचं घर पहिलं ज्यात विटा वापरल्या गेल्या - विटांच्या पातळ भिंतींवर पत्रा. आमचं म्हणजे श्रीमंताचं घर होतं - बारोलोकेर बाड़ी - विटांचं घर.
सगळीकडे भुताखेतांचं साम्राज्य होतं आणि त्यांच्या कथा चवीचवीनं चघळल्या जात. भुतं आणि कोल्हे. वसाहतीतल्या लोकांना भुतांपेक्षा कोल्ह्यांचं भय अधिक होतं, कोल्ह्यांचं अस्तित्व म्हणजे आधुनिकतेशी फसवणूक. 'आपण अजूनही त्याच अंधारात राहत आहोत', रहिवासी म्हणत. वीज येण्याच्या कितीतरी आधीच कोल्हे तिथून नाहीसे झाले.
एकदा एका शेजाऱ्यांच्या शनी पूजेच्या वेळेस एका भुतानं उच्छाद मांडला. पूजा नुकती सुरू झाली होती आणि शेजारच्या रिकाम्या सिनेमाच्या गोडाऊनमधून दगडांचा वर्षाव सुरू झाला. पुरुष त्या दिशेला धावले, बायकांनी आम्हां पोरांना घरांत पाकटवून थोपवलं. कोणी, काही सापडलं नाही. पूजा पुन्हा सुरू झाली आणि आणखी जास्त दगड पडायला लागले. पुरुष पुन्हा त्या गोडाऊनमध्ये जाऊन मोक्याच्या ठिकाणी थांबले. तरीही दगड येतच राहिले. पूजा आटोपती घ्यावी लागली.
ते सिनेमाचं गोडाऊन म्हणजे सगळ्या प्रकारच्या भुताखेतांचा राजवाडा होता. छोटनच्या घराभोवतीच्या ताडांच्या शेंड्यांवर त्याच्या आईनं भूत बघितल्याची कथा सगळ्यांना माहीत होती. ताडाची झाडं गोडाऊनच्या सभोवती होती. एक दिवस छोटन एका ताडावर चढला. त्याला काही तरी विचित्र गोष्ट दिसली आणि तो बेशुद्ध पडला. शुद्धीत आल्यावर तो म्हणायला लागला, "भूत आलंय, भूत आलंय." सगळे ताड दुसऱ्या दिवशी तोडले. महिन्याभरात ताडांची जागा छोटनच्या आवारात समाविष्ट झाली.
हमरस्ता इतर अनेक गोष्टींसोबत एक वेगळीच भाषा सुचवत असे - हा रस्ता आम्हाला नव्या भाषेच्या प्रदेशात नेईल जिथे स्थानिक भाषा बोलणं टॅबू ठरेल. आधी आमच्या घरची बोलीभाषा, जी पूर्व बंगालात - चत्तोग्राम, बारीशाल, नोआखली आणि ढाक्यात बोलली जात असे; दुसरी नेताजी नगरातली जिथे आम्ही पूर्व बंगाली होतो आणि ढाक्याच्या भाषेचा तिच्यावर सगळ्यात जास्त प्रभाव होता, ती किंचित कृत्रिमता ल्यायलेली बोली; आणि तिसरी, कोलकात्याच्या मध्यवर्ती भागात ऑफिसला कामाला जाणाऱ्या लोकांची कोलकात्याची प्रमाणभाषा; ती ढाक्याच्या बोलीचा रस्ता खुला करून देत असे.
इंग्लिश शब्दांनी भाषेला चमक येत असे - अर्थवाहीपणासाठी वापरण्याजागी चमकोगिरीसाठी आम्ही ते शब्द वापरत असू. माझा मित्र कुंडू शब्द शिकला डिक्शनरी, आणि काहीसा मुद्दामच तो त्याचा उच्चार 'डिस्क के नारी' असा करायचा. एकदा मी श्यामलला सार्वजनिक बागेतून पानं तोडताना बघितलं. मी त्याला रोखलं. "पानं का नाही तोडायची हे लंडन आहे का काय हे लंडन आहे का काय" इंग्लिश भाषा असो वा लंडन आमच्यासाठी चरम उपमा कोलकाता होती, आणि अनोळखी, दूरच्या, आणि आवडत्या सगळ्या गोष्टी एकत्र येत. कोलकात्यानं आमचे संदर्भ तोडले होते, आम्ही कोलकात्याचे.
रोज संध्याकाळी पाचला, मावळत्या सूर्याला पाठ दाखवून दत्ता काकी आमच्याकडे येई. तिच्या वैधव्याचे पांढरे कपडे साबण नसल्यामुळे, गंजयुक्त पाण्यामुळे आणि सूर्यप्रकाशानं लालसर पिवळे दिसत. तिला हळूहळू येताना माझी आजी बघत असे, पण तिला बसायला जागा करत नसे. काकी यायची, घराच्या तीन पायऱ्या चढायची आणि आजीशेजारी स्टूल ओढून व्हरांड्यात बसायची.
तिचे बोलण्याचे विषय बरेच होते - सायटिका, कसलीही पडलेली नसलेला तिचा एकमेव वारस पुतण्या, तिच्या आणि आमच्या पूर्व बंगालमधल्या घरांच्या मधलं वांग्याचं शेत, आमच्या चार घरांतली सामायिक आंब्याची बाग, एकदा पकडलेला खूप मोठा मासा जो निसटून परत कुंडात गेला आणि पुन्हा सापडलाच नाही, आणि अशा बऱ्याच घटना, जागा, हरवलेले लोक. माझी आई त्या दोघींसाठी चहा करायची आणि मोठ्या काळ्या कपांत द्यायची. त्या भुरके मारत चहा प्यायच्या.
काकी सतत माझ्या आजीला खुश करण्याच्या प्रयत्नात असे, आणि तिच्या भावनांना प्रतिसाद देण्याची आजीला काही घाई नव्हती. काकीला मुलं नव्हती आणि आजीच्या मते त्यात तिच्या स्वार्थी स्वभावाचा थोडा हात होता. "लाडावलेल्या बायकांना मुलं होत नाहीत", आजी म्हणायची.
एकदा दुपारी घराच्या पायऱ्या चढताना काकीनं आईला हाक मारली. आईबरोबर आत गेली आणि पदराच्या टोकाला बांधलेली गाठ घाईघाईत सोडवली. त्यातून तीनशे रूपये काढले. तिचा सुरकुतलेला चेहरा गंभीर दिसत होता. पूर्व बंगालमध्ये तिनं तिची जी जागा सोडली त्याचा परतावा सरकारकडून आला होता.
"पण ह्यापेक्षा बरेच जास्त पैसे यायला हवे होते", आई तिला म्हणाली.
"तो चोर आहे", ती तिच्या पुतण्याबद्दल म्हणाली; पण तिला फार फरकही पडला नाही. तिनं तिच्या अंत्यविधीसाठी १०० रुपये बाजूला काढायला सांगितले. आणि उरलेल्या पैशांतून तिच्या रोजच्या दुपारच्या चहासोबत खाण्यासाठी तिची आवडती मिठाई मौचक आणायला सांगितली. शेवटी आईनं तिला होकार दिला.
"एकूण किती दिवस पैसा पुरेल" तिला फार आनंद झाला.
"खूप दिवस. आठशे दिवस." आई किंचित वैतागली.
" काकी लहान मुलासारखी हसली.
"नाही… तुम्ही खा", आणि आई खोलीतून निघून गेली. तेव्हापासून काकीला रोजच्या चहाबरोबर मौचक द्यायला सुरुवात झाली.
काकी रोज पाचच्या मुहूर्ताला उगवायची. दोघी फार बोलत नसत. काकी बशी तोंडाजवळ न्यायची आणि दात नसलेल्या बोळक्या तोंडानं मिठाईच्या पोटातला, कॅरॅमल झालेला रस थोडाथोडा खायची. एकदा माझ्याशी नजरानजर झाल्यावर माझ्यासमोर बशी धरून म्हणाली, "तू खाणार थोडी मिठाई
मी आत पळालो आणि खिडक्यांवरून आलेले रंगाचे ओघळ बघायला लागलो. "अधाशी रांडेचा" आजी पुटपुटत करवादली. "मुलासमोर का असे शब्द वापरायचे" आजी पुटपुटत करवादली. "मुलासमोर का असे शब्द वापरायचे" आईनं नापसंतीची मोहर उमटली. काकी काही न बोलता मौचक खात राहिली, पाणी प्यायली आणि मोठ्या कष्टानं जागची उठली.
"मी येते, छबी", नेहमीसारखी ती आईला म्हणाली आणि दरवाजा उघडला. रस्त्यावर काही पावलं चालल्यावर थांबली. मांडीवर हात टेकवल्यावर, पोक आलेलं तिचं शरीर थोडं थरारलं. "मी कोणाला काही म्हणत नाही. मीही उलट उत्तरं देऊ शकते", समोर बघतच ती बऱ्यापैकी मोठ्यानं पुटपुटली. "मी येते, ताई." तिचं पोक पुन्हा बाहेर आलं.
काकी पुरते आठशे दिवस जगली नाही. आजी तर त्याआधीच गेली.
बालपण म्हणजे डोकावण्याचा काळ होता. आजी दुपारी घोरायला लागली की तिच्या पायांमधून डोकावायचो. स्वयंपाकघरातल्या फडताळाच्या गंजलेल्या, मोडक्या लोखंडी जाळीतून लोणच्याच्या बरणीकडे डोकावून बघायचो. किंवा आमच्या प्राथमिक शाळेतल्या बांबूच्या कुंपणातून उलटा वाकून डोकावायचो. सगळं जग खाली डोकं वर पाय दिसायचं. आम्ही कधीकधी त्या कुंपणाच्या भोकांतून शक्य तितक्या लांब पळत जायचो. दुसऱ्या दिवशीची शाळा वीस तासांनी असायची.
घराच्या आत : अंधाऱ्या नव्या जागांकडे नेणारी शिडी
इतर प्रकारची भोकंसुद्धा होती. मातीच्या भिंतींच्या बुडाशी चोरांनी केलेली भोकं होती. बंगालीत त्याला 'सिंध काटा' म्हणतात; मला ते 'सिंग काटा' ऐकू यायचं. (बंगालीत त्याचा अर्थ होतो शिंगानं खणणं.) माझ्या डोक्यात चोरांची प्रतिमा असायची, ती शिंगानं खणणारे लोक अशी. ते विचार आणखी पुढे जायचे, नेहमीप्रमाणे चोर पकडले गेले तर काय पकडलेल्या चोरांना रात्रभर बदडण्याची एक भीषण परंपरा होती. सुरुवातीचा गलबला, स्थानिक पुरुष सगळ्या बाजूंनी चालत येणार, चोरांना घेरणार, सुरुवातीच्या चौकश्या, तात्पुरत्या बेड्या, हळूहळू मारायला सुरुवात आणि मग वयस्कर लोकांनी तरुणांच्या हातात सूत्रं दिल्यावर चोरांच्या तोंडात बोळे कोंबून दुष्टपणाचं प्रदर्शन भरवल्यासारखं त्यांना बदडून काढणं.
प्रदर्शनाच्या शेवटी, सकाळी चोरांना पोलिसांच्या हाती दिलं जात असे आणि त्यांचे दोन-चार दात गायब व्हायचे, डोळ्यांच्या खोबणीत डोळे कुठे तरी हरवायचे, शरीरं मलूल पडलेली असायची. आश्चर्यकारकरीत्या, त्यांची वाणी शाबूत असायची. पोलिस दिसल्यादिसल्या ते ओरडायला सुरुवात करायचे, "बघा, बघा, त्यांनी माझी काय अवस्था केली आहे..." चोरांतले बहुतेकसे पोलिस येईस्तोवर किंवा पोलिस स्टेशनात पोहोचेस्तोवर परलोकात पोहोचलेले असत. बाकीचे सगळे पुन्हा काही महिन्यांत जुन्या व्यवसायाकडे वळत असत.
पोलिसांची गाडी गेल्यावर सगळीकडे अवकळा पसरत असे. कपड्यांचे तुकडे, दोन-चार सुळे किंवा दाढा, आणि अर्थातच रक्ताचे डाग. कोणी तरी एखादी चप्पल शोधताना दिसे. एकदम कोणाला तरी आपल्या हातात केसांच्या बटा असल्याचं लक्षात येत असे आणि किळस येऊन तो घाईघाईनं घरी जाताना दिसे.
ही मारपीट एखाद्या तिठ्या-चौकात होत असे. त्या जागेबद्दल माझ्या मनात विचित्र कुतूहल उत्पन्न होत असे. मी तिथे परतपरत जात असे आणि माझ्या तोंडात त्याची गिळगिळीत, खारट चव राहत असे. मला हे कधीच समजलं नाही, की काही गोधड्या (ह्या चोऱ्या कायम हिवाळ्यात होत असत), टाल्कम पावडर, काही साड्या, विजारी, शर्टं, क्वचित ट्रान्झिस्टर आणि फारच क्वचित काही तरी सोन्याचा तुकडा ह्यासाठी हे लोक एवढी जोखीम, तेही मार पडण्याची, का घेतात दुसऱ्या दिवशी चघळल्या जाणाऱ्या गोष्टीत मार खाणाऱ्या लोकांना जागा नसे, एखादी दिशा असे - त्या गटाराच्या दिशेनं आला, त्या डबक्याच्या बाजूनं आला, असं काहीसं लोक बोलत असत. स्त्रिया आणि वयस्कर लोक माझ्या आईकडे तक्रार करत असत, "ते डोळे बघणं फार भीतीदायक होतं, दीदी दुसऱ्या दिवशी चघळल्या जाणाऱ्या गोष्टीत मार खाणाऱ्या लोकांना जागा नसे, एखादी दिशा असे - त्या गटाराच्या दिशेनं आला, त्या डबक्याच्या बाजूनं आला, असं काहीसं लोक बोलत असत. स्त्रिया आणि वयस्कर लोक माझ्या आईकडे तक्रार करत असत, "ते डोळे बघणं फार भीतीदायक होतं, दीदी" ते का हे मला कधीच समजलं नाही आणि न चुकता, त्या माणसाला चांगला धडा शिकवण्याची भाषा करत असत. स्थानिक तलावामध्ये उडी मारून एखाद्या पोराचा जीव वाचवणारा, भयंकर उकाड्यात रिक्षात उडी मारून हॉस्पिटलमध्ये का जात असे, हेही मला समजत नसे. कोणीही असुरक्षितता व्यक्त करत नसे, लोकांचा एकत्रित दुष्टपणा मार्क्सिस्ट शहाणपणाच्या पलीकडचा होता.
घरी हापशी बसवायला आलेल्या प्लंबरांपैकी रात्री आलेला माणूस धनेशदांना ओळखता आला - "तुम्ही अजून हे सोडून दिलं नाहीत तु्म्हाला धडा शिकवायचा तरी कसा तु्म्हाला धडा शिकवायचा तरी कसा" तिथेच शेजारी त्यांची तरुण बायको भातातलं उकळतं पाणी ओतत असे. दिनेशदा त्या नुकत्या खणलेल्या ढिगाऱ्यावर उभे राहून, आपल्या फावड्या दातांतून पिंक टाकत, बायकोकडे एक नजर टाकून धुसफुसत. त्यांना ऑफिसला जायला उशीर व्हायला नको
पुढचे दोन-चार दिवस बाहेर जायची मला भीती वाटत असे. मी अंधारात बाहेर पडत नसे. त्या अमानुष मारपिटीमुळे मला कालियामर्दनाची आठवण होत असे, भीतिदायक पण आकर्षकही. चंद्रकोरीच्या अंधुक प्रकाश धोत्र्याच्या झुडपावर पडल्यावर, अंधारी रात्र पुस्तकातल्या भयकथेसारखी वाटत असे. त्यात जोडीला कोल्हेकुई आणि कुत्र्यांचं भुंकणं असायचंच. मी स्वतःलाच परका समजायला लागत असे.
ह्या सगळ्यात माझ्या आयुष्यात काही महत्त्वाची गोष्ट घडली. मी चौथीत होतो. माझा एक मामा आमच्याबरोबर राहायचा. त्याचं शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्याला आंध्र प्रदेशात नोकरी लागली. पहिल्या महिन्यापासून त्यानं आईला पैसे पाठवायला सुरुवात केली, २० रुपये. त्याला वाटलं, मी इंग्लिश माध्यमाच्या शाळेत जायला पाहिजे; कुठे ना कुठे सुरुवात व्हायला हवी. रात्रीच्या अंधारातले चोर आणि कंदील पूर्वीसारखेच होते, पण दिवस पूर्णपणे बदलले. खाकी कव्हरं घातलेली पुठ्ठ्याची पुस्तकं आली, शाळेतलं मारणं थांबलं, पाटी-पेन्सिलच्या जागी वही-पेन्सिल आल्या, ख्रिस्ताच्या गोष्टी आणि महिन्याच्या शेवटी प्रगतीपुस्तकही आलं.
मला मजाही वाटली पण भवतालापासून तुटल्यासारखंही वाटलं. कळपापासून तुटलेल्याचं पुन्हा नामकरण झालं. आता मला नवं टोपणनाव मिळालं. गोरटेल्या वर्णामुळे माझा मोठा भाऊ 'साहेब' होताच; माझं नाव पडलं 'हॉर्लिक्स', जाहिरातीत म्हणायचे त्या हेलासकट.
इंग्लिश आमच्यासाठी फार झालं; आम्ही ते नाकारलं आणि स्वीकारलंही. 'काकरू, तुझ्या शाळेचं नाव काय' सगळे हसायला तयार राहायचे. काकरू अजिबात निराशा करत नसे. 'कारो-पारो-मारो-शन' (तो स्थानिक कॉर्पोरेशनच्या शाळेत जात असे.) हसण्याचा धबधबा संपेस्तोवर माझा नंबर लागत असे; मला असाच कोणतासा बोचरा प्रश्न विचारत.
आमच्या साहेबी शाळेत औपचारिकतेशिवाय आणखी काहीही करणं शक्य नव्हतं. कोनाडे नाही, पळून जाणं नाही. बाहेर गवताचा मोठा तुकडा होता आणि त्याच्या कडेला फुलझाडं लावलेली होती. गव्हाळवर्णी आणि नाकीडोळी नीटस मधुश्री मला कधीमधी झोपाळ्यावर नेत असे. तिच्या फ्रॉकला खळीचा उग्र वास येत असे. आम्ही कधीकधी आकाशाला गवसणी घालत असू. मधुश्रीकडे छानसे, पांढरे स्पोर्टशूज होते; त्यांच्या नाड्या व्यवस्थित बांधलेल्या असत; तिचे पाय सुंदर, लांब होते; जिवणी बारीक होती आणि कुरळे केस होते. ती शांत असायची.
कधी दुपारी उशिरा मी मधुश्रीच्या मोठ्या घराकडे जात असे. तिकडे जाताना मला मनोहरदादूंचं गोळ्या-बिस्किटांचं, गोट्यांचं दुकान लागत असे; मजुमदारबाबूंचं रेशनचं दुकान होतं; वसाहतीची हापशी होती; कुंभारवाड्याचे चिखलाचे ढिगारे लागायचे; आजूबाजूच्या कुंडातली जांभळी लिली दिसत असे; आणि लास्करांच्या बंगल्याची बंद गेट्स दिसत. मधुश्रीच्या घराशी पोहोचलो की ती तिच्या भावाशी बॅडमिंटन खेळताना दिसे.
तिच्या मोठ्या, हवेशीर घरात मोठा पियानो होता आणि सगळीकडे संगीत कानावर पडत असे. सगळे शांत असत. तिचे वडील पेंगुळल्या डोळ्यांनी मंदावणाऱ्या उजेडाकडे टक लावून बघत असत. त्यांच्या तरुण वयात त्यांनी डॉन ब्रॅडमनला शून्यात स्टंप केलं होतं. मधुश्रीची आई मला कॅरमल कस्टर्ड खायला देत असे; भाऊ त्याचे स्टँप दाखवायचा आणि ती तिची गोष्टींची रंगीत पुस्तकं दाखवायची.
त्या सगळ्या मापातल्या थाटमाटात माझ्यावर असुरक्षिततेचं सावट येई. मला खात्री होती की एकदा तिचे वडील तारेतून बाहेर आले की ओरडायला सुरुवात करतील. माझ्या डोक्यात मोठे लोक मधुश्रीशी भांडत आहेत, असे विचार येत. मी माझ्या पालकांना सांगितलं की त्यांच्या दार्जिलिंगमध्ये चहाच्या बागा आहेत.
वर्षाच्या आतच मामा कोलकात्याला परतला, त्याचे डोळे आणि पाय सुजले होते. त्याला सरकारी हॉस्पिटलात दाखल केलं. डॉ. छेत्री अधूनमधून घरी येऊन जात. घरच्यांनी सगळी आशा सोडून दिली होती. तशातच एका सकाळी वडिलांना पहाटे जाग आली आणि पांढऱ्या उजेडात मामा दिसला. ते घाबरून मामाला हाका मारायला लागले, "खोकन, खोकन" मामा गेला आणि मी पुन्हा स्थानिक शाळेत गेलो.
सेंट मेरीतून बाहेर पडल्यावर मी मधुश्रीकडे जाणं हळूहळू बंद केलं. तिच्या आठवणींनी माझ्या मनात खळबळ माजत नसे, पण त्या आठवणी पुसटही झाल्या नाहीत.
माझं तिथे जाणं अपवादात्मकच होतं. त्या दिवसांत स्थानिक शाळा आणि वसाहत एकमेकांत गुंतलेल्या होत्या. शेजारपाजारचा नीट अंदाज घ्यायचा तर शाळा बघायला हवी इतक्या. शिक्षणाचा रेटा खूप मोठा होता आणि सतत वेगवेगळे विषय शिकायला लागल्यामुळे आम्ही मुलगे वेगवेगळे आवेश आणत असू. शिक्षणामुळे आर्थिक स्थैर्य अर्थातच येत असे आणि त्यासोबत अनैतिकेशी झगडण्याचं बळही येत असे. आमच्या शेजारचे ज्योतिषबाबू सकाळी मंडईतून परत येताना, अंगणात शिरले की सवयीखातर मुलींच्या नावानं शंख करायला सुरुवात करत. "स्वप्ना वाचन कर, रत्ना वाचन कर. वाचत राहा. मोठ्यानं वाचा", "वाचायचं का थांबवलात, काय झालं", "वाचायचं का थांबवलात, काय झालं थांबलात तर माझ्यासारखा वाईट कोणी नाही थांबलात तर माझ्यासारखा वाईट कोणी नाही" अशासारखा आरडाओरडा रात्रीच्या अंधारात चालत असे. संध्याकाळी वस्ती फॅक्टरी बनत असे, जोरजोरात वाचून शिक्षणाची फॅक्टरी. वाचन वेगवेगळ्या घरांत वेगवेगळ्या पद्धतीनं चालत असे. शिक्षणामुळे आम्हांला कोलकात्यात भद्रलोक हे स्टेटस मिळायला मदत झाली. त्यावर आमचा हक्क होता आणि तो हिरावून घेतला गेला होता, असा आमचा समज होता. सर्वांत महत्त्वाचं, आमच्या वस्तीतल्या हलक्या लोकांपेक्षा आम्ही वेगळे असल्याचं दिसेल; त्या घरांतली काहीच मुलं शाळेत आमच्याशी स्पर्धा करत असत.
माझे वडील पश्चिम बंगालच्या मुख्याध्यापक संस्थेत कार्यरत होते. ही संस्था काँग्रेसशी संलग्न होती. संस्थेच्या कामामुळे त्यांना घरी यायला उशीर होत असे. ते घरी आल्यावर चुकून कधी मी जागा असेन तर ते मला कधीमधी संत्री देत आणि नेहमी जुन्या, इतर ठिकाणच्या गोष्टी सांगत. शौर्य आणि मानवतेच्या, अर्जुनाच्या लक्ष्यभेदाच्या, टायटॅनिकच्या, कासाब्लांकाच्या, न्यूटन, नेपोलियन, अशोकासारख्या ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्वांच्या. ह्या पराक्रमाच्या गाथांमध्ये मला नेल्सनच्या गोष्टीबद्दल कायम शंका असायची. "वाच म्हणजे तुला समजेल", असं म्हणे नेल्सनची आजी त्याला नेहमी सांगायची. तिनंच त्याला वाढवलं होतं. आपल्याला जगाचं ज्ञान कुठून मिळालं ह्याबद्दल बाबाही मला हेच म्हणायचे. मला बहुतेकशा गोष्टी माहीत होत्या, त्यात काही नवीन नसायचं. पण दमल्यावर ऐकायचा आणि पुनःप्रत्ययाचा आनंद मला हवासा वाटायचा. माता मेरी आपल्या उच्चासनावरून खाली आली; फ्रेंच खेड्यातल्या घामाघूम झालेल्या त्या गरीब जगलरचा घाम तिनं पुसला; अशा गोष्टींतली आशा गुरफटून मी झोपत असे. अपरात्री दमलेल्या कुत्र्यांचं भुंकणं, लांबून येणारा कीर्तनाचा आवाज, अंथरुणात येणारा बारीकसा चंद्रप्रकाश ह्या सगळ्यांत तो जगलर माझ्या झोप-जागृतावस्थेच्या मध्येच येत असे. बाबांच्या गोष्टीसारखा तो नव्हता. तो आमच्या नबीसारखा होता; उंच, पोपट-नाकाचा, सावळा, विरळ दाढी, मृदू आवाज, आणि प्रेमळ डोळे. नबी कुठे राहायचा आम्हांला माहीत नव्हतं. तो घरोघरी जायचा, कपडे धुणं, नारळ सोलणं, अंगण झाडणं, अशी कामं करायचा. तो वस्तीचा गडी होता, दिवसा अवतरणारा. त्याची चालण्याची तऱ्हा गमतीशीर होती. चालताना त्याचे पाय किंचित डुलायचे. आणि तो नाकात, गेंगाणा बोलायचा; त्यामुळे टिंगल करण्यासाठी तो योग्य गिऱ्हाईक होता. "नबी, नाच कर ना" तो जोरजोरात हात-पाय झाडून दाखवायचा, पण वर म्हणायचा, "घरी नाव सांगणारे तुमचं" तो जोरजोरात हात-पाय झाडून दाखवायचा, पण वर म्हणायचा, "घरी नाव सांगणारे तुमचं" एक दिवस नबीच्या डोक्यावर परिणाम झाला. पूर्णपणे. लोक त्याला घेऊन गेले. त्यानंतर तो परत आला नाही; माता मेरीसुद्धा. अनातोली फ्रान्सची ती कथा मी कधीच वाचू शकलो नाही. कदाचित भोळ्याभाबड्या माणसाला छळल्याची शिक्षा असावी.
सकाळी मला भीती वाटायची. अर्धवट चेचलेलं, अर्धवट खाल्लेलं संत्रं माझ्या उशीखाली सापडायचं. "मला दिवसभर मोलकरणीसारखं राबावं लागतं; आणि त्यावर ही नाटकं" चादर आणि अभ्रा काढून जमिनीवर आपटताना माझी आई ओरडायची. "तुला काय समजणार", बाबा गरीब हसू चेहऱ्यावर आणत, तोंडाला लागलेले दूध-कुरमुरे पुसत न्याहारी आटपायचे.
साठच्या दशकाच्या मध्यात, बऱाच काळ बाबांचा पगार शाळेकडून अनियमितपणे यायचा. शाळेच्या बंद फाटकासमोर बाबा आणि त्यांचे सहकर्मचारी उपोषणाला बसल्याचा फोटो वर्तमानपत्रात आल्यावर आमच्या कुटुंबाला प्रसिद्धी मिळाली. ताईनं तोवर बी.ए. पूर्ण केलं आणि निर्वासितांचा पाढा गिरवत सरकारी हाफिसात कनिष्ठ स्टेनोग्राफर म्हणून नोकरी मिळवली. घराच्या स्थैर्यासाठी लग्नासाठी स्थळं पाहणं जरा मागे पडलं. ज्या दिवशी ताईनं नोकरी सुरू केली त्या दिवशी ती आमच्या वस्तीतल्या बाकीच्या स्त्रियांसारखीच खळ लावून इस्त्री केलेली प्रिंटेड साडी नेसून, खांद्याला पर्स लावून निघाली. आईनं तिला क्षणभर थांबवलं - आईनं तिच्या कपाळावरून थुंकल्यासारखं करून तिची दृष्ट काढली. बाबा तिच्याबरोबर ऑफिसला गेले. इंग्रजांच्या अमदानीत बांधलेली, शहराच्या मध्यवर्ती भागात लांबडी लाल रंगाची इमारत होती. दोनेक तासांनी शहाळं घेऊन ते पुन्हा ऑफिसात परत गेले; ताईला लाज वाटली. बाकीच्या शिकलेल्या निर्वासित स्त्रियांसारखंच, कोलकात्याची बोलीभाषा ताईला व्यवस्थित अवगत होती. प्रश्न चारचौघांत मान मिळण्याचा होता - पुरुषांना जसा मान मिळत असे तसा स्त्रियांना नव्हता. लवकरच ताईनं ऑफिसात स्वतःची जागा निर्माण केली.
इंटरमिजिएट सायन्समध्ये दादाचं बरं सुरू नव्हतं. काही दिवस फुगेवाल्यांची चित्रं काढून आणि आत्महत्या करण्याबद्दल बोलून त्यानं घरी कोणालाही काहीही न सांगता, अचानक एयर फोर्समध्ये प्रवेश घेतला. त्यावरून थोडा गदारोळ माजला. काँग्रेसी मित्रांशी बोलून बाबांनी जाहीर केलं, "धोका पत्करला नाही तर काही मिळणार नाही." (चीनशी युद्ध हरल्यावर आता पाकिस्तानशी युद्धाची तयारी सुरू झाली होती.) सिगरेटला हात न लावण्याची दादानं आईसमोर शपथ घेतली; चंदन लावलेल्या पूजेतल्या फुलांच्या पाकळ्या आपल्या, रेक्झिनच्या नव्या सूटकेसमध्ये कोंबल्या आणि टॅक्सीनं रेल्वे स्टेशनकडे निघाला. टॅक्सी कोपऱ्यावर वळली तेव्हा आईला लक्षात आलं की ह्या गोंधळात त्याचा टिफिन घरीच राहिला. डावरीदा धावत टॅक्सीपर्यंत गेले; टिफिन दादाच्या हातात दिला आणि लगेच परत आले. आई आणि आजी पुन्हा त्यांच्या अखंड-भांडणाला लागल्या.
काही लोक दादाला स्टेशनपर्यंत सोडायला गेले होते; ते परत आले तरीही कुरबुरी सुरूच होत्या. काहीही कारणाशिवाय दोघी आपापला बचाव करत होत्या. बाबा आल्यावर भांडणाला निराळंच वळण लागलं. बाबा आणि आजीच्या भांडणाबद्दल मला काही वाटलं नाही; उलट मला थोडासा सुप्त आनंदच झाला.
त्या दिवशी आमच्या घरी लवाजमा आला होता. काका-मामा, चुलत-मामेभावंडं, सगळे आले होते. हळूहळू बारक्या कुरबुरीचं रूपांतर सामाजिक इतिहासात झालं. फाळणीनंतर आमच्या कुटुंबाचं काय झालं, ह्याचा हिशोब मांडला गेला. इथे येऊन, नेताजी नगरातल्या ह्या कळकट घरात भाड्यानं राहण्याचा निर्णय योग्य होता का दादानं खुर्दा रोडचं जंक्शन पार केलं असेल आणि तो आणखी लांब गेला असेल.
ह्या प्रश्नानं मी थोडा दचकलो. नेताजी नगर वगळून इतर अनेक पर्याय होते ह्याची मला कल्पना नव्हती. आम्ही कायम 'देशेर बाडी'बद्दल (गावाकडचं घर) ऐकायचो, पण त्यातून उलट नेताजी नगर हेच आमचं घर होतं, हीच कल्पना दृढ होत गेली. घरच्या मोठ्या लोकांसारखं आम्हीही स्वतःला निर्वासित समजायचो, पण नेताजी नगर आमच्या रोमांरोमांत भिनलं होतं. बाबांचा भाचा, केशबचं आजीशी एकमत झालं; दीप्तीची मुलगी - "स्वोपूला विजयगडमध्ये वाढवणार नाही." त्यानं त्याचा शब्द पाळला. लवकरच ते मध्य कोलकात्यातल्या एका घरात भाड्यानं राहायला लागले. स्वोपूनं लवकरच नवं पान उलटलं.
पुन्हा एकदा नव्याला रस्ता करून देताना
दादा आणि ताईच्या पगारानं आम्हाला फक्त आर्थिक झळांपासून वाचवलं असं नाही, तर घरात आधुनिकताही आली. पुस्तकांच्या कपाटाला जी. सी. लाहांच्या दुकानातून आणलेला जाडा, रंगीत कागद लावला होता, छोट्या शोभेच्या गोष्टी मांडल्या होत्या. ताई एकदा बाँबे डाईंगची चादर आणि पडदे घेऊन आली. त्यावर देवळाच्या शिल्पांची छपाई होती. आईनं तिचं शिवणाचं यंत्र खोलीच्या मधोमध काढून पडदे शिवायला सुरुवात केली. तोंडानं शिवणाचा दोरा ओला करून सुईत दोरा ओवताना तिच्या डोक्यात विचार मात्र असायचा तो बाबांच्या धाकट्या काकांच्या, दक्षिण कोलकात्यातल्या घरातल्या फर्निचरचा.
पडदे जागेवर लागले, चादरी पलंगांवर पसरल्या.
ते फार काळ टिकलं नाही. त्यांवर अनन्वित अत्याचार झाले. दाढीच्या ब्लेडनं पडदे फाडले. आईनं पडद्यांचा अंत्यसंस्कार केला आणि उगाच त्याचं खापर बाबांवर फोडलं.
आईच्या संतापावर बाबा मंदस्मित करत राहिले. "हल्लीची पोरं अशीच असतात", ते म्हणाले. कम्युनिस्ट जसजसे प्रगती करतील तशी सगळी नैतिकता आणि न्याय लयाला जाईल. आईनं पुन्हा सिंगरचं मशीन खोलीच्या मधोमध ठेवलं. पडदे पुन्हा शिवले, घड्या घालून ट्रंकेत ठेवले आणि ताईच्या विरलेल्या, जुन्या साड्यांचे नवे पडदे बनवले.
एकदा दुपारी आईला सगळं दुपारचं जेवण उलटून पडलं. चादरीवर ताजी उलटी पसरली. ते सगळं कोनाच्या पानांत गुंडाळून खिडकीतून बाहेर फेकून दिलं. परेश नुकताच निसटला होता. आईनं सगळ्या देवांचा धावा करून त्याच्या मृत्यूची भीक मागितली. म्हणाली, "स्वतःला ब्राह्मण म्हणवतात. नोआखलीहून सगळे फालतू शूद्र ब्राह्मणांची वस्त्रं घालून आले आहेत."
त्या काळात कोलकात्यात दिवसाला सरासरी पन्नास खून होत होते.
लेख चांगला असावा असे वाटते पण खूप मोठा झाला आहे. मी एका बैठकीत इतके वाचू शकत नाही. जितका वाचला तितका आवडला. याचा युट्यूब व्हिडिओ करून इथे देता आला तर बरे.
तेवढा शिडीचा फोटो ९० अंशात फिरवा. शिडीची तिरडी झालीय.
(की तसाच आडवा अपेक्षित आहे
आभार. बदल केला आहे.
बंगाली जाणणाऱ्या मैत्रिणीनं काही बंगाली शब्दांचं मुद्रितशोधनही करून दिलं; उदाहरणार्थ मिठाईचं नाव मोऊचाक - मधाचं पोळं. तिचेही आभार.
सांगोवांगीच्या गोष्टी म्हणजे विदा नव्हे.
अफाट लेख आहे. कोलकाता
अफाट लेख आहे. कोलकाता (पुन्हाएकदा) डोळ्यांसमोर उभे राहिले. छोट्या छोट्या प्रसंगांतून चित्र उभे करायची हातोटी निव्वळ विलक्षण आहे. आमचे कोलकाता यापेक्षा खूपच वेगळे असले तरी या निमित्ताने पुन्हा एकदा मनोमन तिकडे फिरून आलो.
माहिष्मती साम्राज्यं अस्माकं अजेयं
कोलकात्यात, बंगालात भंपकपणा फार होता हे इतर लेखनातूनही कळलं. पण त्याचंही त्यांनी मार्केटिंग केलं.
बरेच अभद्र लोक समाजात असल्यावर मुठभर भद्रलोकांचे उदात्तीकरण आपोआपच होतं. ते काही तरी उदात्त विचार लेखनातून, चित्रांतून उतरवतात. जिकडे तिकडे दुसऱ्या राज्यातल्या रस्त्यांनाही त्यांची नावं लागतात.हे कोण माहीत नसलं तरी.
मूळ लेखन वाचलेलं नाही, मात्र
मूळ लेखन वाचलेलं नाही, मात्र अनुवाद चांगला झाला असावा. कुत्ता जाने वगैरे स्वैर रूपांतर खास.
लेखन खरोखर महत्त्वाचं आहे. कॉलनी सभा (आपच्य प्रस्तावित मोहल्ला सभा) तेव्हा functioning होत्या हे रोचक आहे.
रोचना सोबत कलकत्ता बघता -समजून घेताना काही संदर्भ ललित लेखनामुळे अधिक तपशिलात समजले.
बाकी अनेक बंगाली पदार्थांची नावं यात आल्याने अधिकचे मार्क
आता पुढल्या भागाकडे वळतो.
लव्ह अ‍ॅड लेट लव्ह
अंक प्रकाशित झाला आहे.
पुरेश्या राष्ट्रभक्ती अभावी ब्लॉक दिसणार नाही.
जन्मदिवस : शिखांचे महाराजा रणजीत सिंग (१७८०), भौतिकशास्त्रज्ञ जेम्स क्लर्क मॅक्सवेल (१८३१), लेखक रॉबर्ट लुईस स्टीव्हन्सन (१८५०), लेखक, विधिज्ञ, पुणे विद्यापीठाचे पहिले कुलगुरू बॅ. मुकुंद रामराव जयकर (१८७३), के जीवनसत्त्व शोधणारा नोबेलविजेता एडवर्ड डॉईजी (१८९३), लेखक, विचारवंत व 'नवी क्षितिजे'चे संस्थापक संपादक विश्वास रघुनाथ पाटील (१९२८), अभिनेत्री जीन सेबर्ग (१९३८), लेखक हुमायूँ अहमद (१९४८), सन मायक्रोसिस्टम्सचा सहसंस्थापक स्कॉट मकनीली (१९५४), अभिनेत्री व्हूपी गोल्डबर्ग (१९५५), अभिनेत्री जुही चावला (१९६७), लेखिका अयान हिरसी अली (१९६९)
मृत्यूदिवस : चित्रकार लुदोव्हिको काराच्ची (१६१९), संगीतकार रोसिनी (१८६८), चित्रकार कामिय पिसारो (१९०३), लेखक हेक्टर ह्यू मन्रो उर्फ साकी (१९१६), सिनेदिग्दर्शक व्हित्तोरिओ द सिका (१९७४)
१६८१ : संभाजींनी औरंगजेबाविरोधात बंड करून त्याचा मुलगा अकबर याची महाराष्ट्रात भेट घेतली.
१९५६ : अलाबामा राज्यातील बसमध्ये गौर-कृष्णवर्णीयांसाठी वेगळे राखीव विभाग ठेवण्याची तरतूद बेकायदेशीर असल्याचा अमेरिकन सर्वोच्च न्यायालयाचा निवाडा. अमेरिकेतील कृष्णवर्णीयांच्या समान हक्कांसाठीच्या लढ्यातील हा एक महत्त्वाचा टप्पा होता.
१९७१ : बालभारतीने 'किशोर' मासिकाचा अंक प्रायोगिक पातळीवर प्रथम प्रकाशित केला. जाने. ७२ पासून नियमित प्रकाशन.
१९९५ : सौदी अरेबियाच्या रियाध शहरात दहशतवाद्यांनी घडवून आणलेल्या ट्रक-बॉम्बस्फोटात पाच अमेरिकन व दोन भारतीय ठार.
२००१ : अमेरिकन फौजांनी तालिबानकडून काबूलचा ताबा मिळवला.
दिवाळी अंक - २०१५
भा. रा. भागवत विशेषांक
सध्या कोण कोण आलेले आहे
सध्या 0 सदस्य आलेले आहेत.
नवीन संकेताक्षरासाठी विनंती करा.
ऐशा रसां ऐसे रसिक...
ऐसीअक्षरे संस्थळाची उद्दिष्टे - मार्गदर्शक तत्त्वे - धोरणे


Send Message to Contact - Wiktionary

(FUEL) कार्यशाळेने संगणक प्रणालीं करिता प्रमाणित शब्द :संदेश संपर्काकडे पाठवा
स्थानिकीकरणाकरिता सदा ऊपयूक्त नोंदी
आल्याची नोंद केलेली नाही(लॉग इन केलेले नाही)
नवीन खाते तयार करा
प्रवेश करा(लॉग इन करा)
येथे काय जोडले आहे
या पानातील शेवटचा बदल २१ सप्टेंबर २००९ रोजी १२:४१ वाजता केला गेला.
येथील मजकूर हा क्रियेटीव्ह कॉमन्स अट्रीब्युशन/शेअर-अलाईक लायसन्स या अंतर्गत उपलब्ध आहेत;अतिरिक्त अटी लागू असू शकतात. अधिक माहितीसाठी हे बघा वापरण्याच्या अटी.


Mission Moon Archives - TV9 Marathi

हॉटेल रिट्रीटमधील शिवसेना आमदारांना 5 दिवसांनंतर ‘हा’ नवा आदेश
मल्लिकार्जुन खर्गे यांचा हॉटेलमध्ये राहण्याचा तीन दिवसांचा खर्च किती
शिवसेनेचे निम्मे आमदार राष्ट्रवादीविरोधातच जिंकले
चंद्राचा दरवाजा ठोठावणारा शेतकऱ्याचा मुलगा, ISRO प्रमुख के सिवन यांचा प्रेरणादायी प्रवास
भारताचा रॉकेट मॅन अशी ओळख असलेल्या के सिवन यांचं शालेय शिक्षण तामिळ भाषेत झालं. मेहनत आणि गुणवत्तेच्या बळावर एकामागून एक टप्पे त्यांनी पार केले आणि आज ‘इस्रो’च्या प्रमुखपदी ते विराजमान झाले आहेत.
Chandrayaan-2 | ‘इस्रो’मध्ये पंतप्रधान मोदींचा विद्यार्थ्यांशी संवाद
संपर्क तुटला, संकल्प नाही, मोदींचं शास्त्रज्ञांना मनोबल, गळाभेट घेताना ‘इस्रो’ प्रमुखांचा बांध फुटला
नरेंद्र मोदींची गळाभेट घेताना इस्रोचे प्रमुख के सिवन यांच्या अश्रूंचा बांध फुटला. सिवन यांच्या पाठीवरुन हात फिरवत मोदींनी त्यांचं सांत्वन केलं
हॉटेल रिट्रीटमधील शिवसेना आमदारांना 5 दिवसांनंतर ‘हा’ नवा आदेश
मल्लिकार्जुन खर्गे यांचा हॉटेलमध्ये राहण्याचा तीन दिवसांचा खर्च किती
शिवसेनेचे निम्मे आमदार राष्ट्रवादीविरोधातच जिंकले
काँग्रेस-राष्ट्रवादीचा पुन्हा समन्वय, रद्द बैठक पुन्हा सुरु
शिवसेनेसोबतची बंद खोलीतील चर्चा सार्वजनिक करणार नाही: अमित शाह
हॉटेल रिट्रीटमधील शिवसेना आमदारांना 5 दिवसांनंतर ‘हा’ नवा आदेश
मल्लिकार्जुन खर्गे यांचा हॉटेलमध्ये राहण्याचा तीन दिवसांचा खर्च किती
शिवसेनेचे निम्मे आमदार राष्ट्रवादीविरोधातच जिंकले
काँग्रेस-राष्ट्रवादीचा पुन्हा समन्वय, रद्द बैठक पुन्हा सुरु
राजसाहेब हाताला मुंग्या चावल्या का विद्यार्थिनीच्या प्रश्नावर राज ठाकरेंची प्रतिक्रिया
अयोध्येचा निकाल ऐकण्यासाठी आज बाळासाहेब हवे होते : राज ठाकरे
शिवसेना, काँग्रेस आणि राष्ट्रवादीच्या नेत्यांचे एकत्रित फोटो, पुण्यात बॅनरबाजी
काँग्रेस आमदार विश्वजीत कदम पुण्यात कार अपघातातून थोडक्यात बचावले
शिवसेनेला अपील करण्यास मी योग्य व्यक्ती नाही : अमृता फडणवीस
अवकाळी पावसामुळे डेंग्यू, चिकनगुनियाच्या रुग्णांमध्ये वाढ, 20 जणांचा मृत्यू


कोलकात्यातले निर्वासित - भाग २ | ऐसीअक्षरे

कोलकात्यातले निर्वासित - भाग २
कोलकात्यामधले निर्वासित - भाग २
मूळ लेखक - मानस रे
भाषांतर - ३_१४ विक्षिप्त अदिती
बाबांच्या पावलावर पाऊल टाकत डावरीदासुद्धा काँग्रेसवाले होते. पण त्यांना काही पावलं पुढे राहायचं होतं. त्यामुळे काँग्रेसची नवी आणि जुनी अशी शकलं होण्याआधीपासूनच ते 'मूळचे' काँग्रेसवाले होते. ते 'मूळचे' काँग्रेसवाले कारण मूळचं तेच खरं असतं. गांधींसोबत ती विचारधारा खुंटली.
डावरीदांचे दोन देव होते - महात्मा गांधी आणि दिलीप कुमार. आणि एकच व्यसन होतं - लॉटरी. ते आमच्या कुटुंबात आले तेव्हा दीड वर्षांचे होते. बंगालच्या महादुष्काळाचं वर्ष, १९४३. त्यांचं कुटुंब गुराख्यांचं होतं. त्यांच्या आईनं त्यांना बाजारात विकलं - पाच रुपयांना. वडिलांनी तोवर गळफास घेऊन आत्महत्या केली होती. आजीनं त्यांना विकत घेतलं, म्हणून त्यांचं नाव डावरी (Dowry). आई फुकटात आली.
डावरीदा वडिलांबरोबर शाळेत जात. ते स्वतःला केअरटेकर म्हणवत, कधीच शिपाई किंवा ऑर्डर्ली म्हणवून घेत नसत. भद्रलोकपणाचा एक भाग असण्याच्या कल्पनेनं त्यांना झपाटून टाकलं होतं; कदाचित ह्याच कारणामुळे ते 'मूळचे' काँग्रेसवाले होते. आपण शहरातल्या थोरामोठ्यांपैकी आहोत हे माझ्या आईला सांगणं त्यांनी कधीही सोडलं नाही; आणि हे शहर म्हणजे तुमची चाराण्याची निर्वासित वस्ती नाही, हेही म्हणायचे.
आई त्यांना गरम पोळीला साय लावून खायला देऊन, बडबड बंद करायला सांगत असे. ते विषय बदलून लॉटरी आणि थोडक्यात आपल्याला लॉटरी कशी लागली नाही, ह्याबद्दल बोलत.
सणासुदीला हापशीचे १०० 'पंप' आजीला लागू असत. तिच्या पाच रूपयांवरचं व्याज वसूल करण्यासाठी ती केसांना छानसं तेलबिल लावून हापशीखाली न्हाऊन घेत असे. अधूनमधून मुखानं 'देव तुझं भलं करो, पोरा' असं काही सुरू असे. त्यामुळे डावरीदा पंप मारताना मोठ्यानं देवांचा जयजयकार करत असत. पुढच्या जन्मात कदाचित त्यांची गुंतवणूक दुप्पट होण्याची आशा असेल. कधी शंभराच्या आत डावरीदा थांबले तर आजी तक्रार करायची, "रांडेच्या, तुझ्यासाठी वट्ट पाच रूपये मोजले का नाही मी
डावरीदा एक दिवस गायब झाले. आमच्या कानांवर आलं की मनूदाचा भाऊ, जंगलीबरोबर ते मुंबईला गेले. (जंगलीचं नाव सिनेमाच्या नावावरून पडलं.) वडिलांची काळजी लवकरच कमी झाली. आईनंही तक्रार बंद केली. आजीही हिंदी सिनेमांना नावं ठेवून काही काळानंतर शांत झाली, "काय माहीत ते माकड त्याला कुठे घेऊन गेलं" डावरीदांची आई इतरांना समजावण्यात गुंतली, "काळजी नका करू, तो शेवटी परत येईलच." आणि माझ्या वडिलांना म्हणत असे, "दादा, तो परत आला की त्याला चांगला हग्या दम भरा … खरंच" डावरीदांची आई इतरांना समजावण्यात गुंतली, "काळजी नका करू, तो शेवटी परत येईलच." आणि माझ्या वडिलांना म्हणत असे, "दादा, तो परत आला की त्याला चांगला हग्या दम भरा … खरंच
बाबा तशा तयारीत होतेच. डावरीदा परत आल्याचं ऐकलं तेव्हा ते व्हरांड्याच्या तीन पायऱ्या उतरून खाली आले, लुंगी वर उचलून गाठ मारली. डावरीदा प्रिंटेड शर्ट घालून आले, पुढे येऊन बाबांच्या पाया पडले. बाबांनी त्यांचं झिपरं डोकं जोरात धरलं आणि एक थोतरीत दिली, आणि थांबले.
"तू त्याला विकत घेतलंस का मग का मारलंस त्याला मग का मारलंस त्याला", आजीनं डावरीदांची बाबांपासून सुटका केली. ग्लिसरीन घातल्यासारखे अश्रू त्यांच्या गालांवरून ओघळले. आजीनं डावरीदांना हापशीपाशी खेचून नेलं. त्याचं डोकं हापशीखाली घालून स्वतःच पंप मारायला सुरुवात केली.
त्या रिकाम्या खोलीत, ग्रीनीच एनसायक्लोपिडीया वगळता फारसं काही वाचण्यासारखं नव्हतं. तो तिथे विसंगतच होता. सीमेपलीकडून आलेल्या घरातल्या प्रत्येक वस्तूसारखी ह्याचीही एक गोष्ट होती. खरं तर ह्या कसर लागलेल्या, क्वचितच वाचल्या जाणाऱ्या पुस्तकांची आमच्या घराच्या इतिहासात विशेष जागा होती. फाळणीच्या आठवणींत अडकलेल्या पुस्तकांबद्दल एवढ्यांदा बोललं जायचं की माझ्या मोठं होण्यात ह्या पुस्तकांना स्थान होतं. त्या हिंस्र दिवसांत माझे आईवडील सीमा पार करत असतानाही आईचं शिलाई मशीन आणि बाबांचे हे एनसायक्लोपीडिया वाचवण्याच्या प्रतिमा माझ्या मनावर कोरल्या होत्या. शिलाई यंत्र आणि एनसायक्लोपीडिया, घरगुतीपण आणि ज्ञानाच्या ब्रिटिशांकडून आलेल्या दोन प्रतिमा, आता राजकीय भूगोलाच्या हाणामारीत अडकल्या होता. इतरही काही गोष्टी टिकल्या, आईच्या लग्नातली कॉट, एक आरसा (त्याची काच बेल्जियन आहे, असं आई वारंवार सांगत असे), स्वयंपाकघरातलं कपाट, एक पुस्तकांचं शेल्फ ज्यावर एनसायक्लोपीडिया नंतर विसावला, ते नंतर आलं.
घराच्या आत : पुस्तकांचं कपाट आणि फाळणीत प्रवास करून आलेली आईची कॉट
त्या पुस्तकांपलीकडे आमच्याकडे इंग्लिश व्याकरण आणि लेखनाची चिकार पुस्तकं होती. ती नमुना म्हणून बाबांना दिली होती. नेल्सनचं व्याकरणाचं पुस्तक मूळचं म्हणून वडिलांनी ठेवलं होतं, पण पी. के. डे-सरकार ह्यांचं उपयुक्त होतं. इंग्लिश भाषेबद्दल गोडी निर्माण करण्याचा बाबांनी बराच प्रयत्न केला. ते बंगाली पुस्तकांतले उतारे आम्हाला वाचून दाखवत, भाषांतरासाठी. त्यांतले बरेच लेखकांनी स्वतः आठवणी-स्वरूपात लिहिलेले होते. 'आमच्या गावच्या आवारात एक आंबा होता', वडील हे वाचताना भावनाशील होत. मग आपलं नाक गमछानं (पंचा) पुसत; एरवी त्याचा उपयोग डास वारण्यासाठी होत असे.
एक दिवस पी. के. डे-सरकार बाबांना भेटायला आले. ते म्हातारे, कृश होते. त्यांचे बारीक कापलेले, कुरळे केस विरळ होत चालले होते. त्यांना जाड चश्मा होता, चंदनाच्या खोडाच्या रंगाची चश्म्याची फ्रेम होती. त्यांचे हात थरथरत होते. बाबांनी त्यांना मी केलेली भाषांतरं दाखवली. त्यांनी मान हलवली, माझ्या हस्ताक्षराचं कौतुक केलं आणि मला 'barber'चं स्पेलिंग विचारलं. प्रसिद्ध माणसाला मी पहिल्यांदाच भेटलो.
'शिक्षे'चा भडीमार, बंडखोरीतून आलेला थकवा आणि इतर काही पर्याय नसल्यामुळे मी त्या जीर्णशीर्ण एन्सायक्लिपीडियातून स्वतःलाच शिकवण्याचा प्रयत्न सुरू केला - युरोपातली पूर्व-मध्ययुगातली शहरं, अमेरिकेवर मिळवलेला निर्घृण विजय, ओट्या-सोप्यांच्या गल्ल्यांचं बनारस, सौरघड्याळं, इंजिनांचा इतिहास. बंगाल आणि बिहारच्या सीमेपर्यंत मी अनेकदा प्रवास केला. तिथे नेणारी इंजिनं जुन्या काळातली होती. स्वच्छ हवेचा अभाव, लाकूडतोडीचा व्यवसाय, लाकूडतोडीचा आवाज, पाईन आणि देवदारांची सळसळ. कुठंही मुळं नसण्याची भावना दाटून येई.
स्थानिक मारामाऱ्या, एकमेकांतला वैरभाव आणि भेदभाव वगळता पन्नास आणि साठच्या दशकाची मुख्य कल्पना सामाजिक सलोख्याची होती. १९७०मध्ये हे अगदी मुळापासून आणि अगदी झटकन बदललं. नेताजी नगरमधल्या हिंसेचा पहिला दिवस मला लख्ख आठवतो. माझ्या प्रिलीम परीक्षेनंतरची, सप्टेंबरमधली दुपार होती. आई नवरात्राच्या पूजेत होती. मी आधीच्या वर्षांच्या परीक्षांचे पेपर सोडवत, जेवण वाढण्याची वाट बघत होतो. घराबाहेरून काही विचित्र आवाज आणि पावलं ऐकू आली. मी खिडकीतून बाहेर डोकावून बघितलं. वीसेक लोक शांतपणे चालत होते. त्यांच्या हातात सुरे, नळीच्या बंदुका, भाले आणि लोखंडी कांब होते. त्यांच्या चेहऱ्यांवरून, त्यांच्या मनात काही चाललंय हे स्पष्ट दिसत होतं. ते भरभर आणि सावधपणे चालत लवकरच नजरेआड झाले. आम्ही नक्षल आणि काँग्रेसवाल्यांच्या मारामाऱ्यांबद्दल काही काळ ऐकून होतो. त्यांनी मुख्य रस्त्याची, वस्तीच्या पलीकडची बाजू घेतली. त्याचा आमच्यावर फार परिणाम झाला नाही. आम्ही दुसऱ्याच राजकीय प्रदेशात होतो. दुपारी मी जे बघितलं, त्याचा मी फार विचार केला नाही.
काही तासांनंतर, संध्याकाळच्या सुमारास, कुजबूज होत बातमी पसरली; चार तरुणांनी, म्हणे ते नक्षल होते, आमच्या वस्तीवर बाँब आणि बंदुकांनी हल्ला केला. पलीकडे मोठी रिकामी जागा होती, ती त्यांनी ताब्यात घेतली होती. त्यांच्यापेक्षा आमचे लोक भारी पडले आणि आमच्या बाजूच्या नेत्यानं बारक्या सुरीनं त्या चौघांचे गळे चिरले.
ह्या घटनेनंतर काही दिवसांतच, वस्तीची दंगलीची बाजू दिसायला लागली. केंद्रीय राखीव पोलिस, सीआरपीच्या धाडी नेहमीच्या झाल्या. किती चटकन लोकांना ह्या वास्तवाची सवय होते किती चटकन संपूर्ण वस्तीला लढाईची कळा आली किती चटकन संपूर्ण वस्तीला लढाईची कळा आली मारामारी होती मार्क्सवादी (CPI-M) आणि काँग्रेसमध्ये, पण ती लवकरच दोन वस्त्यांमधली मारामारीचंही रूप घेऊन आली.
आम्हाला राजकारण नवीन नव्हतं. लहानपणापासून मी स्थानिकांच्या बारक्या रॅल्या गल्लीतून जाताना बघितल्या होत्या. पुरुष एकसुरात घोषणा देत, मुलं पुढे असत आणि त्यांच्यातला मोठा त्यांच्या मागे; त्याचे हात मागे बांधलेले असत, नजर आकाशाकडे असायची, जणू खुदीराम ब्रिटिश फासाला मिठी मारायला निघाला आहे आमच्या शाळेच्या दिवसांत आम्ही मोठा गट बनवून, शिक्षकांच्या रोषाकडे दुर्लक्ष करत अत्यंत निरागस घोषणा देत जायचो - "आमचं नाव, तुमचं नाव, व्हिएतनाम, व्हिएतनाम" (आमार नाम, तोमार नाम, व्हिएतनाम, व्हिएतनाम). नकाशात व्हिएतनाम कुठे हे मला माहीत नव्हतं. त्यानं काही फरकही पडत नव्हता, कारण जळी-स्थळी-काष्ठी-पाषाणी व्हिएतनाम होतं. रक्त सळसळत होतं; जगाची घडी विस्कटण्याचं ते स्थळ होतं.
आता जे काही घडत होतं, ते खूप निराळं होतं. त्या दिवशी केंद्रीय राखीव पोलिस खूप लवकर आले. कोणाचं लक्ष नसताना मी घरातून पळालो. शाळेची शेवटची परीक्षा जवळ आली होती. मला पकडलं तर, माझं पूर्ण वर्ष वाया जाईल, असं मी स्वतःला सांगितलं. आम्ही तिघांनी एकत्र सुरुवात केली. लवकरच एकेक वाढत आमचा सहा लोकांचा गट झाला. पोरं आणि स्त्रिया दिव्यांच्या खांबांवर आवाज करून पोलिस कोणत्या दिशेला जात आहेत, हे कळवत होत्या. आम्ही आवाजाच्या दिशेनं जात होतो. मी आतापर्यंत कधीही असं काही केलं नव्हतं. ही कमतरता मला भरून काढायची होती. चालण्याचा आवाज सगळ्या दिशांनी येत होता. आम्ही नशिबाच्या हवाल्यावर चालत होतो. आम्ही मुख्य रस्त्याला पोहोचलो आणि प्रभागाबाहेरची बस पकडली. आम्ही खूप वेळानं परत आलो आणि आमच्या लक्षात आलं की आमचे सगळे प्रयत्न वाया गेले आहेत. म्हणे, पोलिसांची तुकडी आली, एक फेरी मारली आणि दहा मिनिटांत परत गेली. ह्या वेळेस ते व्हॅनमधून बाहेरही पडले नाहीत.
मी घराजवळ आलो आणि बघितलं तर आई गल्लीच्या टोकाशी उभी होती. एरवी मला उशीर झाला तर ती आवारात उभी राहून मला ओरडण्यासाठी तयार असायची. पण आज सगळंच वेगळं होतं; तिनं माझ्याकडे बघितलंही नाही. जेमतेम आवारात शिरली आणि शांतपणे बाबांना म्हणाली की जिवाशी चाललेले खेळ ती आणखी सहन करू शकत नाही. ती चिंताक्रांत दिसली, फिकुटलेली.
जादवपूरच्या तुरुंगातून परत आल्यावर माझी रवानगी न्यू अलिपोरच्या नातेवाईकांकडे झाली. त्या काळात तो कोलकात्याचा नवश्रीमंत भाग होता. दणकट, सुंदरशी घरं, मोठाल्या खोल्या, बैठकीच्या खोल्यांतले रेडिओ, चकचकीत सायकलींवरची मुलंमुली, आकर्षक आणि तरुण स्त्रिया - वयात येताना ह्याचं प्रतिबिंब माझ्यावर पडलं. हे खरं आयुष्य, असं मी मानलं.
शाळेच्या शेवटच्या परीक्षांआधी मला घरी आणलं. दुसऱ्या दिवशी सकाळी लवकर मी बापूजी नगरच्या शाळेत परीक्षेसाठी गेलो. नेताजी नगरच्या मोठ्या मैदानाशी बस पोहोचली तेव्हा तिथे एका कोपऱ्यात लोकांचा मोठा जमाव दिसला. मी खिडकीतून डोकावून पाहिलं तर रक्ताच्या थारोळ्यात चार धडं दिसली, डोक्याशिवाय. एकदाचा मी मोठा झालो.
प्रेसिडन्सी कॉलेजचा इंग्लिश विभाग तेव्हा निश्चितच उच्चभ्रूंचा बालेकिल्ला होता. मी त्यांच्यातला एक नव्हतो. माझे तेव्हाचे मित्र इतर विभागांमध्ये होते. मला पहिल्यांदाच माझ्या पार्श्वभूमीची जाणीव झाली. डी. के. सेन - ब्रिटिशांनी बढावा दिलेले यशस्वी उद्योजक - त्यांच्या मुली माझ्यासाठी परक्याच राहिल्या. पोलिटिकल करेक्टनेस अजून यायचा होता आणि त्यांच्याकडे माझ्यासाठी वेळ नव्हता. मी माझ्या उणिवा झाकून, बहुतेकदा माझं गावठी धैर्य दाखवण्यात मग्न होतो. इच्छा-आकांक्षा आणि दारिद्र्य ह्यांच्या कात्रीत मी सापडलो होतो. मी कधी जिन्यावरून त्यांच्यापैकी एकीला नळावर पाणी पिताना बघायचो. डोकं झुकलेलं. तिचे ओठ त्या रंगीत प्लास्टिकच्या पेल्याला टेकत नसत. तिच्या बोटांत रूमाल फडफडत असायचा. पाणी खाली जाताना तिच्या गळ्याची नाजूक हालचाल. तिनं तिचा पेला हलकेच झटकून कोरडा केला आणि आपल्या बॅगेत टाकून निघून गेली. पुढे त्या 'संभाषितां'बद्दल बोलत, डेनव्हरमध्ये इंग्लिश शिकवत, सांस्कृतिक अभ्यास करत, इंग्लिशमधलं राजकारण चव्हाट्यावर आणत, आणि त्याच दमात न्यू यॉर्कमधल्या टॅक्सी ड्रायव्हरांच्या संपाला पाठिंबा देत आणि फिलाडेल्फियातल्या नोकरीबद्दल बोलत. माझ्या लाजलज्जेच्या कल्पना. त्यांचं रूपलावण्य. दोन्ही बाजूंच्या त्रुटी.
नेताजी नगरात सुरक्षिततेसाठी बदलत्या भूगोलाचा मागोवा ठेवणं गरजेचं होतं. आज सुरक्षित असलेला रस्ता उद्या असेलच असं नव्हतं. माझा कॉलेजप्रवेश आणि मुख्य रस्त्याचा अस्त एकाच वेळी झाला. आमचं अवकाश अरुंद पण खोल होतं; त्यातली घराची सीमा वास्तवाशी भिडलेलं असणं गरजेचं होतं. तो मुख्य रस्ता होता. त्या प्रकारची हद्द आमच्याशी विसंगत नव्हती. आमची स्वप्नं आमच्या भवतालाशी तुलना करता किती अप्राप्य होती, गोंधळाची होती, ह्याची अमर्याद वीण म्हणजे तो मुख्य रस्ता होता. ते आमचं दडपवणारं 'वास्तव' होतं. जसं कोलकाता जवळ आलं तसा मुख्य रस्ता मागे पडला.
रात्र पडायची. अनेक कानाकोपऱ्यांत रात्र दडून राहायची. शत्रूवस्तीतल्या गुंडपुंडांपासून रात्रीच्या अंधारात आमचं रक्षण करणाऱ्यांच्या शौर्याच्या चित्रविचित्र गोष्टी कानावर यायच्या. गावठी बनावटीचे बाँब आणि इतर शस्त्रं रहिवाशांच्या माहितीशिवाय त्यांच्या आवारातल्या झुडपांत लपवलेली होती. केंद्रीय पोलिस जेव्हा भागात विजेऱ्या घेऊन फेऱ्या मारायचे तेव्हा पोरं माडांवर चढून तिथेच अडकून राहायची. भलत्या वेळेस, उगाच नारळ पडायचा तेव्हा आम्हांला संशय यायचा. रात्री चालण्याचा बराच आवाज येत असे, कुजबूज आणि कधी धावणंही त्यात वाढायचं. एक गोष्ट अशीही होती की एकदा कानू उंच माडावरून पडला, पण मातीच्या ढिगाऱ्यावर पडून तो सुरक्षित राहिला.
वस्ती आकाराला येताना तिथल्या हिंसेचा सामाजिक रचनेवर परिणाम झाला; मुख्यतः एकत्रित पालकत्वाच्या रूपात. नेताजी नगराचं रूपांतर छावणीत झालं होतं. वस्तीचं सामाजिक भांडवल सगळ्या बाजूंनी वाहवत होतं, आणि वस्तीचं स्वतःचं काही अस्तित्व टिकणं कठीण होतं. ओळखीचे लोक अचानक अनोळखी झाले. खोका आमच्या घरापलीकडे काही घरं सोडून राहत असे; त्यानं एक दिवस कॉलेजला जाणं सोडून दिलं. दुपारच्या भर उन्हात तो एकदा गल्लीत छत्री घेऊन चकरा मारत होता. त्याला रामराम केल्यावर त्यानं दुर्लक्ष केलं. एकदा मला बघून तो थांबला. तो दुःखात दिसला आणि हळूच म्हणाला, "लैंगिक प्रेरणा जागृत झाल्यावर नवरा नवराच असतो - तो किती मिळवतो ह्यानं फरक पडत नाही." आणि पुन्हा चालायला लागला.
एक अफवा वारंवार येत असे की रात्रपाळीच्या रक्षकांनी हरिमोहनला दिवसा कान पकडून उठाबशा काढायला लावल्या. म्हणे, त्याला चौथीतल्या मुलीवर बलात्कार करताना पकडलं. हे धक्कादायक होतं. काहींनी ते बघितलं, सगळ्यांनी त्याबद्दल ऐकलं, पण कोणीही, अगदी आताही, त्याबद्दल बोलायला तयार नाहीत.
हरिमोहन प्राथमिक शाळेचे मुख्याध्यापक होते. ते उंच, सावळे होते. आम्हांला शिक्षा करण्यासाठी मारण्याची वेळ वारंवार येत असे; तेव्हा ते शिपटी काढून आम्हांला बडवून काढत. त्याविरोधात तक्रार करून उपयोग नव्हता. ते वस्तीचा अविभाज्य अंग होते, थोरामोठ्यांना त्यांच्याबद्दल आदर होता आणि आम्ही त्यांना घाबरून होतो. एका वादळी सकाळची गोष्ट मला आठवते. त्या दिवसांत पाऊस कोसळत असे आणि जोरदार वादळं येत. त्या दिवशी वादळ शांत होत होतं आणि बातमी आली की शाळा उडून गेली आहे. आम्ही धावत तिथे पोहोचलो तर शाळेची दुरवस्था झाली होती. पत्र्याचं छत, कसर लागलेले लाकडी खांब, फळे, सगळं इतस्ततः पसरलं होतं. ह्या सगळ्या पसाऱ्यात हरिमोहन एका बाकावर बसले होते; हरवलेले, शून्यात नजर लावून. बाकड्यांवर आम्ही कोरलेल्या शिव्या, बंडखोरीखातर संध्याकाळच्या अंधारात आम्ही छपरावर मारलेले दगड, आणि अंगभूत खोडकरपणा हे सगळं निसर्गाचा प्रकोप बघून शांत झालं होतं. हरिमोहनचा चौकडीचा शर्ट ओळखीचा होता, त्यांच्या स्लिपर्स पण. त्यांच्या चेहऱ्यावरचे भाव अगदी अनोळखी होते. त्यांच्या नव्या रूपाचं काय करावं हे आम्हां पोरांना समजत नव्हतं. एका प्रकारच्या भीतीवर दुसऱ्या प्रकारच्या भीतीचं सावट आलं होतं. नवी भीती, अनिश्चिततेची भीती, जे कोणालाच घाबरत नाहीत असं वाटत असे त्यांच्या चेहऱ्यावर दिसलेली भीती.
आमच्या वस्तीत स्वतःचे असे निर्वासित होते. शत्रूवस्तीतून निष्कासित केलेले राजकीय कार्यकर्ते. आम्ही आमच्या राजकीय पाहुण्यांची व्यवस्थित काळजी घेतली. एक दिवस त्यांच्यातले काही नाहीसे झाले. त्यानंतर केंद्रीय पोलिसांची मुखवटे घालून यायला सुरुवात झाली. भूमिगत हॉस्पिटल सापडलं, शस्त्रांचा उद्योग आणि लपण्याची वेगवेगळी ठिकाणंही. नेताजी नगर हळूहळू पडझड झाल्यासारखं दिसायला लागलं. केंद्रीय पोलिसांचं येणं कमी झालं आणि खून होणंही दुर्मीळ झालं. हळूहळू बसच्या खिडकीत बसून बाहेर बघणंही सुरक्षित झालं.
माझ्या कॉलेजच्या शेवटच्या दिवसांत बाबा खूप आजारी पडले. मूत्रपिंडं निकामी झाली होती. घरातल्या सगळ्यांना हे माहीत होतं आणि त्याची भीती होती. बाबा हॉस्पिटलातून चार महिन्यांनी परत आले आणि पुन्हा पूर्वीसारखे झाले नाहीत. ते आणखी दोन वर्षं जगले. मला पैसा कमावण्यावाचून पर्याय नव्हता आणि मी जवळजवळ जगाच्या अंतापर्यंत शिकवण्या घ्यायला लागलो. मला कामात अजिबात रस नव्हता, फक्त महिन्याच्या शेवटी मिळणाऱ्या पैशांत होता. एकदा मी दसऱ्याच्या दिवशी शिकवणी घेत होतो तेव्हा त्या विद्यार्थ्याचे वडील कोलाकोलीच्या निमित्तानं माझ्या जवळ आले आणि कानात पुटपुटले, "तोमार ता काल हाबे" (तुला उद्या पैसे मिळतील). आपलं तोंड माझ्या डाव्या कानाच्या जवळ लावलं, मग उजव्या आणि मग पुन्हा डाव्या बाजूला. ते इतक्या सफाईदारपणे हे म्हणाले की ही रीत कानात पुटपुटण्यासाठीच तयार झाली, असं मला वाटलं.
वडील गेले त्या दिवशी आई खूप वेळ रडत होती. संध्याकाळी त्यांचा देह अंगणात ठेवला होता आणि अंत्यविधींची तयारी सुरू होती. मला आठवतं, ती बिछान्यावर पडली होती; अशक्तपणामुळे तिला बोलता येत नव्हतं; ती एका कुशीवरून दुसऱ्या कुशीवर वळली तसं एक पाऊल दुसऱ्या पायाला आधार देत होतं; तिनं तिच्या नातवासाठी भरतकाम केलेली गोधडी तिच्या हातावर होती. तिनं डोकं हलवलं आणि निःश्वास टाकला, जणू तिच्यासाठीही रस्त्याचा अंत झाला होता. तिनं हिरवी साडी नेसली होती; आता ती पांढऱ्या कापडाच्या ठाणातून काढलेली साडी नेसायला लागेल; तिची तुकतुकीत त्वचा; कोरडे, गुलाबी-जांभळे ओठ. तिचं शरीर गुंडाळीसारखं दिसत होतं. गरिबीचा मूर्तिमंत नमुना; तिची सासू, दीप्तीची मुलगी, स्वतःला ब्रिटिश अमदानीत खानदानी आणि उच्चभ्रू समजत असे; अठरा वर्षांची असताना विधवा झालेली, दोन मुलांची आई आणखी साठ वर्षं जगणार होती; काळजीपूर्वक आपलं वैधव्य मिरवणारी; माझ्या आईला झालेली सगळी मुलं; फाळणी; घराला आग लावल्यावर तिन्ही मुलांसकट, दोघांना कडेवर घेऊन पळणारी आई, मोठ्यानं तिचा पदर पकडला होता; ती तिच्या आई-वडिलांच्या घराच्या दिशेनं जाताना, वस्तीत अध्येमध्ये लावलेल्या आगी, आकाशाचा केशरी रंग; त्यात मिसळलेले दुटप्पी लोकांचे हाकारे; फाळणीनंतरची दोन वर्षं इतर नातेवाईकांसोबत राहावं लागलं ते उत्तर कोलकात्यामधलं झोपडीवजा घर; विचित्र किडेमकोडे, कोल्हे, साप आणि कुट्ट रात्री भरलेली नेताजी नगरमधली सुरुवातीची वर्षं; अधिकारीबाबूंनी बसवलेल्या हापशीपासून दहा मिनिटं चालून घरात पाणी आणणं; तेव्हा तिच्या पोटावर झोळण्यात पहुडलेला मी; शेजारणींशी गप्पा मारत निभावलेला शेजारधर्म; संध्याकाळचं ऊन खात आवारात बसणं; माझ्या वडिलांनी पिशवीतून मासे काढताना म्हणणं- "बघ छबी, माझ्याकडे काय आहे" आणि तिनं ब्र न काढता ते रांधून वाढणं; तिनं दिवसभर मरमर काम केल्यावर वडिलांच्या तापदायक मागण्या (ते मुख्याध्यापक होते, ते म्हणायचे); मला थोबाडीत मारणारा कडक आणि फुटलेला हात.
वडिलांचं शव जळत होतं, मोठी हाडं फुटत होती, तसं कोलकाता लांबवर विरून जातंय असं वाटत होतं. मला माहीत होतं... काही दिवसांतच मला हे काम सोडून दुसऱ्या शहरात जाऊन काम शोधावं लागणार हे मला माहीत होतं. खरं तर मी चितेच्या वासापासून पळून जात होतो. नवी दिल्लीच्या जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठात, ग्रेनाईटच्या भरभक्कम भिंतीशी उभं राहून निरर्थक आवाज आणि विमानतळापलीकडे पोहोचणाऱ्या प्रचंड अवकाशात मला नवी सुरुवात सापडली.
पूर्व बंगालमधून येणाऱ्या लोकांनी आपलं बिऱ्हाड पाठीवर लादून आणलं होतं. आजूबाजूला होणाऱ्या वाढीचा अर्थ त्यांच्या दृष्टीनं आपलं स्थिरस्थावर होणं असा होता. आम्ही तयार केलेला भवताल आणि आमच्या बोलीभाषा हे आमच्या इतिहासाचा भाग होते. आम्ही पोरं ह्याच भवतालात मोठी झालो. त्यात एक सुप्त आकर्षण होतं, त्यातून आम्ही बाकीच्या जगाकडे, जगण्याच्या इतर पद्धतींकडे, शहराच्या इतर भागांतल्या झोपड्यांत राहणाऱ्या इतर निर्वासितांकडे दुर्लक्ष करून होतो. सुसंगती, विस्कळीतपणा, वळणं, बोलीभाषा, वाक्प्रचार, आमच्या मुळांबद्दलच्या गोष्टी, ह्यांतून आमची नव्या जागेशी मुळं जुळत होती, आमच्या भावनांचा साचा बनत होता आणि आम्ही त्यात अलगद, आनंदात गुरफटत होतो. कोलकात्याचं आम्हांवर होणारं आक्रमण थोपवण्यासाठी आम्ही आमचं महत्त्व, जगातलं आमचं स्थान मिळवत होतो. आमच्या पूर्वजांचा आशीर्वाद असलेली पिढीजात घरं फाळणीच्या वावटळीत सुटत होती. मागे वळून पाहता वाटतं, फाळणीच्या ह्या 'आपद्ग्रस्ततेची जाणीव' पूर्णतया मिटवता आली नाही तरी किमान टाळण्यासाठी कदाचित अप्पादुराई ज्याला 'स्थानिकता तयार होणं' म्हणतात ते आमच्या बाबतीत घडत होतं.
सीतानाथचा गोठा होता तिथे ही इमारत आता आहे.
सत्तरच्या दशकातल्या हिंसेनं हे सगळं उद्ध्वस्त केलं; आमचा 'गृहपाठ', आणि सतत धास्ती वाटणं नेहमीचं झालं. दोन्ही प्रकारच्या हिंसेच्या वाटा आणि कारणं निराळी होती. पण लोकांनी पुन्हा हा निसर्गनेम समजून त्यात पडलेला हा खंड 'राक्षसी, अविचारी भ्रम' (monstrously irrational aberration) म्हणून बघितला. संशयाचं धुकं सगळीकडे भरलेलं होतं - आपल्यापेक्षा बलवान शक्तींनी आपल्यापासून 'घर' हिरावून घेतलं आहे. आम्ही आमचं बळी पडणं दबक्या आवाजांत साजरं केलं; एकमेकांना मारलं गेलेल्यांच्या गोष्टी सांगितल्या, 'आमच्या' नळीच्या बंदुका आणि गावठी बाँब बनवण्याच्या गोष्टी. गंमत म्हणजे, पहिल्यांदाच आम्हांला इतिहासाचा भाग असल्यासारखं वाटलं.
हे सगळं उलटंपालटं केलं अनेक वर्षं सुरू असलेल्या हिंसेनं. हिंसा सुरू असताना तिथेच राहणारे आणि त्या दरम्यान जागा सोडून परत आलेले, आम्हां सगळ्यांचंच 'स्थान' नाहीसं झालं होतं; किमान आपली जागा म्हणून आम्ही जे समजत असू, ते नाहीसं झालं होतं. कोलकाता हेच आमचं भागध्येय झालं; अपारदर्शकतेला, हातचं काही राखण्याला काही जागा उरली नाही.
विरोधाभास असा की सत्तरीच्या दशकात सातत्यानं विकासकामं सुरू ठेवण्याचे प्रयत्नही होत होते. पहिल्यांदाच सरकारनं धरसोडवृत्ती सोडली आणि आमच्याबद्दल गांभीर्यानं विचार केला. कोलकाता महानगर विकास प्राधिकरणाच्या (Calcutta Metropolitan Develpoment Authority - CMDA) रूपानं जागतिक बँकेनं तिथे प्रवेश केला; रस्ते सुधारले, भूमिगत मलनिःसारणाची सुविधा उभारली, प्राथमिक शाळा नव्या इमारतींमध्ये हलवल्या, बारक्या-अरुंद गल्लीबोळांतही दिव्याचे खांब आले, वस्तीत पहिलं पोस्ट ऑफिस आलं.
डावी आघाडी १९७७मध्ये सत्तेत आल्यावर विकासकामांनी वेग घेतला. डाव्यांच्या सत्ताग्रहणाच्या सुरुवातीच्या वर्षांत नेताजी नगरसारख्या निर्वासित वस्तीनं (शहर आणि बाहेर ह्यांच्या हद्दीवर असलेली वस्ती) परंपरा आणि रचना ह्यांचा पक्षाच्या शहरी आणि ग्रामीण धोरणांमध्ये वाटाघाटीची महत्त्वाची भूमिका पार पाडली. नेताजी नगर ह्या बाबतीत विशेष नशीबवान होतं कारण स्थानिक नेता प्रसांता सुर दहा वर्षं नगरविकास मंत्रालयाचा प्रमुख होता. वस्ती सोडून जाणाऱ्यांपैकी अनेक परत आले आणि त्यांतल्या काही तरुणांना सरकारी नोकरीरूपात बक्षिसी मिळाली. एकूण, वस्तीची आर्थिक परिस्थिती सुधारली कारण साठ-सत्तरच्या दशकांत शाळेत जाणारे आता नोकऱ्या करायला लागले होते आणि घरोघरी कमावत्या मंडळींत एकाची भर पडली होती.
१९७८ साली पदव्युत्तर शिक्षणासाठी मी नेताजी नगर सोडून नवी दिल्लीला गेलो. तेव्हापासून, अधूनमधून काही वेळा मी आमच्या जुन्या घरी गेलो आणि काही काळ तिथे राहिलो. मी तिथे जातो तेव्हा एक विचित्र भावना दाटून येते. ती आता खूपच विभागलेली, विखंडित जागा आहे, अगदी प्रत्येक बाबतीत. जागेच्या बाबतीत (अपार्टमेंटमध्ये राहणारे आणि न राहणारे), आणि काळाच्या बाबतीत (जे स्मरणरंजनात रंगतात आणि त्यात काही रस नसलेले). भाषेच्या बाबतीतही ती एकसंध वस्ती राहिली नाही; (बंगालीच्या वेगवेगळ्या बोलीभाषांसोबत आता बंगाली न बोलणारे लोकही तिथे आहेत). वर्गाचा विचार करता, आहे-रे आणि नाही-रे ही विभागणी सहज दिसते. हे जसं शेजाऱ्या-शेजाऱ्यांत दिसतं तसंच घरांघरांतही दिसतं.
नेताजी नगर गुंतागुंतीचं, शिक्षित आणि शहरी बनत गेलं, तसं त्याचं वेगळेपण आणि सुरुवातीची मिथकं गळून पडली. घरं स्वयंपूर्ण बनली आणि वस्तीतल्या पायाभूत सुविधा कोलकात्याएवढ्याच चांगल्या झाल्या. वस्तीचं ऐक्य त्यामुळे कमी व्हायला लागलं. स्थानिकांना विकासाची फळं चाखायची होती पण वस्तीच्या सामाजिकतेपासून ते फटकून होते. वस्तीचा नवा आराखडाही कदाचित अधिक महत्त्वाचा होता - दिपेश चक्रबर्ती ज्याला 'परिणामाचं ध्येय' म्हणतात - उत्पादन आणि हेतूच्या आधुनिकतेचं जाळं - आता स्थानिकांच्या आयुष्य-जगात विणलं गेलं आहे. वस्तीची कमिटी हा समाजाचा केंद्रबिंदू होता, त्यापासून ते आता दूर गेले आहेत. कमिटीनं आता नोकरशाहीची भूमिका घेतली आहे आणि लोकांवर नजर ठेवण्याचं पक्षाचं काम ती करते. एके काळी स्थानिक शाळा वस्तीच्या नैतिकतेचा केंद्रबिंदू होत्या; तोही आता नाहीसा झाला आहे. अशा शाळांत मुलांना पाठवणं कमीपणाचं समजलं जातं. बहुतेक इंग्लिश माध्यमाच्या, खाजगी संस्था कुत्र्याच्या छत्र्यांसारख्या उगवल्या आहेत; शहराच्या कानाकोपऱ्यांत स्कूलबसेस दिसतात.
ह्या काळात स्थानिकांना त्यांच्या जमिनीचा कायदेशीर ताबा मिळाला. १९८९मध्ये सरकारनं आमच्याशी त्या जागेचा ९९ वर्षांचा भाडेकरार केला. दहा वर्षांनंतर, १९९९मध्ये सरकारनं आम्हांला आपापली जागा विकण्याची अधिकार दिला; भवतालावर त्याचा मोठा परिणाम झाला. बांधकाम-सम्राट तिथे शिरले आणि सत्ता-पैशाचं नवं जाळं त्यांनी वस्तीत निर्माण केलं. चार दशकं खेड्यासारखं दिसणारं नेताजी नगर नव्वदच्या दशकाच्या सुरुवातीला अचानक उंच व्हायला लागलं. रोज नवं बांधकाम होताना दिसतं. अपार्टमेंटची आधुनिकता लगेच दिसते आणि त्याचा परिणाम म्हणून शहराच्या वेगवेगळ्या भागांतले नवे लोक तिथे यायला लागले. भारताच्या इतर भागांतल्या भाषा बाजारात, बस स्टॉप किंवा फोन बूथवर ऐकू येण्याचं आश्चर्य वाटेनासं झालं. नेताजी नगर बहुसांस्कृतिक झालं.
सत्तरच्या दशकाच्या मध्यातच सरकारी मदत विकासकामांच्या स्वरूपात वस्तीपर्यंत पोहोचायला लागली होती आणि वस्ती कधीची नोकरशाहीला सरावली होती. जमिनीचा मक्ता मिळाल्यावर आम्ही समकालीनतेच्या वादळात फेकलो गेलो, वसाहतवादोत्तर शहरीकरणाचा समकालीन चेहरा. दुकानांची फॅन्सी नावं होती; 'शुगर अँड स्पाईस'; हे वाण्याचं दुकान, 'जॉइंट एन्ट्रन्स' हा कोचिंग क्लास, तशीच एसटीडी बूथं आणि अगदी सायबर-कॅफेसुद्धा आले. कोलकात्याशी बरोबरी करायची म्हणजे स्थानिकपणाच्या पलीकडे जाणं आलंच. फाळणीनंतर उभ्या राहिलेल्या वसाहतींमध्ये ही प्रक्रिया सुरू होती; नेताजी नगर हा काही अपवाद नव्हता.
वस्तीतल्या बहुतेकांकडे राजकीय यंत्रणेची भाषा होती; ती भाषा सरकारमुळे जोडली गेली; त्यातून सामाजिक बंध घडले. सरकारशी झगडा त्याचा एक भागच बनला. सरकारी यंत्रणा मुळासकट बदलणं हा त्याचा उद्देश नव्हता; उलट तिचा भाग बनणं हे उद्दिष्ट होतं. कायदेशीररीत्या वा एरवी विकासकामांचा फायदा मिळण्याची मागणी पूर्ण झाल्यावर डाव्यांच्या आक्रस्ताळेपणात सहभागी होण्याची लोकांना गरज राहिली नाही. जनता जशी मोठ्या समाजाचा भाग बनत गेली तशी पूर्वीच्या राजकारणाची पद्धत कालबाह्य ठरली आणि आम्हांला हवासा 'भद्रलोक' शिक्काही मिळाला. आता डावे भूतकाळातून प्रेरणा शोधतात - वस्तीच्या सुरुवातीच्या काळातले कष्ट आणि यश विस्मरणात जाऊ नये; काँग्रेसनं वस्तीकडे केलेलं दुर्लक्ष आणि विकासकामांत डाव्यांनी निभावलेली भूमिका ह्याबद्दल ते बोलतात. अपेक्षेनुसार, तरुणांनी ह्या आवाहनांना प्रतिसाद दिला नाही, त्यांनी ह्यांतलं काही अनुभवलेलं नव्हतं; महत्त्वाचं म्हणजे आजचे प्रश्न, अडचणी सोडवण्यासाठी ह्याचा काही उपयोगच नव्हता. ही पोकळी दुसऱ्या प्रकारच्या राजकारणानं भरून काढली - अविभक्त बंगालमध्ये हिंदूंना मुसलमानांनी दिलेल्या वागणूकीचं राजकारण. फाळणीनंतर जन्माला आलेल्या लोकांनी ह्या राजकारणाला अधिक प्रतिसाद दिला - आठवणीविरहीत भूतकाळ सरकारी स्मरणरंजनासाठी आदर्श पाया ठरतो. ह्या दोन टोकांच्या गोष्टी - सामूहिक आठवणी आणि विस्मृती - आणि त्यांच्या मध्ये इलेक्ट्रॉनिक सामाजिक वर्तुळ आहे, ज्यातून समाजाला नवी ओळख मिळते.
हल्लीच नेताजी नगरात वार्षिक करमणूक कार्यक्रम भरवला होता. अशा कार्यक्रमांसाठी हल्ली गर्दी जमत नाही. वस्तीचं मैदान सोडाच, प्राथमिक शाळेचं छोटं आवारही भरत नाही; लोकांचं लक्ष जावं म्हणून तो कार्यक्रम मुख्य चौकात ठेवला होता. कलाकार वस्तीतले नव्हते, शहरातली मोठी नावं त्यात होती. जे काही थोडेे दर्शक जमले होते, त्यांत बहुतेकसे घरकाम करणारे लोक आणि त्यांची मुलं होती. पण इतर कोणी बघत नव्हते असं म्हणणं साफ चूक ठरेल कारण सगळे बघत होते. ते आपापल्या घरांच्या खिडक्यांतून बघत होते किंवा स्थानिक केबलवाल्यानं टीव्हीवर लावलेलं प्रसारण बघत होते. आजचं नेताजी नगर हा व्हर्च्युअल समाज आहे, व्हर्च्युअल वस्ती.
ओघवत्या स्मरणरंजनाची गंमत आहे; पोकळीत निरनिराळ्या रंगांचा प्रकाश भरला जातो. वसाहतवादोत्तर शहरीकरणाच्या बेसुमार वाढीच्या पार्श्वभूमीवर जुनाटपणाचं सोंगही करुणास्पद दिसतं. नेताजी नगरातल्या माझ्या भूतकाळाशी वर्तमानाचं नातं सांगणारा पक्का सांधा मिळावा ह्याची आशा मी ठेवतो. तिथे राहिलेले अनेक विस्मृतीत गायब झाले आहेत. नेताजी नगर पूर्वीपेक्षाही जास्त खुलं झालं आहे; एकाच प्रकारच्या, एकच भूतकाळ जगलेल्या लोकांची ती वस्ती राहिलेली नाही. उलट ते वेगवेगळे मार्ग एकत्र येणारं जिवंत जाळं आहे; क्वचित येणाऱ्या पाहुण्यांना त्यातली गुंतागुंतीची रचना दिसणार नाही. स्मृती, अगदी बदलत्या जागेच्या स्मृतीही निर्वात पोकळीत राहत नाहीत; त्यांचीही आपसांत नाती असतात - फक्त सूक्ष्म आठवणींची एकमेकांशी नव्हेत, तर आठवणींच्या इतिहासाच्या मोठ्या चित्राशीही असणारी नाती, सरकारनं आमच्या सामाजिकतेकडे ठेवलेलं लक्ष - जो मुद्दा ह्या लेखात सुटला आहे.
बंगाली जनमानसांत 'स्थलांतर' हा शब्द सुस्थितीशी संबंधित उत्साहाशी जोडला जातो, अशा दिवसांत भारताच्या फाळणीबद्दल संशोधकांना रस निर्माण झाला आहे. लाखो लोकांच्या विस्थापनाच्या करुण कहाण्यांची सय येण्याजागी उद्यमशील बंगाल्यांच्या मनांत पाश्चात्य संधींचा विचार येतो. फाळणीच्या आठवणींनी मनात माजणारी खळबळ बंगालच्या अर्थव्यवस्थेच्या घसरणीसोबत आणि राष्ट्रीय राजकारणातलं महत्त्व कमी होत जाण्यामुळे वाढत गेली. कोलकात्यामधला सध्याचा भद्रलोक समाज अंतहीन स्मरणरंजनात गुंतला आहे आणि इतर वर्गांच्या लोकशाहीतल्या वाढत्या सहभागामुळे कोपऱ्यात कोंडला जात आहे. भद्रलोकांचं एकटेपण त्यांच्या दोन अस्मितांमधला पूल आहे - 'भूमिपुत्र' आणि विविधता असलेले. विविधतेतला भद्रलोक हे समजून आहे, पण मान्य करत नाही; कारण ते मान्य केलं तर ह्या निवडलेल्या मातृभूमीत ते स्वतः उपरे ठरतील. भूमिपुत्र भद्रलोक, 'मृत्यू'ची जोखीम पत्करलेल्या दुसऱ्या वर्गाला उपरा मानतो आणि स्वतःला 'मालक'. त्याची व्यक्तता एक तर संपूर्ण समर्पणाची असते किंवा 'दुसऱ्या' वर्गाला पूर्णतया नाकारण्याची - बहुतेकदा दोन्ही एकत्र येतात, आणि स्मरणरंजनाच्या भग्नावशेषांत अडकून राहतात. त्यात बंगाली भद्रलोकांच्या आधुनिकतेचा प्रकल्प फसला आहे; ह्या आधुनिकतेशी त्यांची एकेकाळी नाळ जुळली होती. त्या संदर्भात, मुळं नसण्याचा इतिहास ज्यांनी एकेकाळी शहराच्या भद्रलोक-साम्राज्यावर दावा सांगितला होता, ह्यावर आपला अधिकार आहे आणि तो मिळत नाही असं ज्यांना वाटत होतं, त्याबद्दल विशेष वाईट वाटतं. ह्या लेखात त्यांच्या कष्टांचा काहीसा आढावा घेतला आहे; त्यातला 'विरोधाभास, घातकपणा आणि compelling' सांगण्याचा प्रयत्न आहे. हे समजून घेण्यात हरवलेलं काही शोधण्याचा प्रयत्न आहे.
सुरुवातीला एक नदी होती,
नदीचा रस्ता बनला आणि
रस्ता फुटून संपूर्ण जगाकडे गेला.
आणि रस्ता एकेकाळी नदी होता,
तो नेहमीच उपाशी राहिला.
-- बेन ओकरी, १९९१
History Workshop Journalमध्ये २००२ साली पूर्वप्रकाशित
शेवटचे परिच्छेद खूप आवडले.
शेवटचे परिच्छेद खूप आवडले. आभार
लव्ह अ‍ॅड लेट लव्ह
अंक प्रकाशित झाला आहे.
पुरेश्या राष्ट्रभक्ती अभावी ब्लॉक दिसणार नाही.
जन्मदिवस : शिखांचे महाराजा रणजीत सिंग (१७८०), भौतिकशास्त्रज्ञ जेम्स क्लर्क मॅक्सवेल (१८३१), लेखक रॉबर्ट लुईस स्टीव्हन्सन (१८५०), लेखक, विधिज्ञ, पुणे विद्यापीठाचे पहिले कुलगुरू बॅ. मुकुंद रामराव जयकर (१८७३), के जीवनसत्त्व शोधणारा नोबेलविजेता एडवर्ड डॉईजी (१८९३), लेखक, विचारवंत व 'नवी क्षितिजे'चे संस्थापक संपादक विश्वास रघुनाथ पाटील (१९२८), अभिनेत्री जीन सेबर्ग (१९३८), लेखक हुमायूँ अहमद (१९४८), सन मायक्रोसिस्टम्सचा सहसंस्थापक स्कॉट मकनीली (१९५४), अभिनेत्री व्हूपी गोल्डबर्ग (१९५५), अभिनेत्री जुही चावला (१९६७), लेखिका अयान हिरसी अली (१९६९)
मृत्यूदिवस : चित्रकार लुदोव्हिको काराच्ची (१६१९), संगीतकार रोसिनी (१८६८), चित्रकार कामिय पिसारो (१९०३), लेखक हेक्टर ह्यू मन्रो उर्फ साकी (१९१६), सिनेदिग्दर्शक व्हित्तोरिओ द सिका (१९७४)
१६८१ : संभाजींनी औरंगजेबाविरोधात बंड करून त्याचा मुलगा अकबर याची महाराष्ट्रात भेट घेतली.
१९५६ : अलाबामा राज्यातील बसमध्ये गौर-कृष्णवर्णीयांसाठी वेगळे राखीव विभाग ठेवण्याची तरतूद बेकायदेशीर असल्याचा अमेरिकन सर्वोच्च न्यायालयाचा निवाडा. अमेरिकेतील कृष्णवर्णीयांच्या समान हक्कांसाठीच्या लढ्यातील हा एक महत्त्वाचा टप्पा होता.
१९७१ : बालभारतीने 'किशोर' मासिकाचा अंक प्रायोगिक पातळीवर प्रथम प्रकाशित केला. जाने. ७२ पासून नियमित प्रकाशन.
१९९५ : सौदी अरेबियाच्या रियाध शहरात दहशतवाद्यांनी घडवून आणलेल्या ट्रक-बॉम्बस्फोटात पाच अमेरिकन व दोन भारतीय ठार.
२००१ : अमेरिकन फौजांनी तालिबानकडून काबूलचा ताबा मिळवला.
दिवाळी अंक - २०१५
भा. रा. भागवत विशेषांक
सध्या कोण कोण आलेले आहे
नवीन संकेताक्षरासाठी विनंती करा.
ऐशा रसां ऐसे रसिक...
ऐसीअक्षरे संस्थळाची उद्दिष्टे - मार्गदर्शक तत्त्वे - धोरणे


कृषी ज्ञान - कृषी बाजार विकासासाठी जर्मनी व भारतमध्ये करार - अ‍ॅग्रोस्टार

Andaman and Nicobar Islands (अंदमान और निकोबार द्वीप समूह)
कृषी बाजार विकासासाठी जर्मनी व भारतमध्ये करार
नवी दिल्ली – भारत व जर्मनीमध्ये देशामध्ये कृषी बाजारात विकासात सहयोगासाठी करार केला आहे, या दोन्ही देशात संयुक्त करारावर हस्ताक्षरदेखील केले आहे. यावेळी केंद्रीय कृषी मंत्री नरेंद्र सिंह तोमर यांनी सांगितले की, २०२२ पर्यंत कृषी व संबंधित क्षेत्रात सुधारित उत्पादकता, खर्च कमी करणे, स्पर्धात्मक बाजाराची उपलब्धता या माध्यमातून शेतकऱ्यांचे उत्पन्न दुप्पट करणे हे ध्येय आहे.
या संयुक्त करारावर भारताचे कृषी मंत्री नरेंद्र सिंह तोमर व जर्मनीचे कृषी अन् खादय मंत्री जुलिया क्लाकनर यांनी या करारावर हस्ताक्षरदेखील केले आहे. तोमर म्हणाले, निर्यात नीतीचे लक्ष्य २०२२ पर्यंत दुप्पट करून सहा करोड डॉलर करायचे आहे. जुलिया क्लाकनर यांनी सांगितले की, जर्मनी कृषी यांत्रिकीकरण व काढणीनंतरच्या व्यवस्थापनात आमच्याकडे कृषी तंज्ञ आहेत. जे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न दुप्पट करण्यात महत्वाची भूमिका बजावू शकतात. या दोन्ही मंत्र्यानी कृषी यांत्रिकीकरण, काढणीनंतरचे व्यवस्थापन व शेतीशी संबंधित अनेक मुद्दयांवर यावेळी चर्चा झाली. संदर्भ – आउटलुक अ‍ॅग्रीकल्चर, १ नोव्हेंबर २०१९ जर आपल्याला ही माहिती उपयुक्त वाटली, तर फोटोखाली दिलेल्या पिवळया अंगठयाच्या चिन्हावर क्लिक करा आणि खाली दिलेल्या पर्यायच्या माध्यमातून आपल्या सर्व शेतकरी मित्रांसोबत शेयर करा
आउटलुक अॅग्रीकल्चरकृषी वार्ताकृषी ज्ञान


eSakal | Latest Marathi News Updates | Live News in Marathi from Pune, Mumbai & Maharashtra | Marathi News Paper | ताज्या मराठी बातम्या

Newsletter आजचा ई-पेपर गुरुवार, नोव्हेंबर 14, 2019
सर्व बातम्या (14) Apply सर्व बातम्या filter
गेल्या वर्षभरातील पर्याय (6) Apply गेल्या वर्षभरातील पर्याय filter
महाराष्ट्र (6) Apply महाराष्ट्र filter
अॅग्रो (1) Apply अॅग्रो filter
महाराष्ट्र (10) Apply महाराष्ट्र filter
सोलापूर (7) Apply सोलापूर filter
उस्मानाबाद (6) Apply उस्मानाबाद filter
सिंधुदुर्ग (5) Apply सिंधुदुर्ग filter
चंद्रपूर (4) Apply चंद्रपूर filter
नांदेड (4) Apply नांदेड filter
विदर्भ (4) Apply विदर्भ filter
कोल्हापूर (3) Apply कोल्हापूर filter
हवामान (3) Apply हवामान filter
अमरावती (2) Apply अमरावती filter
उपक्रम (2) Apply उपक्रम filter
औरंगाबाद (2) Apply औरंगाबाद filter
लोकसभा (2) Apply लोकसभा filter
independence day : राज्यातील 41 पोलिस अधिकाऱ्यांचा गौरव
स्वातंत्र्य दिन : नवी दिल्ली - पोलिस दलातील उत्कृष्ट कामगिरीबद्दल देशभरातील 946 पोलिस कर्मचाऱ्यांना स्वातंत्र्य दिनानिमित्त गौरविण्यात आले आहे. तीन कर्मचाऱ्यांना राष्ट्रपती शौर्यपदक, 117 जणांना पोलिस शौर्यपदक जाहीर झाले आहे; तर अतिविशिष्ट सेवेसाठी 89 जणांना राष्ट्रपती पोलिस पदक, तर 677 जणांना...
सुभाष शर्मा महाराष्ट्राचे ‘स्मार्ट शेतकरी’
पुणे - ‘सकाळ माध्यम समूहा’कडून दिला जाणारा मानाचा ‘अॅग्रोवन महाराष्ट्राचा स्मार्ट शेतकरी पुरस्कार’ यंदा यवतमाळचे शेतकरी सुभाष शर्मा यांना एका दिमाखदार सोहळ्यात प्रदान करण्यात आला. शेतीची नैसर्गिक व पर्यावरणपूरक, पण शास्त्रशुद्ध मांडणी करीत भरघोस उत्पादनाचे तंत्र घेण्याची किमया शर्मा यांनी साधली आहे...
loksabha 2019 : वंचित बहुजन आघाडीकडून पुण्यातून अनिल जाधव यांनी उमेदवारी
अॅड. प्रकाश आंबेडकर यांच्या वंचित बहुजन आघाडीची 37 उमेदवारांची यादी जाहीर करण्यात आली आहे. विशेष म्हणजे प्रत्येक उमेदवाराच्या नावासमोर जातीचाही उल्लेख केला गेला आहे. आघाडीकडून राज्यातील सर्व जागांवर निवडणूक लढविण्यात येणार आहे. उर्वरीत जागांची यादी येत्या 3 दिवसांत जाहीर करण्यात येणार आहे. ...
#electioncommission महाराष्ट्रातील 48 जागांसाठी 'या' तारखांना होणार मतदान
Loksabha 2019 : नवी दिल्ली : केंद्रीय निवडणूक आयोगाने लोकसभा निवडणुकीसाठी मतदानाच्या तारखा आज (रविवार) जाहीर केल्या. यामध्ये देशभरात सात टप्प्यांत मतदान घेतले जाणार आहे. 11 एप्रिल ते 19 मे यादरम्यान मतदान होणार असून, या निवडणुकांचे निकाल 23 मे रोजी जाहीर केले जाणार आहे. महाराष्ट्रातील चार...
मुंबई - महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन (एसटी) महामंडळाने कोकणातील ३,३०७ चालक आणि वाहकांसाठी इच्छाबदल्या जाहीर केल्या आहेत. त्यांच्यात १,६६९ चालक आणि १,६३८ वाहकांचा समावेश आहे. अनेक वर्षांपासून रखडलेल्या बदल्या झाल्यामुळे या कर्मचाऱ्यांना नववर्षाची भेटच मिळाली आहे. एसटी महामंडळातील चालक- वाहकांच्या...
काँग्रेसचा सर्व लोकसभा मतदारसंघांचा आढावा
मुंबई : आगामी लोकसभा निवडणुकांमध्ये कॉंग्रेस, राष्ट्रवादी आघाडीनेच लढणार असल्याचे निश्‍चित झालेले असले तरी कॉंग्रेसने राज्यातील सर्वच्या सर्व 48 लोकसभा मतदारसंघांचा आढावा सुरू केल्याने राष्ट्रवादीचे नेते अचंबित झाल्याचे चित्र आहे. दोन्ही पक्षांत लोकसभेच्या जागावाटपाचे सूत्र अद्याप निश्‍चित झालेले...
एक लाख कोटींचा खड्डा
नाशिक - महाराष्ट्राचे वार्षिक सकल उत्पन्न 28 लाख कोटींचे असून, त्यात शेतीचा बारा टक्के हिस्सा आहे. पण पावसाअभावी खरीप पिकांच्या वाढीवर परिणाम होऊन उत्पादनात घट येण्यास सुरवात झाली आहे. तसेच दुष्काळी परिस्थितीमुळे शेतकऱ्यांच्या हातचा रब्बी हंगाम निघून गेला आहे. त्यामुळे राज्यातील कृषी उत्पन्नात...
विद्यार्थ्यांना माध्यमिक शिक्षणाची संधी
मुंबई : राज्यातील दुर्गम व आदिवासी भागातील विद्यार्थ्यांना माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षणाची दारे खुली करण्यासाठी राज्य सरकारने 33 प्राथमिक आश्रमशाळांना आठवी ते दहावी, तर 26 माध्यमिक शाळांना उच्च माध्यमिक वर्ग सुरू करण्यास गुरुवारी झालेल्या मंत्रिमंडळ बैठकीत मान्यता देण्यात आली. राज्यातील दुर्गम...
महाराष्ट्राची "रुसा' अनुदानात भरारी
नाशिक - "नॅक'प्रमाणेच राष्ट्रीय उच्चस्तर शिक्षा अभियानात (रुसा) महाराष्ट्राने गरुडभरारी घेतली. "रुसा'च्या प्रत्येकी दोन कोटींच्या अनुदानात देशातील 472 महाविद्यालयांत महाराष्ट्रातील 226 महाविद्यालयांचा समावेश आहे. अनुदानातून उच्च शिक्षणासाठी पायाभूत सुविधांची उपलब्धता करण्यात येणार असली, तरीही...
पुणे - राज्यात दीर्घ खंडानंतर पावसाने गुरुवारी (ता. १६) अनेक भागात हजेरी लावली. कोकण, मध्य महाराष्ट्रातील बहुतांशी ठिकाणी हलका ते मध्यम स्वरूपाचा पाऊस झाला. मराठवाड्यातील जालना, बीड, उस्मानाबाद, लातूर, नांदेड जिल्ह्यांत तर विदर्भात सर्वदूर पावसाने हजेरी लावली. गडचिरोली जिल्ह्यातील पेरमिली येथे...
औरंगाबाद - मराठा आरक्षणाच्या मागणीसाठी ठिय्या आंदोलनादरम्यान कानडगाव (ता. गंगापूर) येथील काकासाहेब शिंदे या तरुणाने गोदावरी नदीत उडी मारून आत्महत्या केल्याने मराठा क्रांती मोर्चाच्या समन्वयकांनी दिलेल्या ‘महाराष्ट्र बंद’च्या हाकेला मराठवाड्यासह संपूर्ण राज्यात मोठा प्रतिसाद मिळाला. सर्वत्र कडकडीत...
राज्यातील रोजगार हमी योजना झाली दुबळी
आर्णी (यवतमाळ) : सर्वसामान्य लोकांना रोजगार देणारी व विकास कामाची जिवणदायीनी म्हणुन ओळखली जाणारी महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना महाराष्ट्र राज्यात दुबळी होत चालली आहे. या योजनेचा कुशल निधी मागील एक वर्षापासून मिळाला नसल्याने विकास कामे व वैयक्तिक लाभाच्या योजनेचा फज्जाच उडाला आहे...
नंदूरबार, जालन्याला पावसाची प्रतीक्षाच
पुणे - मुंबई, ठाणे, पालघर आणि नागपूरमध्ये धो-धो पाऊस कोसळत आहे. कोल्हापूर, सोलापूरसह दहा जिल्ह्यांमध्ये पावसाने जेमतेम हजेरी लावली आहे. तेथील सरासरीच्या वीस टक्केही पाऊस पडल्याची नोंद झाली नसल्याची माहिती हवामान खात्याने मंगळवारी दिली. राज्यात नैर्ऋत्य मोसमी पाऊस (मॉन्सून) दाखल होऊन...
कोकण, मध्य महाराष्ट्रात शनिवारपर्यंत मुसळधार पावसाची शक्यता
पुणे: कोकणात सुरू असलेल्या पावसाची मुसळधार थांबण्याची कोणतीही चिन्हे दिसत नाहीत. शनिवारपर्यंत (ता. 14) कोकणसह, मध्य महाराष्ट्रात मुसळधार पावसाची शक्यता आहे. उद्या (बुधवार) कोकण किनारपट्टीवर तुरळक ठिकाणी अतिवृष्टी, मध्य महाराष्ट्र, विदर्भात तुरळक ठिकाणी मुसळधारेचा इशारा देण्यात आला आहे....
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
eSakal च्या बातम्यांसाठी सबस्क्राईब करा
eSakal च्या महत्वाच्या बातम्यांची आणि ब्रेकिंग न्यूजची नोटिफिकेशन्स तत्काळ मिळविण्यासाठी सबस्क्राईब करा.
* आपण नोटिफिकेशनसंबंधी हवे ते बदल ब्राऊजर सेटिंग्जमध्ये जाऊन कधीही करू शकता.


contenteditor – Marathisrushti Articles

साहित्य – ललित लेख
[ November 13, 2019 ] जहाज आणि डॉल्फिन	दर्यावर्तातून
[ November 13, 2019 ] तिचा पहिला नंबर	कविता - गझल
[ November 13, 2019 ] मोहरली ही अवनी	कविता - गझल
[ November 13, 2019 ] जिथे तिथे रुप तुझे – ओवी	अध्यात्मिक / धार्मिक
[ November 13, 2019 ] श्री कृष्णाच्या हातांतील जादू	कविता - गझल
मॅंगो फेस्टिवल (Mango Festival )
पुण्यातील केसीज एअर टुर्स आणि ट्रॅव्हल्स ( Kaycees Air Tours N Travels ) च्या मदतीने लवकरात लवकर बुकींग करुन रत्नागिरीमधील Cherilyn Monta ह्या Resort ला भेट द्या आणि आपल्या सगळ्यांच्याच आवडत्या आंबा महोत्सवाचा आनंद घ्या. Kaycees Air Tours N Travels यांनी आपल्यासाठी काही खास आकर्षक अशा Packages ची व्यवस्था आकर्षक दरात केली आहे. Individual Booking तसेच Group Booking बद्दल माहिती मिळवण्यासाठी खालील क्रमांकावर संपर्क साधा : Kaycees Air Tours N Travels 9890995326
तुम्ही वैद्य लोक स्वतः पथ्य पाळता का हो
असा प्रश्न ज्यांच्या मनात येतो त्यांनी “वैद्य काय सांगतो ते खावे अथवा टाळावे; तो स्वतः काय खातो याची चिकित्सा करत बसू नये.” हे भरतवाक्य कायम ध्यानी ठेवावे. […]
एका राजाच्या कोषागार विभागात दोन सेवक होते. एकाचे नाव होते धनीराम, तर दुसऱ्याचे मस्तीराम. मस्तीराम नावाप्रमाणेच मस्तवाल होता. कोषागार विभागात काम करताना अनेकदा राजाच्या खजिन्याचे दर्शन त्याला घडे. त्यामुळे त्याचा खजिन्यावर डोळा होता. खजिन्याचा किती दिवस नुसता पहाराच करायचा संधी मिळाली तर खजिन्यातील मौल्यवान वस्तू चोरून दूर कोठेतरी पळून जाण्याचा व आरामात राहण्याचा त्याचा विचार होता. […]
प्राचीन काळची ही कथा आहे. एका नगरात रामरतन नावाचा एक धनाढ्य व्यापारी राहात होता. व्यापारधंद्यात त्याने इतकी संपत्ती मिळवली होती की, त्या नगरीच्या राज्याच्या खजिन्यातदेखील इतकी संपत्ती नसावी. एकदा रामरतनला वाटले की, राजाला आपली संपत्ती दाखवावी व त्याची मर्जी प्राप्त करून घ्यावी म्हणून त्याने राजाला बोलावण्याचा निर्णय घेतला. रामरतनला एकूण तीन मुले होती. त्यापैकी धाकट्या मुलाने […]
भोज राजाच्या पदरी असलेला कालिदास चांगला कवी होताच. परंतु इतर कवी व कलावंतांचीही त्यालाचांगली कदर होती. गोरगरीबांनाही तो राजाकरवी मदत देई. एकदा एक दरिद्री शेतकरी कालिदासला भेटला व त्याने आपले दारिद्रय करण्याची विनंती केली. कालिदासाने दुसऱ्या दिवशी त्याला दरबारात येण्यास सांगितले. मात्र, येताना रिकाम्या हाताने न येता राजासाठी ऐपतीप्रमाणे कोणतीही भेटवस्तू घेऊन ये, अशी सूचना केली. […]
एक महापंडित होते. सर्व शास्त्रांचा त्यांचा दांडगा अभ्यास होता. त्या जोरावर त्यांनी अनेक सभा जिंकल्या होत्या. मात्र महापंडित असूनही राजा आपल्याला ‘राजगुरु’ करीत नाही, ही त्याची खंत होती. एकदा ते राजाकडे गेले व आपणास “राजगुरू” करावे म्हणून साकडे घातले. राजा म्हणाला. माझ्या तीन प्रश्रांची उत्तरे दिलीत तर मी तुम्हाला राजगुरू करीन. उत्तरे पटली नाहीत तर मात्र […]
खेड्यात राहणारा सदाशिव हुशार व चुणचुणीत मुलगा होता. मात्र गरिबीमुळे त्याला फार शिकता आले नव्हते. आपल्या आईबरोबर तो छोट्या झोपडीत रहात होता. मोठा व्यवसाय करून श्रीमंत व्हायचे त्याचे स्वप्न होते. म्हणून शेजारच्या मोठ्या गावी जाऊन नशीब आजमवायचे ठरवून व तसे आईला सांगून त्याने घर सोडले. त्या गावी एक श्रीमंत सावकार होता. गरजू लोकांना तो कर्ज देतो, […]
पै पै चा हिशेब
संत एकनाथ महाराजांचे जनार्दन स्वामी हे गुरू. अगदी लहानपणापासून एकनाथ जनार्दन स्वामींच्या आश्रमात राहत होते. गुरूंनी सांगितलेले कोणतेही काम ते अतिशय आवडीने, तातडीने आणि लक्ष देऊन करीत असत. त्यामुळे त्यांना दिलेले कोणतेही काम अगदी बिनबोभाट आणि व्यवस्थित होत होते. एकनाथांचे हे कामावरील प्रेम पाहून जनार्दन स्वामींनी त्यांना आश्रमातील आर्थिक व्यवहाराचा हिशोब ठेवण्याचे काम दिले होते. एकनाथ […]
भोजराजा कलेचा भोक्ता असल्यामुळे त्याच्या पदरी अनेक विद्वान होते. कालिदासासारखे ‘नवरत्न’ही दरबारात होते. त्यामुळे दूरदूरहून आलेले अनेक कलावंत आपली कला सादर करायचे व राजाकडून बिदागी घेऊन जायचे. एकदा एक सुवर्णकार सोन्याच्या तीन मूर्ती घेऊन भोजराजाच्या दरबारी आला. त्या तिन्ही मूर्तीची किंमत वेगवेगळी होती. एका मूर्तीची किंमत होती दहा सुवर्णमुद्रा, दुसरीची होती शंभर सुवर्णमुद्रा, तर तिसरीची होती […]
ठरलेल्या वेळेत ठरलेली कामे व्यवस्थित पूर्ण करण्याचा अनेकांचा अट्टहास असतो. त्यालाच वक्तशीरपणा म्हणतात. जगातील अनेक मोठे नेते वक्तशीरपणाबद्दल फारच आग्रही होते. ते त्यांच्या कार्यपद्धतीचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य असे. अमेरिकेचे पहिले अध्यक्ष जॉर्ज वॉशिंग्टन हे देखील त्यांच्या वक्तशीरपणाबद्दल फार प्रसिद्ध होते. कोणतेही काम त्या-त्या वेळी पूर्ण करण्याचे बंधन त्यांनी स्वतःवर घालून घेतले होते. त्यामुळे वेळेच्या बाबतीत ते […]
जिथे तिथे रुप तुझे – ओवी
श्री कृष्णाच्या हातांतील जादू
मराठी लेख, कथा, ईबुक्स, विविध ऑफर्स आता आपल्याला इ-मेलवरुन मिळतील. यासाठी एकदाच सभासद म्हणून नोंदणी करा.
प्री ओपनिंग सेशन (BSE /NSE) August 14, 2019 विलास गोरे
अंदमान – बाराटांग बेट June 3, 2019 विलास गोरे
अंदमान – ‘रॉस’ व ‘नॉर्थ बे’ आयलंडस May 24, 2019 विलास गोरे
सेल्युलर जेल – पोर्ट ब्लेअर, अंदमान May 13, 2019 विलास गोरे
राष्ट्रीय शेअर बाजार (NSE) व निफ्टी April 30, 2019 विलास गोरे
सेन्सेक्स विषयी सर्व काही April 23, 2019 विलास गोरे
शेअर मार्केटशी मैत्री April 4, 2019 विलास गोरे
आभास (दिर्घ कथा) April 1, 2019 विलास गोरे
फणस (लघु कथा) March 24, 2019 विलास गोरे
प्रवास .. १९९५ ते …..
मराठी क्लासिफाईड्स डॉट कॉम
मराठी साहित्यिक डॉट कॉम


बाळासाहेब असते तर शिवसेना लाचार दिसली नसती- राज ठाकरे - My Marathi

इंडियन स्पोर्ट्स असोसिएशनतर्फे ‘ओपन नॅशनल स्पोर्ट चॅम्पियनशिप’
नृत्ययात्री ‘ संस्थेतर्फे ‘चुडामणी प्रदानम ‘ पौराणिक नृत्यनाटिकेचे आयोजन
दशरथ यादव यांच्या अध्यक्षतेखाली बेळगावला राज्यस्तरीय कविसंमेलन
पुण्यासह मुंबई, ठाणे,नागपूर आणि नाशिकसाठी महापौरपद खुल्यावर्गासाठी राखीव
सिस्‍कातर्फे घातक जीवाणूंचा नाश करणारा बॅक्‍टीग्‍लो अॅण्‍टी-बॅक्‍टेरिअल एलईडी बल्‍ब सादर
१५ ते १७ नोव्हेंबर दरम्यान ‘कोन्निचिवा पुणे’ महोत्सव
लोकशाही मार्गाने होणाऱ्या आंदोलनांना वेगळे वळण देण्याचा प्रयत्न प्रशासनाने करू नये-रमेश बागवेंचा इशारा
मागासवर्गीय विद्यार्थ्यांच्या शिष्यवृत्तीची प्रकरणे लाल फितीत -अविनाश बागवे(व्हिडिओ)
बाल-कुमारांच्या कवितांनी रसिकांना केले विचारप्रवृत्त
पं.विजय घाटे यांना मध्य प्रदेश सरकारचा ‘शिखर सन्मान’ पुरस्कार जाहीर
Home Feature Slider बाळासाहेब असते तर शिवसेना लाचार दिसली नसती- राज ठाकरे
बाळासाहेब असते तर शिवसेना लाचार दिसली नसती- राज ठाकरे
पुणेः पुण्यात भाजपाने शिवसेनेला शिल्लक ठेवलं नाही. नाशिक, पुण्यासारख्या मोठ्या शहरात शिवसेनेला युतीत एक जागा मिळत नाही कुठून येते ही हतबलता, असं म्हणत राज ठाकरेंनी शिवसेनेवर टीकास्त्र सोडलं आहे. पुण्यात शिवसेना दिसत नाही, नाशिक आणि पुण्यासारख्या शहरात जागा देत नाही. सत्तेसाठी शिवसेना लाचार म्हणून भाजपाबरोबर युती केली, भाजपा शिवसेनेला मान देत नाही, तरी युती का कुठून येते ही हतबलता, असं म्हणत राज ठाकरेंनी शिवसेनेवर टीकास्त्र सोडलं आहे. पुण्यात शिवसेना दिसत नाही, नाशिक आणि पुण्यासारख्या शहरात जागा देत नाही. सत्तेसाठी शिवसेना लाचार म्हणून भाजपाबरोबर युती केली, भाजपा शिवसेनेला मान देत नाही, तरी युती का, माननीय बाळासाहेब असते तर शिवसेना लाचार नसती. आज अशी करायची कोणाची हिंमत झाली नसती, असं म्हणत राज ठाकरेंनी शिवसेना पक्षप्रमुख उद्धव ठाकरेंवरही हल्लाबोल केला आहे. ते कसब्यातील सभेत बोलत होते.
ज्या काँग्रेस-राष्ट्रवादीच्या नेत्यांवर भाजपाने भ्रष्टाचाराचे आरोप लावले तेच आज भाजपात गेले आहेत. काँग्रेसचा विरोधी पक्षनेताही भाजपात गेला. म्हणजे इथूनही तेच राज्य करणार तिथूनही तेच राज्य करणार. ही तुमच्याशी प्रतारणा नाही का, असं म्हणत राज ठाकरेंनी राधाकृष्ण विखे-पाटलांनीही खडे बोल सुनावले आहेत. मला विरोधासाठी विरोध करण्याचं काम करायचं नाही. बहुमताचं सरकार कुणालाही न जुमानता निर्णय घेत असतं. हे का होतं, असं म्हणत राज ठाकरेंनी राधाकृष्ण विखे-पाटलांनीही खडे बोल सुनावले आहेत. मला विरोधासाठी विरोध करण्याचं काम करायचं नाही. बहुमताचं सरकार कुणालाही न जुमानता निर्णय घेत असतं. हे का होतं कारण त्यांच्यासमोर तगडा विरोधी पक्ष नसतो. मला विरोधासाठी विरोध करायचा नाही. ज्या वेगात नोकऱ्या जात आहेत, ते पाहता प्रत्येक तरुणाच्या मनात एक धाकधूक आहे की, ‘माझी नोकरी कधीही जाऊ शकते’. ह्याचं कारण सरकारच्या चुकीच्या आर्थिक धोरणांमुळे आलेली भीषण आर्थिक मंदी असल्याची टीकाही राज ठाकरेंनी केली आहे.
इतिहास शालेय पुस्तकांमध्ये सांगितला जात नाही. स्मारक तयार करण्याच्या घोषणा केल्या जातात. गुजरातमध्ये सरदार वल्लभभाई पटेल यांचा पुतळा उभारण्यात आला, पण अद्याप शिवस्मारक उभारते आले नाही. स्मारकाचे केवळ राजकारण केले जाते. स्मारक तयार करण्यापेक्षा गडकिल्ल्यांचे संवर्धन करण्यासाठी खर्च करण्याची आवश्यकता आहे. सिंचन झालेले नाही. नोटाबंदी आणि जीएसटीमुळे देश मागे आला. सोशल मीडियामुळे देशात काय वातावरण आहे हे कळतं. देशात सध्या भीषण परिस्थिती आहे. नोटाबंदी फसली तर देश खचेल असं मी म्हणालो होतो.
आघाडीची ताकद ‘ कसब्या ‘ वर मोहोर उमटवेल- अरविंद शिंदे
बाप्पू पठारे भाजपात : टिंगरेच्या पुढे मोठे आव्हान – मुळीक सुसाट..
पुण्याचे स्वतंत्र ,पहिले, ऑनलाइन मराठी न्यूज पोर्टल http://mymarathi.net/ SHARAD LONKAR Sr.Journalist PUNE *आजीव सभासद - अखिल भारतीय मराठी चित्रपट महामंडळ*आजीव सभासद - महाराष्ट्र साहित्य परिषद *1985 पासून पुण्यात पत्रकारिता *पुण्याच्या रस्त्याखाली ३० फुट खोल उतरून पेशवेकालीन भुयारी पाणीपुरवठा यंत्रणेचा प्रत्यक्षात माग काढणारा पहिला पत्रकार म्हणून मान मिळविला ... *स्वातंत्र्य वीर सावरकर यांचे नातू प्रफुल्ल चिपळूणकर हे सारस बागेजवळ भिक्षुकाच्या अवस्थेत दुर्लक्षित जिवन जगत असल्याचे सर्वप्रथम निदर्शनास आणून दिले *इराक मध्ये अडकलेल्या भारतीय मजुरांची सुटका होण्यासाठी विशेष प्रयत्न -लातूर मधील ५ तरुणांची सुटका . https://www.facebook.com/MyMarathiNews/
इंडियन स्पोर्ट्स असोसिएशनतर्फे ‘ओपन नॅशनल स्पोर्ट चॅम्पियनशिप’
नृत्ययात्री ‘ संस्थेतर्फे ‘चुडामणी प्रदानम ‘ पौराणिक नृत्यनाटिकेचे आयोजन
दशरथ यादव यांच्या अध्यक्षतेखाली बेळगावला राज्यस्तरीय कविसंमेलन


ही - Wiktionary

आल्याची नोंद केलेली नाही(लॉग इन केलेले नाही)
नवीन खाते तयार करा
प्रवेश करा(लॉग इन करा)
येथे काय जोडले आहे
या पानातील शेवटचा बदल ३० एप्रिल २०१७ रोजी १३:०७ वाजता केला गेला.
येथील मजकूर हा क्रियेटीव्ह कॉमन्स अट्रीब्युशन/शेअर-अलाईक लायसन्स या अंतर्गत उपलब्ध आहेत;अतिरिक्त अटी लागू असू शकतात. अधिक माहितीसाठी हे बघा वापरण्याच्या अटी.


Newsletter आजचा ई-पेपर गुरुवार, नोव्हेंबर 14, 2019
सर्व बातम्या (1) Apply सर्व बातम्या filter
गेल्या वर्षभरातील पर्याय (1) Apply गेल्या वर्षभरातील पर्याय filter
महाराष्ट्र (1) Apply महाराष्ट्र filter
(-) Remove अशोक जोशी filter अशोक जोशी
पुरस्कार (1) Apply पुरस्कार filter
ब्राह्मण (1) Apply ब्राह्मण filter
महाराष्ट्र (1) Apply महाराष्ट्र filter
रंगमंच (1) Apply रंगमंच filter
साहित्य (1) Apply साहित्य filter
'किरवंत'कार : प्रेमानंद गज्वी
किरवंत... स्मशानात मर्तिकाचं काम करणारा भटजी. मराठीतच नव्हे तर भारतीय साहित्यात स्मशानकर्मे करणाऱ्या ब्राह्मणाची समस्या, कैफियत मांडली गेलेली नव्हती. कुठं सापडला हा किरवंत करीरोडचा एक नाट्यमित्र सुहास व्यवहारे. माझी "कुणाचे ओझे' ही एकांकिका एका स्पर्धेसाठी करीत होता. त्यापूर्वी "घोटभर पाणी' ही...
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
रिफंड आणि इतर आर्थिक व्यवहार
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
तनिष्का स्त्री प्रतिष्ठा अभियान
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
सकाळ इंटरनॅशनल लर्निंग सेंटर
eSakal च्या बातम्यांसाठी सबस्क्राईब करा
eSakal च्या महत्वाच्या बातम्यांची आणि ब्रेकिंग न्यूजची नोटिफिकेशन्स तत्काळ मिळविण्यासाठी सबस्क्राईब करा.
* आपण नोटिफिकेशनसंबंधी हवे ते बदल ब्राऊजर सेटिंग्जमध्ये जाऊन कधीही करू शकता.